حدیث منزلت

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

حدیث منزلت حدیثی معروف نزد علمای اسلام است که نزد شیعیان از جمله براهین برتری علی بن ابی‌طالب بر سایر صحابه و از دلایل اثبات امامت و خلافت او شمرده می‌شود. اما اهل سنت بر این باورند که این حدیث ربطی به خلافت و امامت علی ندارد چون پیامبر حرفی در مورد خلافت و یا امامت علی در این حدیث نزده است. همچنان هارون در زمان حیات موسی فوت نمود و جانشین موسی شخص دیگر بود. در حالیکه شیعیان بر این باورند که به غیر از دو منزلت یعنی نبوت و برادری نسبی،دیگر منزلت هایی که هارون نسبت به موسی داشته است علی نیز به پیامبر اسلام داشته است.منزلت های یاد شده عبارتند از وجوب اطاعت،وزارت و حمایت، و محبوبیت و برتری بر دیگران.از سوی دیگر تشیع بر این باور است که منزلت های یاد شده عمومیت دارند.[۱][۲]

اهمیت[ویرایش]

این حدیث یکی از احادیث مشهور نبوی است. از یک سو مورد قبول هر دوی عالمان شیعه و سنی قرار گرفته است. اهمیت این حدیث از جهات متعددی است. این حدیث به نسبت علی با محمد پرداخته و جایگاه علی و برتری او بر سایر اصحاب را توضیح می دهد. لذا یکی از جهات اهمیت این حدیث، علم کلام است. از جهات مهم دیگر این حدیث می توان به ضرورت جانشینی پیامبر بر اساس این حدیث اشاره کرد.[۳][۴]

پیش زمینه تاریخی[ویرایش]

وقتی پیامبر اسلام از سفر حجه الوداع باز می گردد آگاه می شود که دشمنان مسلمانان قصد آن دارند تا به شهر مدینه حمله کنند. محمد سپاهی را در فصل گرما آماده می کند و به آن ها می گوید که عازم کجا هستند این خلاف رویه معمول پیامبر اسلام بوده است چرا که معمولا مقصد جنگ را اعلام نمی کرده است. پیامبر اسلام مقصد جنگ را تبوک اعلام می کند و علی را به جای خودش در مدینه منصوب می کند. برخی همچون عبدالله ابن ابی از این ماجرا آگاه می شوند و این شایعه را رواج می دهند که یا پیامبر اسلام نخواسته که علی به زحمت بیافتد و یا این که صحنه جنگ برای علی سخت و دشوار است. برخی شایعه ها هم مبتنی بر این بود که رابطه پیامبر اسلام و علی دچار تیرگی شده است. علی با شنیدن این خبر سریعا خود را به پیامبر اسلام می رساند و پیامبر اسلام در پاسخ به وی حدیث منزلت را نقل می کند با این عنوان که "آن ها دروغ می گویند، برگرد و در مدینه بمان، مگر تو دوست نداری که برای من چنان باشی که هارون برای موسی بود جز این که بعد از من پیغمبری نیست و دیگر این که مدینه صلاحیت جز من و تو را ندارد.[۵]

ویژگی ها[ویرایش]

یکی از ویژگی های این حدیث مربوط به محتوا و نقل های مختلفی است که از آن می شود. علی رغم نقل های مختلفی که از این حدیث شده است و تعابیر در قرائت های آن اندکی اختلاف دارند با وجود این همگی دارای مضمون و محتوای واحدی هستند. این مضمون مشترک آن است که جایگاه و منزلت علی نسبت به پیامبر اسلام همچون جایگاه هارون نسبت به موسی است.[۶][۷]

نزد خاورشناسان[ویرایش]

خاورشناسان این حدیث را کاملا نقل نکرده اند بلکه برخی مطالب آن را به صورت گذرا اشاره کرده اند.[۸]

نزد اصحاب[ویرایش]

آیت الله میلانی برخی از اصحابی را که این روایت را نقل کرده اند را به ترتیب زیر معرفی می کند: عبدالله بن العباس. جابر بن عبدالله الأنصاري. عبدالله بن مسعود،سعد بن أبي وقّاص،عمر بن الخطّاب،أبو سعيد الخدري،البراء بن عازب،جابر بن سمرة،أبو هريرة،مالك بن الحويرث،زيد بن أرقم،أبو رافع،حذيفة بن أسيد،أنس بن مالك،عبدالله بن أبي أوفى،أبو أيّوب الأنصاري،عقيل بن أبي طالب،حُبشي بن جنادة،معاوية بن أبي سفيان. همچنین برخی از اصحاب زن که این حدیث را روایت کرده اند می توان به اشخاص ذیل اشاره کرد:

  1. أُم سلمة
  2. سماء بنت عميس[۹][۱۰]

نزد مورخان[ویرایش]

ابن عبد بر درباره این حدیث گفته است که این حدیث از ثابت ترین احادیث و صحیح ترین آن هاست.او همچنین عده ای از اصحاب را معرفی می کند که این حدیث را نقل کرده اند و سپس اشاره می کند که اسم این جماعت بسیار طولانی است اگر بخواهد ذکر شود. المزی نیز ترجمه گفتار علی را در تهذیب الکمال آورده است.ابن عساکر در تاریخ دمشق نیز ترجمه امیرالمومنین را آورده است و به این حدیث و سندهای آن که بیش از بیست نفر از اصحاب را شامل می شود اشاره می کند. ابن حجر عسقلانی در شرح بخاری نیز برخی ازاین اصحاب را ذکر می کند.این حدیث نزد امامیه از احادیث متواتر است.[۱۱][۱۲]

نزد تشیع[ویرایش]

در حالیکه شیعیان بر این باورند که به غیر از دو منزلت یعنی نبوت و برادری نسبی،دیگر منزلت هایی که هارون نسبت به موسی داشته است علی نیز به پیامبر اسلام داشته است.منزلت های یاد شده عبارتند از وجوب اطاعت،وزارت و حمایت، و محبوبیت و برتری بر دیگران.از سوی دیگر تشیع بر این باور است که منزلت های یاد شده عمومیت دارند.[۱۳]علاوه بر آن که این حدیث نزد تشیع دلالت بر جایگاه و منزلت والای اهل بیت و علی در اسلام و میان مسلمانان نیز دارد.[۱۴][۱۵]

حدیث منزلت در علم کلام[ویرایش]

نزد اهل سنت[ویرایش]

این حدیث نزد اهل سنت نیز حدیثی متواتر است. حاکم نیشابوری درباره این حدیث گفته است که این حدیث در حد تواتر است.حافظ سیوطی و شیخ علی المتقی به پیروی از وی این حدیث را آورده اند و آن را از اخبار متواتر دانسته اند.از جمله کسانی که به تواتر انی حدیث اعتراف کرده می توان به شاه ولی الله دهلوی محدث هندی اشاره کرد که در کتاب خود«ازاله الخفاء فی سیره الخلفاء» به این قول اشاره کرده است. برخی دیگر از افراد مشهوری که در قرون مختلف و در کتب مختلف این حدیث را ذکر کرده اند می توان به افراد زیر اشاره کرد:

• محمد ابن اسحاق صاحب السیره

• سلیمان بن داود الطیالیسی ابو داود الطیالسی در مسند

• محمد ابن سعد در طبقات

• ابوبکر ابن ابی شیبه در المنصف

• احمد ابن حنبل در مسند

• بخاری در صحیح

• مسلم در صحیح

• ابن ماجه در صحیح

• ابوحاتم ابن حبان در صحیح

• ترمذی در صحیح و دیگر منابع اهل سنت.[۱۶]

منابع حدیث[ویرایش]

پیامبر اسلام به مناسبت‌های مختلف علی را نسبت به خود در منزلت و مقام هارون برای موسی معرفی نموده و بدو فرموده‌است:

أنت منّي بمنزلة هارون من موسی إلّا إنّه لا نبيّ بعدي.
 (ترجمه: تو برای من در مقام و منزلت هارون از موسی هستی جز این‌که بعد از من پیغمبری نخواهد بود.)

برخی منابع که این حدیث در آن یاد شده عبارت‌اند از:

  • «فضائل الصحابة»، صحیح البخاری، ۳۵۰۳: «حدثنی محمد بن بشار حدثنا غندر حدثنا شعبة عن سعد قال: سمعت إبراهیم بن سعد عن أبیه قال: قال النبی صلی الله علیه وسلم لعلی: أما ترضی أن تکون منی بمنزلة هارون من موسی
  • «کتاب فضائل الصحابة»، صحیح مسلم، ۲۴۰۴: «قال رسول الله صلی الله علیه وسلم: لعلی أنت منی بمنزلة هارون من موسی إلا أنه لا نبی بعدی»
  • «کتاب المناقب»، سنن الترمذی، حدیث ۳۷۲۴، ۳۷۳۰، ۳۷۳۱.
  • «کتاب المقدمة»، سنن ابن ماجه، الحدیث ۱۲۰ و ۱۲۶.
  • مسند، احمد ابن حنبل، ۱/۱۷۹ و ۳/۳۳۸؛
  • مناقب، ابن حنبل، حلیة الاولیاء، حافظ ابو نعیم اصفهانی، ۷/۱۹۵؛
  • تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، ۱/۳۲۴، ۴/۲۰۴، ۹/۲۹۲؛
  • کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، متقی هندی، ۱۲/۱۱۵۵ به بعد.

به‌عنوان نمونه هنگامی که پیامبر اسلام برای جنگ تبوک از مدینه حرکت می‌کردند، علی را برای رسیدگی به کارهای مسلمانان به‌جای خود گماشت. علی به محمد گفت: «مرا میان زنان و کودکان می‌گذاری؟» و محمد بدو پاسخ داد: «آیا راضی نیستی که برای من به‌منزله هارون برای موسی هستی؟»

حدیث منزلت که قطعیت صدور آن مورد اعتراف بزرگان علمای اسلام و ثقات محدثین شیعی و سنی است نزد شیعیان بر تقدم و افضلیت علی بر سایر صحابه دلالت می‌کند.[۱۷]. به اسناد معتبر از علی و عمر بن الخطاب و سعد بن ابی وقاص و معاویه و ابوسعید خدری و ام سلمه و اسماء بنت عمیس و سایر یاران پیامبر اسلام روایت شده و در صحاح و مسانید عمده چون صحیح بخاری و صحیح مسلم و صحیح ابن ماجه و سنن بیهقی و... ثبت است.

منابع[ویرایش]

  1. دانشنامه کلام اسلامی نویسنده : جمعی از محققین    جلد : 1  صفحه : 77 ،علی ربانی گلپایگانی
  2. http://lib.eshia.ir/23021/1/77/%D9%85%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA
  3. علی آقا نوری،حدیث منزلت،دانشنامه جهان اسلام،ج 12، 1393ش
  4. http://rch.ac.ir/article/Details/9527
  5. حکیمی، دین محمد؛ضرورت جانشینی پیامبر اعظم و دیدگاه خاورشناسان،مجله سخن تاریخ،صص21-22،پاییز 1388ش
  6. http://rch.ac.ir/article/Details/9527
  7. http://lib.eshia.ir/23019/1/5884
  8. حکیمی، دین محمد؛ضرورت جانشینی پیامبر اعظم و دیدگاه خاورشناسان،مجله سخن تاریخ،صص23-22،پاییز 1388ش
  9. السيّد علي الحسيني الميلاني،حديث المنزلة،مركز الأبحاث العقائدية،صص9-14
  10. http://lib.eshia.ir/27115/1/9
  11. السيّد علي الحسيني الميلاني،حديث المنزلة،مركز الأبحاث العقائدية،صص11-12
  12. http://lib.eshia.ir/27115/1/9
  13. http://lib.eshia.ir/23021/1/77/%D9%85%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA
  14. حکیم باشی،حسن،اهل بیت و اسباب نزول،پژوهش های قرآنی،دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم (شعبه خراسان رضوي) - مركز پژوهش هاي علوم اسلامي و انساني ،1374 ،مشهد ،ص 5
  15. http://lib.eshia.ir/10254/1/5/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB_%D9%85%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA
  16. http://lib.eshia.ir/27115/1/11
  17. الاستیعاب به نقل سید محسن امین در اعیان الشیعة، ۱/۳۷۱