فریدون‌شهر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
فریدون‌شهر
sopeli
ირანის მარტყოფი.jpg
کشور  ایران
استان اصفهان
شهرستان فریدون‌شهر
بخش مرکزی
نام(های) دیگر بام ایران
نام(های) قدیمی مارتقوپی، آخره
سال شهرشدن ۱۳۳۵ شمسی
مردم
جمعیت ۱۴٬۰۰۷ نفر (۴٬۰۶۲خانوار)[۱]
جغرافیای طبیعی
مساحت تقریباً ۲۰٬۰۰۰ متر مربع
ارتفاع از سطح دریا ۲۵۳۰ متر
آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه ۶۰۰ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه ۱۱۰ روز
اطلاعات شهری
شهردار ابراهیم گوگونانی
ره‌آورد نان، عسل، فراورده‌های لبنی، گیاهان دارویی
پیش‌شماره تلفنی ۰۳۱۵۷۵۹
وبگاه شهرداری فریدونشهر
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به شهر طبیعت زیبا فریدونشهر خوش آمدید
نوشته‌ای به زبان و الفبای گرجی (امری مرسوم و متداول بین گرجی‌های فریدون شهر)
* ترجمه: (بالا:) فقط خدا (پائین:) وطن

فِرِیدون‌شهر شهری در استان اصفهان ایران است.

این شهر مرکز شهرستان فریدون‎شهر است و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۰، جمعیت آن ۱۴٬۰۰۷ نفر (۴٬۰۶۲خانوار) بوده‌است؛ که اکثر آنها، نوادگان گرجی‌هایی هستند که توسط شاه عباس اول (در جنگ امپراتوری صفویان با استقلال طلبان گرجستان صفوی یعنی کاختی و کارتلی) از گرجستان به ایران تبعید شدند.[۲]

فریدون‌شهر با داشتن جمعیتی حدود ۱۵٬۰۰۰ تَن، مساحتی حدود ۲۰ کیلومتر مربع و میانگین ارتفاع ۲۵۳۰ متر از سطح دریا، پرجمعیت‌ترین و بزرگ‌ترین شهر گرجی ایران و همچنین مرتفع‌ترین شهر ایران است.[۳]

موقعیت[ویرایش]

فریدون‌شهر در حدود ۲۰۰ کیلومتری غرب شهر اصفهان، در دامنهٔ کوه دیدتْسِری (didtseri) و در حومهٔ رود دیدخِوی (didkhevi) قرار دارد. این شهر توسط کوه‌های بلند، تپهٔ تاتاشویلی (tatashvili) و دشت واردیسقِلی (vardisgheli) احاطه شده است و از شرق به مزارع پیریکیتی (pirikiti)، از غرب به کوه تسیخه (tsikhe)، از شمال به قلهٔ دیدتْسِری (didtseri) و از جنوب به تپهٔ تاتاشویلی (tatashvili) محدود می‌شود.

فریدون‌شهر شامل ۱۹ محله و حدود ۴۰۰ سال است که در زاگرس به وجود آمده است.

تاریخچه[ویرایش]

جستار وابسته: گرجیان ایران

بنیادگذاران فریدون‌شهر، از گرجی‌های زمان شاه عباس اول هستند که توسط خود او از گرجستان به ایران تبعید شدند و به دستور او عده‌ای از جنگاوران آن‌ها جهت حفظ منطقهٔ فریدن و همچنین پایتخت (اصفهان) از حملات اقوام لر و کرد در فریدن ساکن شدند.[۴]

ورود گرجی‌ها به ایران[ویرایش]

در نتیجهٔ ۲۵ بار حملهٔ ایرانیان به گرجستان (از صفویه به بعد)، حدود ۳۰۰٬۰۰۰ گرجی به عنوان اسیر به ایران تبعید شدند که ۲۰۰٬۰۰۰ نفر از آنان به یک باره و طی حملهٔ سوم شاه عباس به گرجستان، به عنوان اسیر به ایران تبعید شدند؛ که دلیل این حمله، انتقام شاه عباس از گرجی هاست که در سال ۱۶۲۵ میلادی و در دشت مارتقوپی گرجستان، ارتش ۲۰۰٬۰۰۰ نفری امپراتوری صفویان را نابود کردند.[۵]

پس از تبعید این ۲۰۰٬۰۰۰ اسیر گرجی به ایران، شاه عباس دستور داد که آنها را به ولایتی که در آن آب و هوا و شرایط زندگی با وطن اصلی ایشان شبیه باشد انتقال دهند.[۶] به همین خاطر در ابتدای ورود گرجی‌ها به ایران، آنها را در «مازندران» که گمان می‌رفت از لحاظ آب و هوایی همانند گرجستان است، سکونت دادند ولی با نامساعد بودن آب و هوا اکثر آنان به شهرستان‌های داخلی ایران روانه شدند.[۷] از تعداد ۲۰۰٬۰۰۰ اسیر گرجی، نیمی از آنها به «اصفهان» و «شیراز» وارد شدند.

گرجی‌ها در استان اصفهان[ویرایش]

گرجیانی که به اصفهان مهاجرت کردند، ابتدا در زمان شاه عباس در «عباس‌آباد» اصفهان و پس از مدتی با تأسیس «نجف آباد» توسط «شیخ بهایی» در نجف آباد زندگی کردند.[۸] که به دستور شاه عباس عده‌ای از آنان که دارای خصال ستیزه جویی و جنگاوری بودند، جهت حفظ منطقه فریدن و همچنین پایتخت (اصفهان) از حملات اقوام لر و کرد همچنین به دلیل آب و هوای مساعد و مزارع و شکارگاه‌های مناسب به فریدن مهاجرت کردند.[۹]

گرجی‌ها در فریدن[ویرایش]

تمام گرجیانی که به فریدن رسیدند، ابتدا در فریدن، شهر افوس را بنیاد گذاردند و سپس عده‌ای از آن‌ها شهرهای «فریدون‌شهر (سوپلی)» و «میاندشت (تورلی)» را بنیان نهادند.[۱۰]

و همچنین عده‌ای دیگر از شهر افوس جهت حفظ دین مسیحیت در «داشکسن» -که یک روستای ارمنی نشین متعصب به دین مسیحیت بود- سکنی گزیدند، و نیز عده‌ای به دلایل نامعلوم آبادی‌های «آغچه» و «بوئین» را بنا کردند.

پس از حملهٔ کریم خان زند به گرجی‌های فریدون‌شهر، ساکنان آن به روستاهای «سیبک»، «چقیورت» و «نهضت‌آباد» مهاجرت کردند.[۱۱][۱۲]

جمعیت گرجی‌های فریدن حدود ۱۰۰٬۰۰۰ تن است.[۱۳]

وجه تسمیه[ویرایش]

نام گرجی[ویرایش]

فریدون‌شهر در زبان گرجی مارتقوپی (martghopi) نامیده می‌شود.

مارتقوپی نام دشتی در نزدیکی تفلیس، پایتخت گرجستان است.

در زمان شاه عباس اول، دشت مارتقوپی، محل جنگی بود که میان گرجی‌های استقلال‌طلب متحد و ارتش امپراتوری صفویان روی داد و منجر به شکست صفویان شد. پس از آن به دلایلی اتحاد گرجی‌ها از بین رفت و این بار در مقابل سپاه جدید و تازه‌نفس صفوی شکست خوردند و بازماندگان آن‌ها (شامل بنیان گذاران فریدون شهر) به مجازات نابود کردن ارتش امپراتوری صفویان در دشت مارتقوپی به ایران تبعید شدند.

این شهر همچنین با لفظ سوپلی (sopeli) نیز یاد می‌شود.

سوپلی یک کلمهٔ گرجی، به معنای آبادی است.

پس از حملهٔ کریم خان زند به فریدون‌شهر، عده‌ای از بازماندگان آن‌ها، سه آبادی جدید در جنوب فریدون‌شهر بنا کردند و طبق عادت همیشگی با لفظ سوپلی از فریدون‌شهر یاد می‌کردند. بنا بر این به تدریج نام اصلی فریدون‌شهر یعنی مارتقوپی برای گرجی‌های جنوب منطقه (فریدون‌شهر، چغیورت، سیبک و نهضت‌آباد) فراموش شد و نام سوپلی جایگزین آن شد. اما هنوز گرجی‌های شمال منطقه (بویین و میاندشت، داشکسن، افوس و آغچه) به فریدون‌شهر می‌گویند مارتقوپی.[۱۴][۱۵][۱۶]

نام فارسی[ویرایش]

از آنجایی که فریدون‌شهر آخرین آبادی از سمت اصفهان بود، میان فارسی‌زبانان با عنوان آخره و به دلیل اینکه بالا سر آبادی دیگری به نام آخره (محله‌ای از فریدون‌شهر امروزی به نام وحدت آباد که محل سکونت فارسی زبان‌ها است) بود، با عنوان آخره بالا نامیده می‌شد.

تا اینکه در سال ۱۳۳۵ با رسیدن جمعیت آخره بالا به ۵٬۰۰۰ تن و بنیان شهرداری در آن و تبدیل شدن روستای آخره بالا به شهر، سه نام جدید بر پایهٔ ویژگی‌های تاریخی، جغرافیایی و انسانی به وزارت کشور پیشنهاد شد:

۱- فریدون‌شهر (به علت حاکمیت فریدون در زمان پیش از اسلام بر این منطقه)

۲- گل شهر (به علت طبیعت سرسبز و گل‌های فراوان منطقه)

۳- گرجی شهر (به علت مردم منطقه)

و انتخاب وزارت کشور چیزی نبود جز «فریدون‌شهر».[۱۷]

مردم[ویرایش]

فریدون‌شهر به دلیل مهاجرفرستی بسیار و تولدهای کنترل شده، شاهد کاهش «رشد جمعیت» بوده است. جمعیت کنونی فریدون‌شهر (۱۳۹۰) حدود ۱۵٬۰۰۰ می‌باشد.[۱۸]

مردم فریدون‌شهر (به طور کلی گرجیان فریدن) به دلیل همزیستی با اقوام دیگر (ارمنی، ترک، لر) به تدریج و طی سالیان دراز، از فرهنگ پیشینیان خود (فرهنگ گرجی) دور شده‌اند و دارای پوشش محلی یا آداب و رسوم خاصی نیستند.

مانند بقیهٔ آبادی‌های فریدن تمامی مردم فریدون‌شهر «شیعه اثنی عشری» هستند.

گرجی‌های فریدون‌شهر تماماً به گویش فریدنی زبان گرجی صحبت می‌کنند که حاصل دگرگونی زبانی است که چهارصد سال پیش بدان تکلم می شده و با زبان گرجی معاصر (زبان رسمی جمهوری گرجستان) متفاوت است.

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰». درگاه ملی آمار ایران. بازبینی‌شده در ۳ آبان ۱۳۹۳. 
  2. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۲۳۰.
  3. سپیانی، دیباچه‌ای بر تاریخ و جغرافیای شهرستان فریدونشهر ۹۱.
  4. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۲۳۰.
  5. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۱۵۰-۱۵۵.
  6. دلاواله، سفرنامه پیترو دلاواله.
  7. میرمحمدی، جغرافیای تاریخی فریدن ۱۱۸.
  8. سپیانی، ایرانیان گرجی.
  9. رحیمی، گرجی‌های ایران.
  10. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۲۳۰ و ۲۳۱.
  11. رحیمی، گرجی‌های ایران.
  12. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران.
  13. Rezvani, Babak (Winter). "The Fereydani Georgian Representation". Anthropology of the Middle East 4 (2): 52–74. doi:10.3167/ame.2009.040205.  Check date values in: |date= (help);
  14. مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران، ۲۳۱.
  15. سپیانی، دیباچه‌ای بر تاریخ و جغرافیای شهرستان فریدون‌شهر، ۹۲.
  16. میرمحمدی، جغرافیای تاریخی فریدن ۱۳۵.
  17. میرمحمدی، جغرافیای تاریخی فریدن ۱۳۵.
  18. نتایج به دست آمده از سرشماری ملی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۰

منابع[ویرایش]

  • مولیانی، سعید. جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران. اصفهان: یکتا، ۱۳۷۹ ISBN 964-7016-26-3. خانهٔ کتاب.
  • رحیمی، ملک محمد. «گرجی‌های ایران». اصفهان:یکتا، ۱۳۷۹.
  • سپیانی، محمد. «ایرانیان گرجی». اصفهان: کتاب فروشی آرش، ۱۳۵۸.
  • دلاواله، پیترو. «سفرنامه پیترو دلاواله». ترجمه شعاع الدین شفا. تهران: ۱۳۴۸.
  • میرمحمدی، حمیدرضا. «جغرافیای تاریخی فریدن». خوانسار: ارمغان قلم، ۱۳۷۹.

پیوند به بیرون[ویرایش]