فریدون‌شهر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
فریدون‌شهر
سوپِلی
ირანის მარტყოფი.jpg
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان اصفهان
شهرستان فریدون‌شهر
بخش مرکزی
نام(های) دیگر بام ایران
نام(های) قدیمی مارتقوپی، آخره
مردم
جمعیت تقریباً ۱۵٬۰۰۰ تَن
مذهب شیعه
جغرافیای طبیعی
مساحت تقریباً ۲۰٬۰۰۰ متر مربع
ارتفاع از سطح دریا ۲۵۳۰ متر
آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه ۶۰۰ میلی متر
روزهای یخبندان سالانه ۱۱۰ روز
اطلاعات شهری
شهردار عبدالرضا سپیانی
ره‌آورد نان، عسل، فراورده‌های لبنی، گیاهان دارویی
پیش‌شماره تلفنی ۰۳۷۲۵۲۲
وبگاه شهرداری فریدونشهر
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به شهر طبیعت زیبا فریدونشهر خوش آمدید
نوشته‌ای به زبان گرجی

فِرِیدون‌شهر شهری در استان اصفهان ایران است.

این شهر مرکز شهرستان فریدونشهر است و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن حدود ۱۵٬۰۰۰ تَن بوده است. که از این تعداد حدود ۱۳٬۰۰۰ تَن، نوادگان گرجی‌هایی هستند که توسط شاه عباس اول (در جنگ امپراتوری صفویان با استقلال طلبان گرجستان صفوی یعنی کاختی و کارتلی) به اسارت گرفته شده و از گرجستان به ایران تبعید شدند.[۱]

فریدونشهر با داشتن جمعیتی حدود ۱۵٬۰۰۰ تَن، مساحتی حدود ۲۰ کیلومتر مربع و میانگین ارتفاع ۲۵۳۰ متر از سطح دریا، پرجمعیت ترین و بزرگ ترین شهر گرجی ایران و همچنین مرتفع ترین شهر ایران است.[۲]

موقعیت[ویرایش]

فریدونشهر در حدود ۲۰۰ کیلومتری غرب شهر اصفهان، در دامنهٔ کوه دیدتْسِری (didtseri) و در حومهٔ رود دیدخِوی (didkhevi) قرار دارد. این شهر توسط کوه‌های بلند، تپه‌های تاتاشویلی (tatashvili) و دشت واردیسقِلی (vardisgheli) احاطه شده است و از شرق به مزارع پیریکیتی (pirikiti)، از غرب به کوه تسیخه (tsikhe)، از شمال به قلهٔ دیدتْسِری (didtseri) و از جنوب به تپه‌های تاتاشویلی (tatashvili) محدود می‌شود.

فریدونشهر شامل ۱۹ محله و حدود ۴۰۰ سال است که در زاگرس به وجود آمده است.

تاریخچه[ویرایش]

جستار وابسته: گرجیان ایران

بنیادگذاران فریدونشهر، از اسرای گرجی تبار زمان شاه عباس اول هستند که توسط خود او از گرجستان به ایران تبعید شدند و به دستور او عده‌ای از جنگاوران آن‌ها جهت حفظ منطقهٔ فریدن و همچنین پایتخت (اصفهان) از حملات اقوام لر و کرد در فریدن ساکن شدند.[۳]

ورود گرجی‌ها به ایران[ویرایش]

پس از فتح افغانستان به دست «گرگین خان» - سردار گرجی تبار سپاه صفوی - در زمان «شاه عباس اول» در «گرجستان» شورشی رخ داد. بنابرین شاه عباس یکی از سرداران گرجی تبار سپاه خود به نام «قرچاغای خان» را به همراه گرگین خان به گرجستان فرستاد تا شورشیان را متوقف کنند. سپس این دو سردار گرجی همراه با نیروهای خود در نزدیکی شهر «تفلیس» امروزی اردو زدند تا در اسرع وقت به ماموریت خود عمل کنند. تا اینکه نامه‌ای به دست گرگین خان رسید که از طرف شاه عباس خطاب به قرچاغای خان نوشته شده بود: «تمام شورشیان رابه قتل رسانده و خانواده هایشان را تبعید کنید.» گرگین خان که تحمل به قتل رسیدن و تبعید هموطنان خود را نداشت، شبانه و به طور محرمانه با سران گرجی میزگردی تشکیل داد و راجع به دستور شاه عباس با آنان مشورت نمود. آنان تصمیم گرفتند که سپاهیان شاه عباس را نابود کنند. و در نهایت در دشتی به نام «مارتقوپی» بر سربازان سپاه صفوی چیره شدند. گرگین خان به دلیل زندگی در کنار سران سلسلهٔ صفوی، مورد بدبینی خوانین گرجی قرار گرفته بود. از این رو همراه با خانواده اش به «امپراتوری عثمانی» پناهنده شد که سرانجام این کار چیزی به جز مرگ به دست سران عثمانی نبود. با پناهنده شدن گرگین خان به عثمانی و مرگ او، اتحاد گرجی های استقلال طلب از بین رفت و این بار در مقابل لشکر ۲۰۰٬۰۰۰ نفری و تازه نفس سپاه صفوی شکست خوردند.[۴]

در نتیجه شاه عباس آنان را به داخل ایران تبعید کرد و مخصوصاً دستور داد که هر یک از این اقوام را به ولایتی که در آن آب و هوا و شرایط زندگی با وطن اصلی ایشان شبیه باشد انتقال دهند.[۵] به همین خاطر در ابتدای ورود گرجی‌ها به ایران، آنها را در «مازندران» که گمان می‌رفت از لحاظ آب و هوایی همانند گرجستان است، سکونت دادند ولی با نامساعد بودن آب و هوا اکثر آنان به شهرستان‌های داخلی ایران روانه شدند.[۶] از تعداد ۳۰۰ هزار نفر مهاجر گرجی به نقاط مختلف ایران، نیمی از آنها به «اصفهان» و «شیراز» وارد شدند. [۷]

گرجی‌ها در استان اصفهان[ویرایش]

گرجیانی که به اصفهان مهاجرت کردند، ابتدا در زمان شاه عباس در «عباس آباد» اصفهان و پس از مدتی با تأسیس «نجف آباد» توسط «شیخ بهایی» در نجف آباد زندگی کردند.[۸] که به دستور شاه عباس عده‌ای از آنان که دارای خصال ستیزه جویی و جنگاوری بودند، جهت حفظ منطقه فریدن و همچنین پایتخت (اصفهان) از حملات و غارتگری‌های اقوام لر و کرد همچنین به دلیل آب و هوای مساعد و مزارع و شکارگاه‌های مناسب به فریدن مهاجرت کردند.[۹]

گرجی‌ها در فریدن[ویرایش]

تمام گرجیانی که به فریدن رسیدند، ابتدا در فریدن، شهر افوس را بنیاد گذاردند و سپس عده‌ای از آن‌ها شهرهای «فریدون‌شهر (سوپلی)» و «میاندشت (تورلی)» را بنیان نهادند.[۱۰]

و همچنین عده‌ای دیگر از شهر افوس جهت حفظ دین مسیحیت در «داشکسن» -که یک روستای ارمنی نشین متعصب به دین مسیحیت بود- سکنی گزیدند، و نیز عده‌ای به دلایل نامعلوم آبادی‌های «آغچه» و «بوئین» را بنا کردند.

پس از حملهٔ کریم خان زند به گرجی‌های فریدون‌شهر، ساکنان آن به روستاهای «سیبک»، «چقیورت» و «نهضت‌آباد» مهاجرت کردند.[۱۱] [۱۲]

وجه تسمیه[ویرایش]

نام گرجی[ویرایش]

فریدنشهر در زبان گرجی مارتقوپی (martghopi) نامیده می‌شود.

مارتقوپی نام دشتی در نزدیکی تفلیس، پایتخت گرجستان است.

در زمان شاه عباس اول، دشت مارتقوپی، محل جنگی بود که میان گرجی‌های استقلال طلب متحد و ارتش امپراتوری صفویان روی داد و منجر به شکست صفویان شد. پس از آن به دلایلی اتحاد گرجی‌ها از بین رفت و این بار در مقابل سپاه جدید و تازه نفس صفوی شکست خوردند و بازماندگان آن‌ها به مجازات نابود کردن ارتش امپراتوری صفویان در دشت مارتقوپی به ایران تبعید شدند.

این شهر همچنین با لفظ سوپلی (sopeli) نیز یاد می‌شود.

سوپلی یک کلمهٔ گرجی، به معنای آبادی است.

پس از حملهٔ کریم خان زند به فریدونشهر، عده‌ای از بازماندگان آن‌ها، سه آبادی جدید در جنوب فریدونشهر بنا کردند و طبق عادت همیشگی با لفظ سوپلی از فریدونشهر یاد می‌کردند. بنا بر این به تدریج نام اصلی فریدونشهر یعنی مارتقوپی برای گرجی‌های جنوب منطقه (فریدونشهر، چغیورت، سیبک و نهضت‌آباد) فراموش شد و نام سوپلی جایگزین آن شد. اما هنوز گرجی‌های شمال منطقه (بویین و میاندشت، داشکسن، افوس و آغچه) به فریدونشهر می‌گویند مارتقوپی. [۱۳] [۱۴] [۱۵]

نام فارسی[ویرایش]

از آنجایی که فریدونشهر آخرین آبادی از سمت اصفهان بود، میان فارسی زبانان با عنوان آخره و به دلیل اینکه بالا سر آبادی دیگری به نام آخره (محله‌ای از فریدونشهر امروزی به نام وحدت آباد که محل سکونت فارسی زبان هاست) بود، با عنوان آخره بالا نامیده می‌شد.

تا اینکه در سال ۱۳۳۵ با رسیدن جمعیت آخره بالا به ۵٬۰۰۰ تن و بنیان شهرداری در آن و تبدیل شدن روستای آخره بالا به شهر، سه نام جدید بر پایهٔ ویژگی‌های تاریخی، جغرافیایی و انسانی به وزارت کشور پیشنهاد شد:

۱- فریدونشهر (به علت حاکمیت فریدون در زمان پیش از اسلام بر این منطقه)

۲- گل شهر (به علت طبیعت سرسبز و گل‌های فراوان منطقه)

۳- گرجی شهر (به علت مردم منطقه)

و انتخاب وزارت کشور چیزی نبود جز فریدونشهر.[۱۶]

مردم[ویرایش]

فریدونشهر به دلیل مهاجرفرستی بسیار و تولدهای کنترل شده، شاهد کاهش «رشد جمعیت» بوده است. جمعیت کنونی فریدونشهر (۱۳۹۰) حدود ۱۵٬۰۰۰ می‌باشد.[۱۷]

مردم فریدونشهر (به طور کلی گرجیان فریدن) به دلیل همزیستی با اقوام دیگر (ارمنی، ترک، لر) به تدریج و طی سالیان دراز، از فرهنگ پیشینیان خود (فرهنگ گرجی) دور شده‌اند و دارای پوشش محلی یا آداب و رسوم خاصی نیستند.

مانند بقیهٔ آبادی‌های فریدن تمامی مردم فریدونشهر «شیعه اثنی عشری» هستند.

گرجی‌های فریدونشهر تماماً به گویش فریدنی زبان گرجی صحبت می‌کنند که حاصل دگرگونی زبانی است که چهارصد سال پیش بدان تکلم می شده و با زبان گرجی معاصر (زبان رسمی جمهوری گرجستان) متفاوت است.

نگارخانه[ویرایش]

نمایی از پارک معلم

پانویس[ویرایش]

  1. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۲۳۰.
  2. سپیانی، دیباچه‌ای بر تاریخ و جغرافیای شهرستان فریدونشهر ۹۱.
  3. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۲۳۰.
  4. سنیکیدزه، نگاهی گذرا بر تاریخ گرجستان.
  5. دلاواله، سفرنامه پیترو دلاواله.
  6. میرمحمدی، جغرافیای تاریخی فریدن ۱۱۸.
  7. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۲۲۶.
  8. سپیانی، ایرانیان گرجی.
  9. رحیمی، گرجی‌های ایران.
  10. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۲۳۰ و ۲۳۱.
  11. رحیمی، گرجی‌های ایران.
  12. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران.
  13. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۲۳۱.
  14. سپیانی، دیباچه ای بر تاریخ و جغرافیای شهرستان فریدونشهر، ۹۲.
  15. میرمحمدی، جغرافیای تاریخی فریدن ۱۳۵.
  16. میرمحمدی، جغرافیای تاریخی فریدن ۱۳۵.
  17. نتایج به دست آمده از سرشماری ملی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۰

منابع[ویرایش]

  • «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. 
  • میرمحمدی، حمیدرضا. دیباچه‌ای بر تاریخ و جغرافیای فریدن پرتیکان باستان. خوانسار: انتشارات ارمغان قلم، ۱۳۷۹.
  • سپیانی، محمّد. دیباچه‌ای بر تاریخ و جغرافیای شهرستان فریدونشهر. قم: انتشارات ایده گستر، ۱۳۹۰.
  • مولیانی، سعید. جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران. اصفهان: انتشارات یکتا، ۱۳۷۹.
  • سانیکیدزه، لوان. تاریخ گرجستان در نگاهی کوتاه. تفلیس، ۱۳۷۶.
  • سپیانی، محمد. ایرانیان گرجی. اصفهان: کتاب فروشی آرش، ۱۳۵۸.
  • دلاواله، پیترو. سفرنامهٔ پیترو دلاواله. انتشارات علمی، ۱۳۷۰.
  • رحیمی، ملک محمد. گرجی‌های ایران. اصفهان: یکتا، ۱۳۷۹.
جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ فریدون‌شهر موجود است.