خط گرجی

نمونه باستانی الفبای گرجی

خط گرجی یکی از قدیمی ترین سیستم های نوشتاری جهان است . بر اساس روایات تاریخی که در کتاب باستانی سرگذشت کارتیل آمده است ، خط گرجی در دوره ی استقرار دولت گرجستان شرقی یا همان ایبریا در ۴ قرن پیش از میلاد حضرت عیسی (ع) اختراع شده است و گفته می شود که پارناواز اولین پادشاه کارتیل (گرجستان شرقی) الفبا را اختراع کرد . ولی با استناد به آثار مکتوب گرجی که در دست پژوهشگران قرار دارد ، تاریخ موثق نوشتار گرجی به قرن ۴ میلادی باز می گردد.

تاریخچه خط گرجی

Letters
ა	ბ	გ	დ	ე	ვ	ზ	ჱ	თ	ი	კ	ლ	მ	ნ
ჲ	ო	პ	ჟ	რ	ს	ტ	ჳ	უ	ფ	ქ	ღ	ყ	შ
ჩ	ც	ძ	წ	ჭ	ხ	ჴ	ჯ	ჰ	ჵ	ჶ	ჷ	ჺ	ჸ	ჹ

قدیمی ترین سنگنبشته ی گرجی به وسیله ی کوربو باستان شناس ایتالیایی در فلسطین کشف شد و تاریخ کتابت آن در حدود سال ۴۳۳ میلادی تعیین گردیده است . در سرزمین گرجستان قدیمی ترین اثر خطی سنگنبشته ای است که بر دیوار کلیسای بولنیسی واقع در جنوب گرجستان وجود دارد و تاریخ کتابت آن به سال ۴۹۲ میلادی تخمین زده شده است . باید در نظر داشت که در اکتشافات اخیردر ایالت کاختی گرجستان اشیایی به دست آمده است که درحدود ۱ قرن پیش از میلاد حضرت عیسی (ع) بر روی آن ها جملات کوتاهی به زبان گرجی نوشته شده است .

الفبای گرجی چه درقرون گذشته و چه در عصر حاضر تنها الفبایی است که توسط گرجی‌ها مورد استفاده قرار گرفته‌است ولی حوزه استعمال آن دربعضی موارد از مرزهای گرجستان هم فراتر رفته‌است. غیر از خود گرجی‌ها الفبای گرجی در قرون وسطی مور استفاده بعضی از ساکنان شمال قفقاز قرار گرفته‌است مثلاً در داغستان، چچن و اینگوشتیا، سنگ مقبره‌ها و کتیبه‌های متعددی وجود دارد که به زبان گرجی نوشته شده‌است.

الفبای گرجی

در طول ۱۵ قرن اخیر تغییراتی در تعداد و طرز ترسیم حروف گرجی رخ داده‌است و امروزه الفبای زبان گرجی شامل ۳۳ حرف می‌باشد و از چب به راست نوشته می‌شود.

اینک در جهان بیش از سه هزار زبان وجود دارد؛ ولی تعداد خط والفبا بیش از ۱۴-۱۶ نیست. اساس الفبای گرجی را در طول عمر طولانی خود، خط حروفی، یعنی الفبایی تشکیل داده‌است. هر کدام از حروف الفبای گرجی با صوت مطابقت کاملی دارد. از نظر تناسب و تطبیق نوشتار و تلفظ، الفبای گرجی فوق العاده کامل و عالی است. بدین معنی که در الفبای گرجی یک مثال عدم مطابقت حروف واصوات دیده نشده‌است.

الفبای گرجی ۳۳ حرف دارد و از سمت چپ به راست نوشته می‌شود. تلفظ ۸ حرف آن مختص زبان گرجی می‌باشد. الفبای گرجی نتیجه ی تطور الفبایی است که از قرون وسطی در گرجستان رایج بود . الفبای گرجی دارای ۳۳ حرف است که به صامت و مصوت تقسیم می شود . در زبان گرجی ۵ مصوت (ა–ე–ი–ო–უ) و ۲۸ صامت وجود دارد و از چپ به راست نوشته می شود.

حروف الفبا

الفبا	یونیکد	نام	برابر فارسی	برابر لاتین	آوانگاری
ა	U+10D0	an	آ	A a	ɑ
ბ	U+10D1	ban	ب	B b	b
გ	U+10D2	gan	گ	G g	ɡ
დ	U+10D3	don	د	D d	d
ე	U+10D4	en	اِ	E e	ɛ
ვ	U+10D5	vin	و	V v	v
ზ	U+10D6	zen	ز	Z z	z
თ	U+10D7	tan	ت	T' t'	tʰ
ი	U+10D8	in	ای	I i	i
კ	U+10D9	k'an		K k	kʼ
ლ	U+10DA	las	ل	L l	l
მ	U+10DB	man	م	M m	m
ნ	U+10DC	nar	ن	N n	n
ო	U+10DD	on	اُ	O o	ɔ
პ	U+10DE	p'ar		P' p'	pʼ
ჟ	U+10DF	žan	ژ	Ž ž	ʒ
რ	U+10E0	rae	ر	R r	r
ს	U+10E1	san	س	S s	s
ტ	U+10E2	t'ar		T' t'	tʼ
უ	U+10E3	un	او	U u	u
ფ	U+10E4	par	پ	P' p'	pʰ
ქ	U+10E5	kan	ک	K' k'	kʰ
ღ	U+10E6	q'an	غ	{{Ḡ ḡ	ɣ
ყ	U+10E7	q'ar	ق	Q q	qʼ
შ	U+10E8	šin	ش	Š š	ʃ
ჩ	U+10E9	čin	چ	Č č	tʃ
ც	U+10EA	can	تس	C' c'	ts
ძ	U+10EB	jil	دز	J j	dz
წ	U+10EC	c'il		Ts' ts'	tsʼ
ჭ	U+10ED	č'ar		Č' č'	tʃʼ
ხ	U+10EE	xan	خ	X x	x
ჯ	U+10EF	ǰan	ج	J̌ ǰ	dʒ
ჰ	U+10F0	hae	ه	H h	h

همانگونه که در جدول مشاهده می شود ، حروف الفبای گرجی به همان صورت که در واژه ها نوشته می شود تلفظ می شوند و این یکی از خصوصیاتی است که خواندن زبان گرجی را آسان ساخته است و به همین دلیل است که تنوعی از مصوت ها در این زبان وجود دارد . مثلا در زبان فارسی آوای «Z» به اشکال «ذ،ز،ض و ظ» ممکن است . اما در زبان گرجی برای هر آوایی یک حرف الفبا وجود دارد .

آن دسته از حروفی که مشابه فارسی ندارند :

1 - صامت «კ» مشابه فارسی ندارد و تقریبا مانند حرف «ქ» است ، با این تفاوت که باید بدون دَمِش تلفظ شود .

2 - صامت «პ» مشابه فارسی ندارد و تقریبا مانند حرف «ფ» است ، با این تفاوت که باید بدون دَمِش تلفظ شود .

3 - صامت «ტ» مشابه فارسی ندارد و تقریبا مانند حرف «თ» است ، با این تفاوت که باید بدون دَمِش تلفظ شود .

4 - صامت «ღ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «غ» (عربی) و «გ» پدید می آید .

5 - صامت «ც» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «თ» و «ს» پدید می آید .

6 - صامت «ძ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «დ» و «ზ» پدید می آید .

7 - صامت «წ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «ტ» و «ს» پدید می آید .

8 - صامت «ჭ» مشابه فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «ტ» و «შ» پدید می آید .

جهت کسب اطلاعات بیشتر پیرامون تلفظ دقیق الفبای گرجی می توانید به لینک های زیر مراجعه نمایید :

http://www.members.tripod.com/ggdavid/georgia/language/anbani.htm

http://www.omniglot.com/writing/georgian2.htm

http://www.members.tripod.com/ggdavid/georgia/language/gphases.htm

http://www.en.wikipedia.org/wiki/georgian_language

http://www.webdisk.berkeley.edu/shorena/sakartvelo.htm

نمونه زبانی

ماده یک اعلامیه جهانی حقوق بشر :

به زبان گرجی:

ყველა ადამიანი იბადება თავისუფალი და თანასწორი თავისი ღირსებითა და უფლებებით. მათ მინიჭებული აქვთ გონება და სინდისი და ერთმანეთის მიმართ უნდა იქცეოდნენ ძმობის სულისკვეთებით.

آوانگاری لاتین:

Qvela adamiani ibadeba t'avisup'ali da t'anascori tavisi ġirsebit'a da uplebebit'. Mat miničebuli ak'vt' goneba da sindisi da ert'manet'is mimart' unda ik'c'eodnen żmobis suliskvet'ebit'.

ترجمه به فارسی:

همه افراد بشر آزاد بدنیا می آیند و حیثیت و حقوقشان باهم برابر است.همهٔ‌شان اندیشه و وجدان دارند و باید در برابر یکدیگر با روح برادری رفتار کنند.

منابع

• گگوچادزه، لیلا. دستور زبان گرجی برای فارسی زبانان. ترجمه فردین کمایی. رشت: دانشگاه گیلان، ۱۳۸۲.

جستارهای وابسته

• مردم گرجی
• زبان گرجی

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ خط گرجی موجود است.