دهاقان

دهاقان مرکز شهرستان دهاقان و در فاصله ۹۶ کیلومتری جنوب غربی شهر اصفهان در مرکز فلات ایران و در دامنه شرقی کوه‌های زاگرس واقع شده‌است. این شهرستان از شرق به شهرستان شهرضا، از غرب به شهرستان بروجن از توابع استان چهارمحال بختیاری، از شمال به شهرستان مبارکه و از جنوب به شهرستان سمیرم محدود می‌شود و در میانه راه شوسه بروجن – شهرضا واقع شده‌است. موقعیت جغرافیایی ۵۱ درجه و ۳۹ دقیقه طول جغرافیایی و ۳۱ درجه و ۵۶ عرض جغرافیایی می‌باشد. ارتفاع از سطح دریا ۲۰۵۰ متر می‌باشد

وجه تسمیه

در وجه تسمیه دهاقان اختلاف نظرهایی وجود دارد

1. دهاقان معرب «دهاگان» است. دهاگان از دهگان به معنی محاسب و دهدار مشتق شده‌است. بر واژه دهگان الف تحسین افزوده شده و به دهاگان بدل گردیده که معرب آن دهاقان است.
2. دهاقان از واژه عربی دهاق به معنی پر گرفته شده است که اشاره به این دارد که این منطقه در قدیم منطقه ای غنی از نظر منابع طبیعی بوده است

اقلیم

دارای آب هوای سرد و کوهستانی با زمستانهایی نسبتا سرد و تابستانهایی نسبتا معتدل می‌باشد.

جمعیت

براساس سر شمار ی سال ۱۳۸۵ جمعیت مردان ۱۷۸۱۱، جمعیت زنان ۱۷۳۷۳ جمعیت شهری ۱۶۹۳۴، جمعیت روستایی ۱۸۲۵۰ و کل جمعیت این شهرستان بالغ بر ۳۵۱۸۴ نفر می‌باشد. تراکم نسبی جمعیت بین ۱ تا ۲۵ نفر در هر کیلومتر مربع می‌باشد.

مردم شناسی

نژاد و زبان

مردم این منطقه فارسی زبان می‌باشند. دهاقان از دیر باز بعنوان ییلاق گاهی برای عشایر ایل قشقایی به شمار می‌رفته اما در چند دهه گذشته شمار زیادی از عشایر قشقایی در این منطقه ساکن شده‌اند. زبان مردم فارسی دارای لهجه‌ای نزدیک به لهجه بروجنی و متمایل به لهجه اصفهانی است.

دین و مذهب

دین اکثریت قریب به اتفاق مردم اسلام و مذهب آنان شیعه‌است.

پوشش و لباس

مردان از قدیم الایام از پیراهن و تنبان (نوعی شلوار) و گیوه برای پای پوش استفاده می‌کردند. کلاه نمدی نیز یکی دیگر از پوششهایی که در این منطقه استفاده می‌شده‌است اما امروزه با روند شهرنشینی و سرازیر شدن انواع مد لباس به بازار دیگر از آن لباسهای سنتی جز در نزد افراد سالخورده خبری نیست. لباسهای بافتنی گرمکن و شال و کلاه نیز از لباسهای مرسوم این شهرستان می‌باشد. مردان شال را به کمر و ساق پای خود می‌بستند تا در برابر سرمااز خود حفاظت کنند. چادر و روسری پوششی است که هنوز زنان به وفور از آن استفاده می‌کنند.

اشتغال

منطقه کشاورزی دهاقان شامل مزرعه برآفتاب (در گویش محلی «براُفتو») و مزرعه حیدرآباد (در گویش محلی «حَیدربای»)لورک(قلعه نوی) پشت گنبد، پشت دزگاه، جیمجه و کوشک می‌باشد. تاکستان‌های انگور، باغ‌های گردو وبادام، زردآلو، هلو، سیب ،گلابی ،به مهم ترین بخش این منطقه کشاورزی را به خود اختصاص داده‌است. خیار،گوجه فرنگی،فلفل دلمه ای گل رز و گل سرخ دهاقان که محصول گلخانه‌های دهاقان می‌باشد از شهرت خاصی برخوردار است. از دیگر محصولات کشاورزی شامل گندم، جو و لوبیا(چیتی وسفید) نخود عدس و ماش می‌باشد. معادن آهک و گچ. شهرک صنعتی

صنایع دستی

از جمله صنایع دستی این شهرستان قالی بافی است. قالیهای دست باف در طرح‌ها و رنگ‌های مختلف نوازش گر چشمان خریدارانی ایست که همه روزه برای خرید این بافته‌های نفیس به این شهرستان مراجعه می‌کنند. کرباس بافی از صنایع معروف دهاقان بوده است که در طرح و رنگهای مختلف تهیه میشده بطوری که در اغلب خانه ها گارگاه کرباس بافی دایر بوده است.

• رویه چینی گیوه نیز بطور گسترده ای رواج داشته که از نظر ظرافت معروف بوده است .گیوه دهاقان به شهر های دیگر صادر میشده.
• نوعی چارقد توری مخصوص وسیله زنان ودختران قلابدوزی میشدکه بسیار ظریف و زیبا بودو امروزه کمتر دیده میشود.
• ملیله دوزی در طرح ورنگهای مختلف
• مسگری
• چرم سازی
• گیوه دوزی
• تخت کشی (درست کردن تخت گیوه از پارچه)نخ ریسی(پشمی،پنبه ای،موئی)جهت تهیه دستکش،جوراب،کلاه و شال
• تهیه صابون سنتی از پیه گوسفند و گیاه شوره که در مناطقی از دهاقان سبز میشد و صابون تهیه شده علاوه برمصارف داخلی به شهرستانهای دیگر نیز صادر میشد .

غذاهای سنتی

آب گوشت، گٌندی، کوفته، پلو گندمی، مغولی، ته کوماجدانی، آش سبزی،، آش ماست، آش کشک، اوماج، کاچی، حلیم، شیر برنج، سمنو، نوعی حلوا، کله جوش، شله قلمکار، چرب و شیرین که هر یک از این غذاها بطرق مختلف تهیه میشده (مثلا آبگوشت بنا به فصل با غوره یا چاقاله زردآلو وآلوچه و به و...)تهیه میشده. سمنو یکی از غذاهائی است که در ایام عید نوروز (نیمهٔ اسفند تا نیمهٔ فروردین ماه) رواج بیشتری دارد و در سفرهٔ هفت سین عموما از آن استفاده می‌شود.

پیشینه تاریخی

از نظر تاریخی قدمت دهاقان به دوران قبل از اسلام بر می‌گردد.

شخصیت‌ها و بزرگان

حکیمان و شاعران

• جهانگیر خان قشقایی: فیلسوف، عارف و مجتهد.
• میرزا مهدی خان استرآبادی منشی مخصوص نادر شاه(مدفن:محله عطاآباد)
• مهمترین شعرای دهاقان عبارتند از حاج ملارحیم متخلص به منظور، حاج غلامحسین دهاقانی متخلص به محزون، علی اصغر وصال متخلص به مهجور، عطاء وصال، میرزامحمدهاشم متخلص به سیاره، حسینقلی خان خطایی، سیدابراهیم موسوی، میرزاعبدالرحیم( خوشنویس ) دهاقانی، محمد جهانگیری متخلص به فدایی، محمدمهدی سعیدی متخلص به محرم، علی قربانی متخلص به هستی ،ایرج وصال متخلص به وصال(کتاب بوستان وصال ).مهین داودی (شاعر و نویسنده ).امیر حسین امیریان (sheroghese)
• صاحب بن عباد از حکماء

نخبگان

• خوشنویسان معروف دهاقان: [[میرزا عبدالرحیم (ادیب ) خوشنویس دربار ناصرالدین شاه قاجار (اطلس خط ایران جلد یک و دو )ملامحمدمهدی قمبوانی دهاقانی، جعفر محمد زمانی، ابوالقاسم صمصامی، حسینقلی منصوریان
• بزرگان فقاهت و سیاست و علمای مذهبی: ملامحمدعلی دهاقانی، آیت الله حاج شیخ ابوالقاسم دهقانی مشهور به صدرالعلماء، آیت الله حاج شیخ علی محمد دهاقانی(نورشرق)، آیت الله شیخ نورالله دهاقانی، حاج سیدجعفر طباطبائی عقدایی، حاج ملامحمدعلی دهاقانی، حجت الاسلام میرزامحمدحسین خان جعفری معروف به ادیب، ملاشکرالله رضوانی (مجد الشریعه )، حاج ملاحسین امین جعفری، حاج حسن ادیب، آیت الله شیخ محمدحسین خرد (اسماعیلیان)، آیت الله ملامحمد فقیه دهاقانی، آیت الله حاج شیخ محمدباقر شریعتی، ایت الله حاج سیداسماعیل موسوی هاشمی می‌باشند.
• صالح بن عبدالله انصاری معروف به ملاصالح
• جلال حجازی دهاقانی پدر علم ریخته گری ایران
• صغرایی دبیر و وزیر سلجوقی

مراکز علمی و فرهنگی

1. دانشگاه آزاد اسلامی واحد دهاقان
2. دانشگاه پیام نور دهاقان

آثار باستانی

آثار و بقایای تاریخی موجود در شهر نیازمند بررسی وکاوش هستند.

• بقعه باباشیخ حسین، باباشاه حسین انصاری و خواهرش بی بی خاتون فرزندان جابربن عبداله انصاری، صحابی مشهور پیامیر اسلاممی‌باشند که در این محل دفن شده‌اند .
• آسیاب محمد رحیم بیک از معدود آسیاب‌های آبی اســت که هنوز سالم و پا برجاست اگرچه زیاد مورد استفاده قرار نمی‌گیرد این آسیاب آبی در ضلع شمالی شهرستان دهاقان و کنار رودخانه فصل این شهرستان قرار گرفته و به کمک آب قنات‌های «جیمجه» و«نویی» به گردش درمی آید قدمت آسیاب آبی دهاقان یا آسیاب برآفتاب به حدود ۲۰۰ سال قبل بر می‌گردد.
• مسجد جامع دهاقان (مسجد حاج میرزابابا):این بنا از بناهای اوایل دوره قاجاریه ساختمان آن دارای یک هشتی در مسیر ورودی یک حیاط کوچک و شبستانی (ستوندار) است که پوشش آن را به شیوه چهارضربی اجرا کرده‌اند شبستان با آجرهایی با ابعاد ۵*۲۰*۲۰ سانتیمتر در راستای محور قبله با سه ردیف ستون، سه تایی از جنس آجر برپا شده‌است . محراب مسجد دارای تزئینات مقدس و گچبری‌هایی با نقوش اسلامی است . در پشت بام این بنا یک ساعت آفتابی واقع است که کاربرد آن تشخیص ظهر و زمان اذان نمازهای ظهر و عصر بود
• مسجد میر: براساس مطالعات میراث فرهنگی استان اصفهان قدمت آن به اواخر دوره سلجوقی و اوایل دوره ایلخانی می‌رسد . این مسجد در وسط بازار و در شمال مسجد جامع واقع است .این مسجد در حال خراب شدن است رطوبت ناشی از برف و باران عامل مهم تخریب بناست
• مقبره سلطان محمد :این مقبره که بنایی است نوساز و از یک فضای مسقف ساده تشکیل شده‌است حاوی یک سنگ قبر کامل و بخش کوچکی از یک سنگ قبر است . قدمت این مقبره به سال ۷۵۵ هـ . ق بر می‌گردد . این مقبره در کنار بازار واقع است و نشان از قدمت این قسمت شهر دارد . مساحت کل بنا ۱۰۴ متر مربع است که ۴۰ متر مربع آن حیاط تشکیل می‌دهد .
• خانه حسینقلی خان خطایی :این خانه در محله قلعه واقع است . حسینقلی خان خطایی حکمران یک صد سال پیش دهاقان بود این خانه با مصالحی چون خشت به عنوان مصالح اصلی و ساختاری و آجر به عنوان مصالح فرعی برپا شده‌است
• بنا بر اظهار نظر مسئولین میراث فرهنگی دهاقان یک سایت مربوط به دوره هخامنشی در حال کاوش وجود دارد ولی به جهت مسایل حفاظتی جایگاه آن تا اتمام کاوش اعلام نخواهد شد.
• حدود 60 سال پیش تعداد سه خمره ی سفالی در عمق سه چهار متری زمین در محل چاه آب دبستان دولتی سیروس دهاقان پیدا شدکه روی سکه ها عکس نیم تنه ی شاهان ساسانی نقش شده بود .

جاذبه‌های گردشگری

فصل زمستان منطقه گردشگری آستانه/از چشم اندازهای این منطقه لاله های واژگون در فصل بهار است

بقعه بابا شاه حسین انصاری و بی بی خانون، چشمه زینعلی، چشمه سروردی، چشمه قنات نووی، ارتفاعات جنوبی دهستان گلشن، چشمه‌های سُورمَنده و باغ سرخ، چشمه مُردَنگ، دره شاه (دره پیروزی)، مناظر طبیعی چشمه علی، مسجد میر، مسجد جامع دهاقان، خانه‌های تاریخی حسینقلی خان خطامی، پل تاریخی معروف به پل سطل یا پل آب بر، سد تاریخی همگین، آسیاب آبی رحیم بیگ، مسجد پوده و منطقه آستانه. همچنین یکی از دیدنی‌های این شهر بازار مسقف قدیمی آن است که در گذشته نه چندان دور از رونق و اعتبار زیادی برخوردار بوده‌است ولی باتوجه به گسترش شهر نشینی و استفاده از روش‌های جدید خرید و فروش از رونق آن کاسته شده‌است ولی همچنان زیبایی‌های خاص خود را دارد.

دره زیبای اردسته ( زنبق دره ) با درختان خودروی نوعی نارون وحشی ( داغانداغان ) و چشمه آب که اخیرا آلاچیقهائی توسط شهرداری در آنجا ساخته شده ومورد استفاده است .

بازار دهاقان قدمتی بیش از پانصد سال دارد و تا حدود چهل سال پیش از رونق زیادی برخوردار بوده است. کلیه عشایر قشقائی،بختیاری و بویر احمدی ما یحتاج خود را بصورت پایاپای در آن بازار تهیه میکرده اند.در دکانها عمومابصورت تخته ای (سنتی)و سقف بازار از اوائل بهار بطرز زیبائی با چوب و سروشاخه درختان پوشیده ، و اواخر پائیز پوشش سقف برداشته میشد. این بازار از نظر اشتغال و زیبائی و گردشگری در مرکز شهر نقش بسزائی داشته است . ولی بواسطه ی بی توجهی فعلا در مرکز شهر بصورت مخروبه ای نا زیبا و بلا استفاده رها شده است. حتی عشایر مذکور هم جهت رفع احتیاج به شهر های:بروجن،سمیرم علیاو شهرضا مراجعه می نمایند کسبه هم بطور پراکنده در خیابانهای کم عرض یا کوچه ها رفته اند و مشکلات خود را دارند مضافا به اینکه عبور و مرور شهر را مختل نموده اند.اهالی انتظار دارند مسئولین با در نظر گرفتن اشتغال جوانان و رونق اقتصادو زیبائی نسبت به باز سازی قلب اقتصاد و زیبائی شهرستان اقدامات مقتضی منظورفرمایند.انشااله.

محیط زیست

حیات وحش

مساله ای که کم تر به آن پرداخته شده است و حتی مسئولان شهرستان دهاقان کم تر به آن پرداخته اند، موضوع حیات وحش منطقه ی دهاقان است . حیات وحشی که به دلیل عشایری بودن برخی از مناطق شهرستان دچار صدمه های جبران ناپذیری گشته است .

تا به امروز هیچ گونه جستجو و تحقیقاتی برای مشخص نمودن گونه های حیات وحش منطقه صورت نگرفته است . در این مجال قصد دارم گذری داشته باشم به حیات وحش غنی شهرستان دهاقان .

این منطقه از زیست بوم های نسبتا متفاوتی بهره مند است . از دشت های باز تا کوه های بلند و صخره ای . وجود نشانه های بازمانده از تاریخ، نشانگر این است که منطقه ی دهاقان از دیرباز مورد توجه شکارچیان بوده است که همین مراکز شکار شاهانه و شکار بی حد و حصر عشایر منطقه باعث شده است حیات وحش شهرستان دهاقان دیگر رونق گذشته را نداشته باشد . بریدن درختان و درختچه ها و آلودگی هوا نیز به کم شدن حیوانات در این ناحیه ی بکر کشور کمک کرده است .

کتیبه ای که در دره شاه دهاقان موجود بود، به این نکته اشاره کرده بود که این منطقه شکارگاه شاهان صفوی بوده است و امروزه هم بخش اعظم حیات وحش دهاقان، به همین منطقه یعنی کوهستان های جنوبی مربوط می شود . در شمال شهرستان دهاقان بخش قمبوان قرار دارد . قمبوان به معنای شکارگاه است و این منطقه هم در زمانی شکارگاه شاهان بوده است . بیشتر رونق حیات وحش گذشته و حال حاضر شهرستان به ارتفاعات جنوبی محدود می شود . البته بعضی از جانوران در تمامی نقاط شهرستان و حتی در اطراف شهر دهاقان پراکندگی دارند .

افرادی که در ۴۰ یا ۵۰ سال پیش در منطقه ی جنوبی رفت و آمد می کرده اند، از وجود گله های آهو در دشت ها و کوهپایه های این منطقه خبر می دهند که امروزه به دلیل شکار بیش از حد عشایر برای استفاده از اجزای بدن آهو حتی شاخ آهو که در بافتن فرش و گلیم استفاده می شده است، دیگر آهویی در این منطقه وجود ندارد . گزارش غیرمستندی از وجود آهو در مرکز نظامی و قرارگاه شرق شهرستان در جاده ی شهرضا به دهاقان وجود دارد که البته این موضوع به اثبات نرسیده است . البته این پادگان به دارا بودن خرگوش زیاد معروف است و این به دلیل کوهستانی بودن این پادگان است .

مردمان دهاقان هنوز به خاطر دارند که در حدود ۳۰ الی ۴۰ سال پیش در منطقه ی دره شاه و آستانه شکار پلنگ صورت می گرفت و پس از کندن پوست پلنگ ها و پر کردن آنها با کاه، پوست با کاه پر شده را در نقاطی از شهر در بالای یک بلندی مانند دروازه ها آویزان می کردند .

اما نکته ی جالب این است که با وجود لطمه های زیادی که نبود فرهنگ حفاظت از محیط زیست در بین عشایر و روستاییان، به این منطقه وارد آورده است، همچنان حیات وحش نسبتا غنی در ناحیه حاکم است .

هنوز هم گزارش و مشاهدات نشانگر این است که پلنگ در نواحی جنوبی شهرستان زندگی می کند . اگرچه نوع کوه های جنوبی و وجود عشایر مسلح، این نظر را با مشکل مواجه می کند اما حضور پلنگ تا یک الی دو سال پیش در ارتفاعات شهرستان گزارش شده است . یکی از باغداران منطقه ی آستانه که از اهالی محلی هم نیست، حدود ۲ سال پیش، نزدیک غروب در کوهپایه های کوه شنلی پلنگ بزرگی را مشاهده می کند که یک هفته بعد پس از پرس و جو از عشایر منطقه درباره ی مشاهده ی خویش، درمی یابد که عشایر پلنگ مذکور را با تفنگ به هلاکت رسانده اند . حتی اهالی دهستان های اطراف منطقه از وجود همیشگی پلنگ در این ناحیه صحبت می کنند و حتی عده ای از آنان در سال های گذشته با این جانور رو به رو شده اند . درست است که میزان شناسایی جانوران در بین اهالی محلی زیاد اطمینان بخش نیست، اما می توان از گفته های آنان درباره ی مشاهده ی ببر در این منطقه فهمید که احتمالا پلنگ دیده اند . به دلیل نبود آموزش، اگر از اهالی محلی درباره ی حیوانات موجود در منطقه سوال کنید، آنها در پاسخ به شما می گویند : منظورت شیر و ببر و پلنگ است یا جانوران دیگر ؟ و خیلی هایشان نمی دانند که شیر و ببر اصلا نمی توانند در این مناطق زندگی کنند و یا اصلا منقرض شده اند . اما در حد خودشان و در حد آشناییشان با جانوران، می توان به گفته هایشان امیدوار بود .

با توجه به گزارش مردم محلی، منطقه ی چشمه ناز ونک زیستگاه پلنگ است . هم چنین در غرب منطقه ی آستانه و به فاصله ی حدود ۳۰ کیلومتر، منطقه ی حفاظت شده ی سبز کوه بختیاری وجود دارد که میان این دو منطقه نیز کوه های بلند و مراتع خوبی وجود دارد . نزدیک ترین منطقه ی حفاظت شده به این ناحیه هم، همین منطقه ی سبزکوه است . ارتفاعات بخش های شمالی هم کم ارتفاعند که نمی توانند محل زیست پلنگ باشند . در شرق هم ارتفاعات بلند وجود ندارد و هیچ پناهگاه حیات وحشی هم مستقر نیست . اما می توان این نظریه را مطرح کرد که شاید پلنگ آستانه به دلیل یافتن قلمرو یا گذر کردن از این منطقه به سمت قلمرویش، در این نواحی دیده شده است . البته وجود جاده ها و راه های ارتباطی و نیز دهستان های متعدد، مهاجرت ۲۰ الی ۳۰ کیلومتری پلنگ را با تردید همراه می سازد . شاید هم به دلیل عشایری بودن منطقه و حضور گله های گوسفند، به این منطقه روی آورده باشد .

می توان حدس زد که بیشتر جانوران منطقه ی آستانه در مسیری بین این نقطه و ارتفاعات بلند شهرستان های سمیرم و ونک یا ارتفاعات چهارمحال و بختیاری در رفت و آمد هستند . اهالی محلی هم حضور بسیار نزدیک جانوران ( حتی جانوران وحشی و گوشت خوار ) را در شبها و در کنار خانه ها و مزارع گزارش می دهند .

گونه ای دیگر که وجود آن در منطقه بعید به نظر می رسید، اما با اطلاعات افراد محلی احتمال حضور آن در منطقه قوت پیدا کرد، خرس قهوه ای است . جانوری که معمولا ارتفاعات بسیار بلند و دور از دسترس آدمی را برای زندگی انتخاب می کند . اما این منطقه به دلیل عشایری بودن، نقطه ی بکر و دور از دسترس ندارد . اما یکی از اهالی محلی از برخورد با یک خرس بزرگ در ارتفاع ۳۰۰۰ متری منطقه خبر می دهد . او حدود ۲ سال پیش در یکی از شبها به همراه گروهی در کوه بیتوته کرده بودند که خرس بزرگی را می بینند .

با وجود مشاهدات و گزارش های افراد غیر بومی و تاکید افراد محلی به وجود خرس و پلنگ در این منطقه، نمی توان به طور قطع حضور این جانوران را تایید کرد . البته نباید هم از آن بی تفاوت عبور کنیم .

اما اگر وجود پلنگ یا خرس را هم در این منطقه نپذیریم، شهرستان دهاقان دارای گونه های جانوری دیگری نیز می باشد .

در ارتفاعات جنوبی گله های کل و بز و قوچ و میش، هر چند بسیار کم و بسیار پراکنده، وجود دارند که در معرض خطر هستند . هم چنین گزارش ها از وجود کوهی در منطقه ی شمالی و نزدیک دهستان قمبوان حکایت می کند که نام آن کوه قوچ است و این نام به دلیل حضور جمعیت بالایی از این جانور به این کوه داده شده است . اما به گفته ی اهالی، به احتمال بسیار زیاد دیگر هیچ قوچی در این کوه زندگی نمی کند . اگر بخواهیم به دیگر پستانداران منطقه اشاره کنیم می توانیم از خارپشت ها، گونه های خفاش، انواع موش، جربیل و جرد، دوپاها، تشی، خرگوش، شغال، روباه معمولی، کفتار، راسو و سمور سنگی نام ببریم .

البته شاید این منطقه میزبان جانورانی همچون هامسترها و ول ها، خدنگ کوچک، رودک، گربه وحشی و جنگلی و گراز باشد . گفتن این نکته حائز اهمیت است که با وجود حضور گراز در کوهستان های اطراف، این منطقه شاهد حضور گراز نیست و شاید اصلا گرازی در این ناحیه وجود نداشته باشد . همچنین حضور گربه های وحشی یا جنگلی از روی حدس و گمان است و احتمال حضور کاراکال در این ناحیه بسیار بسیار کم است . چون این منطقه به نوعی در جنوب غربی شهرستان شهرضا قرار دارد، می توان امید داشت که شاید دوپای ایرانی یا همان دوپای فیروز در این نقطه زندگی کند .

پستانداری که تمام منطقه از آن برخوردار است و به دلیل رونق دامداری و زندگی عشایری، در این منطقه به تعداد زیاد یافت می شود، گرگ است . در سالیان گذشته با شروع نیمه های شب، صدای زوزه ی گرگ هایی که در کوه های اطراف شهر دهاقان بودند، فضای شهر را پر می کرد . این گرگ ها بدون هیچ ترسی به شهر نزدیک می شدند و حتی گاهی در اوایل صبح یا هنگام غروب، در باغ های شهر مشاهده می شدند . درست است که امروزه از تعداد آنها کاسته شده است و مانند گذشته در اطراف شهر دیده نمی شوند، اما هنوز صدای زوزه ی آنها در بعضی از شب ها و در زمان هایی کوتاه از اطراف شهر به گوش می رسد . طبق گفته های عشایر و روستانشینان منطقه ی آستانه، دو گونه گرگ در این منطقه وجود دارد که یکی از آنها گرگ خاکستری است . این گرگ در سراسر شهرستان پراکنده است و در مناطق کوهستانی به وفور یافت می شود . عشایر و دامداران، زیاد از این گرگ نمی ترسند و با وجود حمله های این گرگ به گله های دامی، می توانند با او مقابله کنند . اما گونه ی دیگری از گرگ که بیشتر در ارتفاعات بلند شهرستان وجود دارد، گرگ سیاه است . این گرگ که به گفته ی اهالی محلی بزرگتر از گرگ معمولی است، بسیار شجاع و نیرومند است و حتی شب ها به آخور گوسفندان در خود دهستان حمله کرده و دو یا سه راس گوسفند را با خود می برد . بومی ها به این گرگ ( قورت ) می گویند . البته امکان دارد که اهالی کفتار را با گرگ سیاه اشتباه گرفته باشند . حتی بعضی از مردمان دهستان ها، به هنگام شب، گوساله های خود را از ترس گرگ های منطقه در مکانی بسته نگهداری می کنند . به هر حال گرگ های این منطقه جمعیت به نسبت خوبی دارند و به دلیل وجود دامداری در سرتاسر شهرستان، پراکندگی جامعی دارند .

طعمه های اصلی و شاید تنها طعمه های گرگ ها و دیگر جانوران گوشت خوار منطقه را، دام های اهلی تشکیل می دهند و عشایر منطقه بر این باورند که گرگ یا پلنگ با آنها کوچ می کنند و زمانی در این منطقه حضور می یابند که دام های عشایر به عنوان منبع غذایی در دسترس باشند . و همین تعارض بین گرگ و انسان، باعث شده است که آدمیان با روش های گوناگون به خصوص تربیت سگ های گله و نگهداری تعدادی زیادی از آنها، با جدیت به مقابله با گرگ یا دیگر گوشتخواران بپردازند .

به دلیل وجود سلاح بین عشایر و شکار بی حد و اندازه، طعمه های گرگ و جانوران گوشت خوار در این منطقه بسیار کم یا حتی نابود شده اند و تنها منبع غذایی گرگ، گله های دام انسان هاست . به همین سبب گرگ های منطقه حداقل هفته ای یکبار به گله های گوسفند حمله می کنند . اما باز هم به دلیل نبود آگاهی، عشایر به شکار سم داران و دیگر جانوران طعمه ی گوشت خواران، ادامه می دهند .

اما به غیر از گرگ، پستانداران دیگری را نیز می توان در داخل یا اطراف شهر دهاقان به وفور پیدا کرد .

در باغات و یا خانه های قدیمی، هر کجا که محلی برای مخفی شدن وجود داشته باشد، محل حضور خفاش هاست . جانورانی همچون خارپشت، موش، خرگوش، شغال، روباه معمولی، سمور و یا در برخی اوقات کفتارها را هم می توان در باغات یا اطراف شهر مشاهده کرد . دیده شدن خارهای تشی در باغات این شهرستان مسئله ای عادی است که حضور این جانور کاملا شب فعال را اثبات می کند .

بیشتر پرندگان منطقه ی دهاقان، پرندگان کوچک جثه هستند . در اکثر مناطق شهرستان پرندگانی چون کبک، تیهو، مرغ حق، جغد کوچک، شانه به سر، خانواده ی سبزقباییان، گونه های دارکوب، چکاوکان، پرستوها، دم جنبانکیان، بلبلان، سینه سرخ، توکاییان، سهره ییان، گنجشک ها، سار، زاغی، زاغ های نوک سرخ و نوک زرد و کلاغیان را می توان مشاهده کرد . این پرندگان حتی در باغات و بیشه های منطقه نیز یافت می شوند و هنوز هم در طول روز صدای ضربات پی در پی دارکوب از باغات این شهر شنیده می شود و صدای مرغ حق در اکثر نقاط شهرستان، نوای آشنای شبهاست . در این منطقه حضور شاه بوف هم دور از انتظار نیست . شاید پرندگانی چون مرغ مینا و هوبره ییان هم در این نواحی وجود داشته باشند که البته حضور هوبره ییان کمی غیرممکن به نظر می رسد . اما وجود پرندگان بزرگی مانند خانواده ی قوشیان، عقاب ها، سارگپه ها و شاهینیان در این منطقه و حتی ارتفاعات بلند آن، دارای ابهام است و گزارشی هم از حضور این پرندگان در این ناحیه وجود ندارد . امیدواریم با پیگیری های بیشتر از حضور یا عدم حضور این پرندگان در این ناحیه مطلع شویم .

ولی نکته ای جالب که خبرگزاری فارس به آن اشاره کرده است این است که کوچکترین پرنده ی جهان که نوعی شهدخوار است در منطقه ی اردسته ی دهاقان یافت شده است . البته این خبر فقط از درگاه این خبرگزاری انتشار یافت و هنوز سند محکمی برای آن وجود ندارد .

از دوزیستان منطقه می توان به تعداد زیاد قورباغه های مردابی و وزغ های رنگارنگ اشاره کرد که طعمه های خوبی برای جانورانی همچون روباه و شغال به حساب می آیند .

اما این منطقه به دلیل نبود شکارچیان طبیعی، دارای جمعیت بسیار بالایی از آگاماها، گکوها، مارمولک ها، لاسرتاها، ارمیاس و در کل خزندگان است . شما می توانید در ارتفاعات مختلف شهرستان انواع آگاماها و مارمولک ها را با چشم خود ببینید . جمعیت بسیار زیادی نیز از لاک پشت های مهمیزدار در باغات و کوهستان های این شهرستان وجود دارد . انواع مارهای سمی و غیرسمی مانند مارهای کرمی شکل، کورمار، مار پلنگی، تیرمار، گرزه مار و ... در خود شهر دهاقان یا در ارتفاعات بلند جنوبی یافت می شوند . شاید علت تعداد زیاد این جانداران نبود پرندگان شکاری در این منطقه است .

به دلیل حضور عشایر، اغلب جانوران این منطقه شب گرد و شب شکارند و دیدن آنها در روز کار نسبتا سختی است .

باز هم اشاره به این نکته واجب است که مسلح بودن عشایر منطقه باعث شده است که حیات وحش آن آسیب ببیند و در اکثر نقاط کوه ها، پوکه های خالی را مشاهده می کنید که نشان از شکار زیاد در این منطقه است . حتی در بین دهستان های منطقه ی وردشت خانه هایی وجود دارند که دیوارهای اتاقشان با سرهای جانوران این منطقه به خصوص قوچ و میش پر شده است .

اما با وجود این ناآگاهی ها، هنوز هم حیات وحش این منطقه پتانسیل بازگشت به دوران باشکوهش را دارد . شما می توانید با گشتی یکی دو ساعته در کوه های شهرستان، دسته های بزرگ کبک و تیهو، انواع گوناگون خرگوش و سنگ های متحرک که همان لاک پشت ها هستند را مشاهده کنید.

اکوسیستم

بواسطه ریزش فاضلابهای شهری بداخل آبهای جاری اکوسیستم این منطقه تغییر کرده است. ریزش فاضلابهای شهری به قناتهای قدیمی (مانند قناتهای حسین آباد وقلقله)و جویهای آب کشاورزی و رودخانه و جاری شدن آن در سطح وسیعی از زمینهای کشاورزی. نتیجه: آلوده شدن زمینهای کشاورزی و آبهای تحت الارضی و تخریب باغات و خشکیدن درختان چندین ساله (گردو و گلابی و غیره) و بروز امراض صعب العلاج به واسطه ی استفاده از آب و هوای آلوده و محصولات کشاورزی آلوده. علاوه بر خشکسالی، حفر بی رویه ی چاه های عمیق. نتیجه:اتلاف غیر اصولی و پایین رفتن سطح منابع آبهای زیرزمینی و خشکیدن قناتها و چشمه سارهای قدیمی (قنات لورک یا قلعه نوی و چشمه ی بزرگ زینعلی و غیره) پیشنهاد: اولویت دادن به لوله کشی شبکه فاضلابهای شهری. اطلاع رسانی در زمینه های لازم وایجاد جلسات متعدد کارشناسی و انتشار آگاهیهای رسانه ای در سطح شهرستان.

• • • آلودگی زمینهای کشاورزی بواسطه ی جاری شدن فاضلابهادر سطح وسیع و ادامه ی آن باعث فرو پاشی اکو لوژیک منطقه شده و اکو سیستم منطقه ی وسیعی را تغییر داده و به گونه های گیاهی و جانوری خصوصا انسانی خسارات جبران نا پذیر وارد کرده و ادامه ی این وضع فاجعه بار است امیدواریم مردم محلی وخصوصا مسئولین محترم اقدامات عاجل معمول دارند تا بیش از این خطر آفرین نباشد .

گل‌ها و گیاهان

• گلسرخ در دهاقان بوفور چه در منازل وچه درمزارع یافت میشده که متاسفانه در حال حاظر رو به کاستی است.
• گل رز دهاقان در رنگهای مختلف شهرت دارد(خصوصا نوع گلخانه ای آن)
• گل نسترن(خوشه ای رونده)
• بن گل (پایه گلسرخ)اهلی در خانه ها و باغها وبصورت وحشی در صحراها زیاد است
• گل لاله در رنگهای سفید،زرد و صورتی در مزارع وصحرا ها(خود رو)در اوایل بهار ظاهر میشود
• گل لاله سرنکون دهاقان معروفیت دارد (در صحرا ها و کوهستانهای اطراف)
• گل حسرت در انواع سفید وصورتی بصورت وحشی در اواخر پائیزاز زمین سر میزند و شباهتی بگل زعفران دارد
• سنبله بصورت وحشی در اوایل بهار سر میزند
• گل زنبق بصورت اهلی در باغچه ها وبصورت وحشی در صحرا هاوجود دارد
• گل ختمی در انواع سفید، صورتی،قرمز در مزارع وصحرابطور خودرو میروید وچند ساله است ومصرف داروئی دارد
• گل گاوزبان بصورت خودرو در باغها وبیابان میرویدومصرف داروئی دارد
• نوعی از خانواده گل داوودی زرد دراوایل بهار در کنار جویبارها وچشمه ها میروید
• گل ارونه در صحراها میروید
• گل کلاسیربصورت سنبله ای بنفش وچتری سفیددر مزارع و صحراها بوفور یافت میشود
• گل موسیر بصورت وحشی در صحراها وکوهستانهامیروید
• گل خبازی(پنیرک ویا مامیران)مصرف داروئی دارد
• گل بومادران به رنگ زرد و بوی خاصی داردو مصرف داروئی_ رویش خودرو دارددر صحراها وباغهایافت میشود

گیاهان" آویشن در دونوع زیره ای وشیرازی در کوهستانها و بیابانها میرویدمعطر وطعم دهنده است

• طرپه(ترشک )بصورت خودرومیروید ودر تهیه آشها وسوپها مصرف میشود

توابع دهاقان

دهستان قمبوان، دهستان پوده،دهستان قمیشلو، دهستان گلشن (موسی آباد) محمود آباد، دهستان همگین،دزج، کره و لاریچه ،علی آبادو قهه.

مصائب و مشکلات

1. خشکسالی.باضافه حفر بیرویه چاههای عمیق واتلاف بلا استفاده آب در سطح زمین. راه چاره کنترل چاههای عمیق و روی آوردن به قناتهای قدیمی کم هزینه وتغییر روش آبیاری ومکانیزه کردن زمینهای کشاورزی با کمک کارشناسان کشاورزی و ایجاد تعاونیهای کشاورزی و کنار گذاشتن کشاورزی سنتی .

.# کمبود آب کشاورزی .راه چاره استفاده از آب بصورت قطره ای یا بارانی یا گلخانه ای و کنار گذاشتن روش غرقابی

1. آلودگی آب آشامیدنی به علت عدم وجود شبکه فاضلاب شهری و تصفیه خانه و دفع فاضلاب به روش استفاده از چاه های جذبی و نشت شیرابه از محلهای دفن زباله به آبهای زیر زمینی در اثر دفع غیر اصولی زباله

راه چاره پیگیری ایجاد شبکه ی فاضلاب شهری از طریق نامه نگاری ،و دفتر امام جمعه و نماینده دهاقان(دکتر حیدر پور )زیرا سال گذشته ایشان درجمع تالار قول دادند که تصویب شده است .

• • چنانچه آلودگی آب و رمینهای دهاقان اولین مشکل باشد دومین مشکل حفر بی حساب و بی رویه چاه های عمیق است زیرا علاوه بر این که آب را بی برنامه تبخیر و به هدر میدهند منابع آبهای تحت الارضی را نیز تخریب میکنندکه برای سالهای بعدآبی در آنها ذخیره نمی شود اولین تاثیر آن خشکیدن چشمه سارها و قنات های قدیمی است امیدواریم مسئولین اقدام عاجل بنمایند .

1. یکی دیگر از مشکلات شهرستان دهاقان قطع بی رویه درختان قدیمی و از بین بردن پوشش گیاهی منطقه و عدم جایگزینی درختان قدیمی است باضافه سوزاندن بوته هاو چراندن بی موقع و زیاد از حد مراتع که در سالهای اخیر خشکسالی هم مزید بر علت بوده است طی ده سال گذشته درختان حاشیه جویها و نهرها ودوطرف رودخانه قطع وبیشتر کف نهر ها سیمانی شده و درختی هم جایگزین نشده است که با عوامل ذکر شده در بالا دست بدست هم داده و صدمات جبران نا پذیر زیادی به محیط زیست وارد نموده است وکماکان ادامه دارد.!
2. از آنجاکه انسان بخش اعظم هویت خود را از طبیعت زیبای سر زمین و محل سکونتش کسب میکند لذا هرگونه تخریب و تغییر شکل در آن میتواند به بی هویتی او منجر شود زیرا ادامه ی این وضعیت طبیعت زدائی است ومیتوان گفت : طبیعت زدائی = فرهنگ زدائی است که در جهان کنونی فاجعه است .!!!

منابع

• جغرافیای استان اصفهان ناشر آموزش و پرورش
• پایان نامه/محمودادیب دهاقانی/دانشگاه آزاد اسلامی دهاقان
• http://www.isfahanportal.ir/framework.jsp?SID=3407
• http://www.dehaghan.gov.ir
• http://www.esrw.ir/user/Index.jsp?SID=55&lang=Fa
• http://www.bayyeneh.com/static.php?op=viewpage&pid=2
• http://dehaghan.ir/portal/main/r/?lan=1
• www.bshansari.com