خط گرجی

نمونه باستانی الفبای گرجی

خط گرجی یکی از قدیمی‌ترین سیستم‌های نوشتاری جهان است. بر اساس روایات تاریخی که در کتاب باستانی سرگذشت کارتیل آمده‌است، خط گرجی در دوره استقرار دولت گرجستان شرقی یا ایبریا در قرن سوم و چهارم پیش از میلاد اختراع شده‌است و گفته می‌شود که پرنواز اولین پادشاه کارتیل (گرجستان شرقی) الفبا گرجی را اختراع کرد. ولی با استناد به آثار مکتوب گرجی که در دسترس پژوهشگران قرار دارد، تاریخ موثق نوشتار گرجی از قرن پنجم میلادی آغاز می‌گردد.

تاریخچه خط گرجی

Letters
ა	ბ	გ	დ	ე	ვ	ზ	ჱ	თ	ი	კ	ლ	მ	ნ
ჲ	ო	პ	ჟ	რ	ს	ტ	ჳ	უ	ფ	ქ	ღ	ყ	შ
ჩ	ც	ძ	წ	ჭ	ხ	ჴ	ჯ	ჰ	ჵ	ჶ	ჷ	ჺ	ჸ	ჹ

یکی از قدیمی ترین سیستم های نوشتاری جهان خط گرجی است . بر اساس روایات تاریخی که در کتاب باستانی «سرگذشت کارتیل» آمده است ، خط گرجی در دوره ی استقرار دولت گرجستان شرقی یا همان «ایبریا» حدود ۴۰۰ سال قبل از میلاد مسیح اختراع شده است و گفته می شود که «پرنواز» اولین پادشاه کارتیل «گرجستان شرقی» الفبای گرجی را اختراع کرد . ولی با استناد به آثار مکتوب گرجی که در دسترس پژوهشگران قرار دارد ، تاریخ موثق نوشتار گرجی از قرن پنجم میلادی آغاز می گردد .

قدیمی ترین سنگ نبشته ی گرجی به وسیله ی «کوربو» باستان شناس ایتالیایی در «فلسطین» کشف شد و تاریخ کتابت آن در حدود سال ۴۳۳ میلادی تعیین گردیده است . در سرزمین گرجستان قدیمی ترین اثر خطی سنگ نبشته ای است که بر دیوار کلیسای «بولنیسی» واقع در جنوب گرجستان وجود دارد و تاریخ کتابت آن به سال ۴۹۲ میلادی تخمین زده شده است . باید در نظر داشت که اکتشافات اخیر در منطقه ی «کاختی» گرجستان شرقی اشیایی به دست آمده است که تقریبا از ۱۰۰ سال پیش از میلاد مسیح و قرن اول میلادی است که بر روی آنها جملات کوتاهی به الفبای گرجی نوشته شده است . این مورد هنوز در حال بررسی دانشمندان گرجی و غیر گرجی است .

الفبای گرجی چه درقرون گذشته و چه در عصر حاضر تنها الفبایی است که توسط گرجی‌ها مورد استفاده قرار گرفته‌است ولی حوزه استعمال آن دربعضی موارد از مرزهای گرجستان هم فراتر رفته‌است. غیر از خود گرجی‌ها الفبای گرجی در قرون وسطی مور استفاده بعضی از ساکنان شمال قفقاز قرار گرفته‌است مثلاً در داغستان، چچن و اینگوشتیا، سنگ مقبره‌ها و کتیبه‌های متعددی وجود دارد که به زبان گرجی نوشته شده‌است.

در بعضی موارد این سنگ نبشته‌ها دو زبانی هستند؛ یعنی به زبان گرجی و زبان ساکنان آن محل نگاشته شده‌اند؛ ولی در هر دو مورد از زبان گرجی استفاده کرده‌اند. الفبای گرجی یکی از عوامل مهم در رواج فرهنگ وادبیات آسی (قوم ایرانی نژاد در کوهه‌های قفقاز) در قرن ۱۹ بوده‌است.

الفبای گرجی

در طول ۱۵ قرن اخیر تغییراتی در تعداد و طرز ترسیم حروف گرجی رخ داده‌است و امروزه الفبای زبان گرجی شامل ۳۳ حرف می‌باشد و از چب به راست نوشته می‌شود.

اینک در جهان بیش از سه هزار زبان وجود دارد؛ ولی تعداد خط والفبا بیش از ۱۴-۱۶ نیست. اساس الفبای گرجی را در طول عمر طولانی خود، خط حروفی، یعنی الفبایی تشکیل داده‌است. هر کدام از حروف الفبای گرجی با صوت مطابقت کاملی دارد. از نظر تناسب و تطبیق نوشتار و تلفظ، الفبای گرجی فوق العاده کامل و عالی است. بدین معنی که در الفبای گرجی یک مثال عدم مطابقت حروف واصوات دیده نشده‌است.

حروف الفبا

الفبای گرجی ۳۳ حرف دارد و از سمت چپ به راست نوشته می‌شود. تلفظ ۸ حرف آن مختص زبان گرجی می‌باشد. الفبای گرجی نتیجه ی تطور الفبایی است که از «قرون وسطی» در گرجستان رایج بوده است . الفبای زبان گرجی دارای ۳۳ حرف یا همان نویسه است و به صامت و مصوت یا همان همخوان و واکه تقسیم می شود . در زبان گرجی ۵ مصوت (ა – ე – ი – ო – უ) و ۲۸ صامت و جود دارد و از چپ به راست نوشته می شود .

حروف الفبا:

الفبا	یونیکد	نام	برابر فارسی	برابر لاتین	آوانگاری
ა	U+10D0	an	آ	A a	ɑ
ბ	U+10D1	ban	ب	B b	b
გ	U+10D2	gan	گ	G g	ɡ
დ	U+10D3	don	د	D d	d
ე	U+10D4	en	اِ	E e	ɛ
ვ	U+10D5	vin	و	V v	v
ზ	U+10D6	zen	ز	Z z	z
თ	U+10D7	tan	ت	T' t'	tʰ
ი	U+10D8	in	ای	I i	i
კ	U+10D9	k'an		K k	kʼ
ლ	U+10DA	las	ل	L l	l
მ	U+10DB	man	م	M m	m
ნ	U+10DC	nar	ن	N n	n
ო	U+10DD	on	اُ	O o	ɔ
პ	U+10DE	p'ar		P' p'	pʼ
ჟ	U+10DF	žan	ژ	Ž ž	ʒ
რ	U+10E0	rae	ر	R r	r
ს	U+10E1	san	س	S s	s
ტ	U+10E2	t'ar		T' t'	tʼ
უ	U+10E3	un	او	U u	u
ფ	U+10E4	par	پ	P' p'	pʰ
ქ	U+10E5	kan	ک	K' k'	kʰ
ღ	U+10E6	q'an	غ	{{Ḡ ḡ	ɣ
ყ	U+10E7	q'ar	ق	Q q	qʼ
შ	U+10E8	šin	ش	Š š	ʃ
ჩ	U+10E9	čin	چ	Č č	tʃ
ც	U+10EA	can	تس	C' c'	ts
ძ	U+10EB	jil	دز	J j	dz
წ	U+10EC	c'il		Ts' ts'	tsʼ
ჭ	U+10ED	č'ar		Č' č'	tʃʼ
ხ	U+10EE	xan	خ	X x	x
ჯ	U+10EF	ǰan	ج	J̌ ǰ	dʒ
ჰ	U+10F0	hae	ه	H h	h

همانگونه که در جدول مشاهده می شود . حروف الفبای گرجی به همان صورت که در واژه ها نوشته می شود تلفظ می شوند و این یکی از خصوصیاتی است که خواندن زبان گرجی را آسان ساخته است و به همین دلیل است که تنوعی از مصوت ها در این زبان وجود دارد . مثلا در زبان فارسی آوای «Z» به اشکال «ذ،ز،ض،ظ» ممکن است ، اما در زبان گرجی برای هر آوایی تنها یک نشانه ی آوایی با یک حرف الفبایی وجود دارد .

بسیاری از صامت ها و مصوت های زبان گرجی دارای برابر های فارسی هستند ، از همین رو ، از آوردن واژه های نمونه برای هر یک از حروف گرجی خودداری ورزیده وتنها به توضیح درباره حروفی چند از زبان گرجی بسنده می کنیم .

مصوت ها

برابر مصوت «ა» گرجی ، بین «آ» و «ا» می باشد . مثلا در واژه ی «آب» ، آوای «آ» کشیده و در واژه های «اسب» یا «است» آوای «ا» کوتاه است . اگر بخواهیم واژه هایی را که آوایی مابین «آ» و«ا» داشته باشد ، می توان به تلفظ «ا» در واژه ی آقا به همان صورتی که بدون تشدید و به صورت عدی ادا می شود اشاره نمود .

صامت ها

صامت «კ» برابر فارسی ندارد و در هنگام تلفظ آوای دمشی که در آوای «ک» وجود دارد ، از بین می رود . شاید در واژه ی «کک» ، «ک» اول تا حدودی از لحاظ تلفظ به آن شبیه باشد .

صامت «პ» به مانند «კ» دارای برابر فارسی نیست و در هنگام تلفظ صوت دمشی که در واج «پ» وجود دارد از بین می رود .

صامت «ტ» دارای برابر فارسی نیست و تلفظ این واج شکل بدون دمش واج «ت» است .

صامت «ღ» دارای برابر فارسی نیست ، اما در زبان عربی چنین آوایی وجود دارد تلفظ «غ» در واژه ی «باغ» هنگامی که بدون تکیه و فشار باشد با آن برابری می کند .

صامت «ც» برابر فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «ت» و «س» پدید می آید . این آوا را می تواندر تلفظ دو آوای «ط» و «س» در واژه ی «عطسه» یافت .

صامت «ძ» برابر فارسی ندارد و از ترکیب دو صامت «د» و «ز» پدید می آید .

صامت «ჭ» دارای برابر فارسی نیست . این آوا مانند صامت «چ» تلفظ می شود و تفاوت آن در این است که هنگام تلفظ این صوت آوای دمشی که در واج «چ» وجود دارد ، از بین می رود .

بقیه ی صامت ها و مصوت ها دارای فارسی می شوند و مطابق جدول ارائه شده تلفظ می شوند .

تعدای از آدرس های اینترنتی که خوانندگان را در تلفظ دقیق بعضی از عبارت های گرجی و الفبای گرجی در زیر آورده شده است .

http://members.tripod.com/ggdavid/georgia/language/anbani.htm

http://www.amniglot.com/writing/georgian.htm

http://members.tripod.com/ggdavid/georgia/language/gphrases.htm

http://en.wikipedia.org/wiki/georgian_language

http://webdisk.berkeley.edu/shorena/sakartvelo.html

نمونه زبانی

ماده یک اعلامیه جهانی حقوق بشر :

به زبان گرجی:

ყველა ადამიანი იბადება თავისუფალი და თანასწორი თავისი ღირსებითა და უფლებებით. მათ მინიჭებული აქვთ გონება და სინდისი და ერთმანეთის მიმართ უნდა იქცეოდნენ ძმობის სულისკვეთებით.

آوانگاری لاتین:

Qvela adamiani ibadeba t'avisup'ali da t'anascori tavisi ġirsebit'a da uplebebit'. Mat miničebuli ak'vt' goneba da sindisi da ert'manet'is mimart' unda ik'c'eodnen żmobis suliskvet'ebit'.

ترجمه به فارسی:

همه افراد بشر آزاد بدنیا می آیند و حیثیت و حقوقشان باهم برابر است.همهٔ‌شان اندیشه و وجدان دارند و باید در برابر یکدیگر با روح برادری رفتار کنند.

جستارهای وابسته

• مردم گرجی
• زبان گرجی

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ خط گرجی موجود است.