مسجد شیخ لطفالله
۴۴″ ۴۰′ ۵۱°شرقی ۲۶″ ۳۹′ ۳۲°شمالی / ۵۱٫۶۷۸۸۹غرب ۳۲٫۶۵۷۲۲جنوبمختصات: ۴۴″ ۴۰′ ۵۱°شرقی ۲۶″ ۳۹′ ۳۲°شمالی / ۵۱٫۶۷۸۸۹غرب ۳۲٫۶۵۷۲۲جنوب
| مسجد شیخ لطفالله | |
|---|---|
 |
|
| اطلاعات کلی | |
| نام | مسجد شیخ لطفالله |
| کشور |  ایران |
| استان | استان اصفهان |
| شهرستان | اصفهان |
| اطلاعات اثر | |
| کاربری | مذهبی |
| دیرینگی | صفویه |
| بانی اثر | استاد محمدرضا اصفهانی |
| اطلاعات ثبتی | |
| شمارهٔ ثبت | ۱۰۵ |
| تاریخ ثبت ملی | ۱۵ دی ۱۳۱۰ |
مسجد شیخ لطفالله (ساخته شده در ۱۶۰۲ - ۱۶۱۹ میلادی) یکی از مسجدهای تاریخی و شناخته شده شهر اصفهان است که در دوران صفویه بنا شدهاست. این مسجد شاهکاری از معماری و کاشیکاری قرن یازدهم هجری است که توسط استاد محمدرضا اصفهانی از معماران نامدار آن دوره ساخته شدهاست. مسجد شیخ لطفالله به فرمان شاه عباس اول در مدت هیجده سال بنا شدهاست. این مسجد در ضلع شرقی میدان نقش جهان و مقابل عمارت عالیقاپو و در همسایگی مسجد امام واقع شدهاست. این مکان مذهبی برای تجلیل شیخ لطفالله جبلعاملی بنا گردیده و سالانه گردشگران زیادی را جذب خود میکند.
محتویات |
[ویرایش] پیشینه
طرح این مسجد در زمانی که نقشه چهار باغ و باغ هزارجریب به مرحله اجراء درآمد ریخته شد و در دورانی که معماری صفویه به شکوفایی رسیده بود مورد بهره برداری قرار گرفت. ساخت این مسجد در نیمه اول قرن یازده هجری، در سال ۱۰۱۱ هجری قمری (۱۶۰۲ (میلادی)) و به فرمان شاه عباس اول آغاز شد و در سال ۱۰۲۸ هجری قمری (۱۶۱۹ (میلادی)) به پایان رسید. ساخت این مسجد هجده سال به طول انجامید. معمار این مسجد استاد محمدرضا اصفهانی، پسر استاد حسین بنا اصفهانی بودهاست. این مسجد بر خرابههای مسجدی که قبلا در آن محل بوده ساخته شد. مسجد شیخ لطفالله به نام یکی از علمای بزرگ عصر صفوی به نام شیخ لطفالله جبلعاملی، نامیده شدهاست. شیخ لطف الله یکی از علمای بزرگ دوره صفوی بود. وی از اهالی جبل عامل لبنان بود که مانند شیخ بهایی و برخی علمای دیگر توسط شاه عباس از لبنان به ایران مهاجرت نموده و ابتدا در مشهد و قزوین و پس از آن در اصفهان ساکن شد. از آنجا که حکومت صفوی، حکومتی مذهبی بود و به اسلام و به خصوص مذهب تشیع بسیار بها میداد، علمای آن را نیز تکریم میکرد. از سوی دیگر شیخ لطف الله پدر زن شاه عباس بود. از این رو در محل زندگی شیخ، مسجد و مدرسهای به نام او ساخته شد که در این محل به تدریس دروس فقهی و جلسات دینی اشتغال داشت. شیخ بنا به استفتای خود که برگزاری نماز جمعه در غیاب امام زمان را مجاز میشمرد، به اقامه نماز جمعه در این مسجد میپرداخت و مقلدان او نیز به او اقتدا مینمودند.[۱]
[ویرایش] ساختمان
تزئینات کاشیکاری آن در داخل از ازارهها به بالا همه از کاشیهای معرّق پوشیده شدهاست. مسجد شیخ لطف الله یکی از زیباترین آثار تاریخی اصفهان در ضلع شرقی میدان نقش جهان و مقابل عمارت عالیقاپو واقع شدهاست. شماری از کاشیکاریهای معرق درون و بیرون گنبد و کتیبههای خط ثلث آن به خط علیرضای تبریزی عباسی است. این مسجد به علت اینکه نه دارای منارهاست و نه دارای شبستان ورودی (حیاط) و همچنین ورودی آن پله میخورد، غیر طبیعی است. عدم وجود شبستان و صحن ورودی، این مسجد را به مقتضیات تقارنی میدان نقش جهان (قرار گرفتن مسجد رو به روی عمارت عالیقاپو) که در نهایت منجر به این مسئله شدهاست که نتوان صحنی یا حیاطی رو به قبله که برای نمازگزاری استفاده شود، برای آن طراحی کرد. سر در معرق آن تا پایان سال ۱۰۱۱ قمری هجری ساخته و پرداخته شده واتمام ساختمان و تزئینات آن در سال ۱۰۲۸ هجری قمری بودهاست. کتیبه سر در آن به خط ثلث علیرضا عباسی و مورخ به سال ۱۰۱۲ هجری است، معمار و بنای مسجد استادمحمدرضا اصفهانی بودهاست که نام او در داخل محراب زیبای مسجد در دو لوحه کوچک به این شرح ذکرشده عمل فقیر حقیر محتاج برحمت خدا محمدرضا بن استاد حسین بنا اصفهانی ۱۰۲۸ خطوط و کتیبههای داخل مسجد کار علیرضا عباسی خطاط بسیار مشهور زمان شاه عباس و باقر بنا خوشنویس گمنام آن دورهاست که نمونه خط ثلث او با خط علیرضا عباسی برابری میکند. داخل و خارج گنبد بیمانند این ابنیه که از زیباترین گنبدهای جهان به شمار میرود، از کاشیهای معرّق نفیس پوشیده شدهاست. باستانشناسان خارجی عظمت معماری این مسجد را ستودهاند. استفاده از نور طبیعی و رنگهای زیبا همه و همه از جمله ویژگیهای چشمگیر این بناست. شیخ لطفالله از علمای بزرگ شیعه از مردم میس و از اهالی جبل عامل یعنی لبنان امروزی بودهاست که به دعوت شاه عباس اول در اصفهان اقامت گزید و به منظور تجلیل از او این مسجد برای تدریس و نمازگزاری وی اختصاص داده شد و نام مسجد مزبور به شیخ لطفالله از همین جهت است. سبک معماری این بنا به شیوه اصفهانی است.[۲] جلو خان مسجد با عقب نشستگی از بدنه شرقی میدان آغاز میشود. بعد از عبور از چهار پله به محوطه سردر میرسیم. قسمت پایینی دیوارهای این محوطه با سنگ مرمر زرد پوشیده شدهاست، سکوهای بزرگ کناری هم از همین نوع سنگ هستند. در ورودی مسجد به صورت دو لنگهاست که از چوب چنار یکپارچه ساخته شدهاند و پس از گذشت چهارصد سال هنوز پابرجا هستند. در جلوی مسجد حوض ۸ ضلعی زیبایی قرار داشته که در سالهای ۱۳۱۶ تا ۱۳۱۸ خ برداشته شده است. در این زمان پوشش کف گنبدخانه از جنس گچ بوده و پنجرههای چوبی منصوب در آن روشنایی زیرزمین را تامین میکرده است.[۱]
[ویرایش] جهت بنا نسبت به قبله
یکی از ویژگیهای این مسجد چرخش ۴۵ درجهای است که با محور شمال-جنوب دارد که در اصطلاح، پاشنه نامیده میشود. علت وجودی این چرخش این است که در معماری ایرانی-اسلامی، مساجد به گونهای طراحی میشوند که کاربر هنگام ورود به شبستان در جهت قبله قرار گیرد، خالق بنا این دوگانگی را، با استفاده از پاشنه حل نموده است. به دلیل این که مسجد در ضلع شرقی میدان واقع است و خواه و ناخواه در ورودی مسجد به سمت مشرق میدان خواهد بود، اگر بنا بود مسجد را نیز به همین جهت میساختند کار جهت یابی از لحاظ قبله مختل میشد. در اینجا با ایجاد یک راهرو که از ابتدای مدخل مسجد به سمت چپ و سپس به سمت راست میچرخد بر این مشکل فائق آمدهاند یعنی اگر چه ساختمان مسجد در مشرق است و از نمای خارجی آن چنین بر میآید که دیوار جبهه آن در جهت شمال به جنوب است لکن در همین محراب دیوار بنا شده که به سوی قبلهاست و وقتی به عظمت این فکر پی میبریم که در بیرون مسجد اثری از کجی و زاویه به چشم نمیخورد، اما به مجرد ورود ناچاریم قبول کنیم که صحن نسبت به نمای خارجی پیچشی دارد در صورتی که گنبد کوتاه این مسجد به علت مدور بودن، جهت یا زاویه مخالفی نشان نمیدهد.[۱] این مسجد جهت استفاده همسران شاه عباس بنا شده است و به همین دلیل این بنا فاقد مناره (جهت اذان گفتن) است.[منبع؟]
[ویرایش] محراب مسجد
يكى از شاهكارهاى بى نظير معمارى را در محراب مسجد مى توان مشاهده كرد. در اين محراب كاشي كارى هاى معرّق و مقرنس هاى بسيار ظريفى به چشم مى خورد و همچنين دو لوح داخل محراب وجود دارد كه عبارت «عمل فقير حقير محتاج بر رحمت خدا محمدرضا ابن استاد حسين بناى اصفهان» روى آن حك شده است. كتيبه هاى ديگرى نيز به خط عليرضا عباسى در اطراف محراب ديده مى شود كه روى آن ها روايتى از پيامبر اكرم و امام ششم [ع] نقل شده است. علاوه بر اين روايات، اشعارى نيز روى كتيبه ها نوشته شده که بنا به اظهار کارشناسان سرايندة آن ها "شیخ بهایی" دانشمند و شاعر دورة صفوى است. خطّاط اين کتيبه ها نيز باقر بنّا است. محراب به خاطر رنگ تمیز و صافش، همچنین ترکیبات و خطوط هماهنگش بسیار گیراست. محراب از یك تاق دندانه دار تشكیل شده كه بر فراز آن نقوش ظریف اسلیمی نقش بسته است [۳]. معرق این تاق كنگرهدار از داخل داراى مقرنسهاى صدفى شكل است كه در انتهاى آن به نقوش گیاهى زیبایى آراسته شده است [۴].
[ویرایش] وجه تسمیه مسجد
نامگذاري اين مسجد به مناسبت نام امام جماعت آن يعني شيخ لطف الله بن عبدالكريم بن ابراهيم كه در زمان سلطنت شاه عبّاس به علل مذهبي از میس يكي از قراي جبل عامل يعني جبل لبنان حاليه به ايران كوچ كرده و ابتدا در مشهد مقدّس اقامت گزید و در آنجا پس از استقاضه از محضر علماى ارض اقدس از جمله ملّا عبدالله شوشترى، از جانب شاه عبّاس بزرگ به خدمت آستانة رضوى درآمد و تا تاریخ فتنة ازبکان و دست یافتن ایشان بر مشهد در آن شهر مقیم بود، سپس از شرّ ایشان به قزوین پناه جست و در آنجا به كار تدریس مشغول شد؛ شاه عبّاس او را از قزوین به اصفهان آورد و در سال ۱۰۱۱ هجرى قمري در جنب میدان نقش جهان مدرسه و مسجدى را، كه هنوز هم به نام او شهرت دارد، براى محلّ تدریس و اقامت و امامت وى پى نهاد و انجام این كار تا ۱۰۲۸ هجرى قمري طول كشید و در حین اتمام همین ساختمان بود كه شاه عبّاس در قسمت جنوبى میدان نقش جهان، كه اكنون به نام میدان امام شهره است، طرح انشاء جامع اعظم پادشاهى یعنى مسجد شيخ لطف الله را ریخت. بعد از آن كه مسجد شیخ لطف الله براي نمازگزارى او مهیّا گردید [۵].
[ویرایش] علي رضا عبّاسی خطّاط و خوش نويس اوّل مسجد شيخ لطف الله
كتیبة سردر مسجد و دو كتیبه بزرگ كمربندى داخل گنبد، كه در قسمت پايين گنبد به خطّ ثلث سفيد بر زمينة كاشي لاجوردي معرّق جلب توجّه مي كند، به خط زیباى علیرضا عباسی است كه از مشهورترين ثلث نويسان زمان پادشاهي شاه عبّاس اوّل به حساب مي آمد. در انتهاي كتيبة كمربندي اوّل، كه شرح آداب ورود به مسجد از قول پيامبر اسلام (ص) است، نام علي رضا چنين آمده است: "كتبها علي رضا العبّاسي في 1025" در انتهاي كتيبة كمربندي دوّم نيز، كه مشتمل بر تمام آيات سورة جمعه و سورة نصر است، عبارت ذيل نوشته شده است: "كتبها علي رضا العبّاسي غفر الله ذنوبه" [۶].
[ویرایش] دیدگاهها
لوییس ای کان، معمار برجسته جهانی در بازدیدی که از اصفهان داشت در رابطه با شیخ لطفالله این چنین عنوان کردهاست:
| « | من فقط در عالم خیال و با جوهری از طلا و نقره میتوانم چنین اثری را تصور کنم. | » |
پروفسور پوپ در کتاب بررسی هنر ایران نوشتهاست:
| « | به سختی میتوان این اثر را محصول دست بشر دانست. و نیز در جایی دیگر بیان کرده: کوچکترین نقطه ضعفی در این بنا دیده نمیشود، اندازهها بسیار مناسب، نقشه طرح بسیار قوی و زیبا و به طور خلاصه توافقی است بین یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش باشکوه که نماینده ذوق سرشار زیباشناسی بوده و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمیتواند داشته باشد. | » |
همچنین به دلیل عظمت معماری و تاریخی این بنای مذهبی ایران، تمبر مشترکی با نقش این بنا و اثری تاریخی از چین منتشر شدهاست.[۱]
[ویرایش] نگارخانه
-
کاشیکاری مسجد شیخ لطفالله
-
مسجد شیخ لطفالله و میدان نقش جهان
-
گنبد شیخ لطفالله
-
نمای زیر گنبد
[ویرایش] منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ پویا پندار. نرم افزار فیروز ۴. شرکت پویا پژوه مبتکر. مسجد شیخ لطف الله.
- ↑ سبکشناسی معماری ایرانی. محمد کریم پیرنیا. نشر معمار. ۱۳۸۳. ص۲۷۰
- ↑ شهبازی شیران، دکتر حبیب (1389). مصاديق مهمّ ابنيّة مذهبي و برجستگي هاي معماري و تزييني تمدّن اسلامي ايران در دورة صفويان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص 23
- ↑ شهبازی شیران، دکتر حبیب (1389). مصاديق مهمّ ابنيّة مذهبي و برجستگي هاي معماري و تزييني تمدّن اسلامي ايران در دورة صفويان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص 24
- ↑ شهبازی شیران، دکتر حبیب (1389). مصاديق مهمّ ابنيّة مذهبي و برجستگي هاي معماري و تزييني تمدّن اسلامي ايران در دورة صفويان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص 24
- ↑ شهبازی شیران، دکتر حبیب (1389). مصاديق مهمّ ابنيّة مذهبي و برجستگي هاي معماري و تزييني تمدّن اسلامي ايران در دورة صفويان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص 25
- دکتر لطف الله هنرفر. شهر تاریخی اصفهان. چاپ چهارم. انتشارات گلها، ۱۳۷۶.
- کتاب ایران انتشارات Lonely Planet
[ویرایش] پیوند به بیرون
 |
در ویکیانبار پروندههایی دربارهٔ مسجد شیخ لطفالله موجود است. |
