خور (اصفهان)

برای دیگر کاربردها، خور (ابهام‌زدایی) را ببینید.

خور
کشور	ایران
استان	اصفهان
شهرستان	خور و بیابانک
بخش	مرکزی
مردم
زبان‌ گفتاری	گویش محلی (خوری)
مذهب	شیعه
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا	796 متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه	در تابستان 33 در زمستان15
اطلاعات شهری
ره‌آورد	خرما - صنایع دستی - شیرینی محلی
خور روی نقشه ایران °۵۵٫۰۹۲۱۴شرقی °۳۳٫۷۷شمالی / ۵۵٫۰۹۲۱۴;۳۳٫۷۷

'خور(khoor) مرکز شهرستان خور و بیابانک از توابع استان اصفهان است. تاریخ شکل گیری آن بدرستی معلوم نیست ولی آنچه از شواهد و قراین و دست نبشته‌های قدیمی استنباط می‌شود حد اقل تا قرن پنجم و ششم هجری می‌توان آثاری هر چند نا محسوس را مشاهده کرد. بر روی یکی از دو طوقه علم وقف بر حسینیه خور تاریخ ۹۷۴ هجری حک شده‌است که مربوط به زمان شاه طهماسب است. قباله‌هایی از خرید و فروش آب و املاک و اسنادی نیز مربوط به ازدواج از دوره شاه سلطان حسین در دست می‌باشد. تصور بر این است که عامل ارتباط در پیدایش خور نقش مهمی داشته‌است و چشمه دریاشو در قله تین ( چشمه‌ای در نخلستان خور) محل مناسبی برای اُتراق کاروانها بوده‌است و همین چشمه مردم رابه سکونت در این محل کشانده‌است خور شرقی‌ترین نقطه استان اصفهان است و ارتفاع آن از سطح دریا ۷۹۶ متر است و با استان‌های خراسان و یزد و سمنان همسایه‌است.

ناصر خسرو در سال ۴۴۴ هجری در سفرنامه خود از بیاذه و گرمه (جرمق) نام برده‌است. وی مجموع آبادی‌های منطقه را ۱۲ مورد تخمین زده و از پیاده (بیاضه) به عنوان مرکز و یکی از پایگاه‌های اسماعیلیه نام برده‌است و از قلعه‌ای در بیاضه نام برده که هنوز آثارش موجود است.

قنات‌های خور و چشمه دریاشور

• کلاغو یا کلاگو: قنات کلاغو که یکی از طولانی‌ ترین قنات‌های ایران است در مسیری ۷۲۰۰ متری از مادر چاه تا خور کشیده شده و قدمتی ۹۰۰ ساله دارد به عقیده اهالی حفر کنندهٔ این قنات «میرکلان» نامی بوده‌است.
• دهزیر: قنات دهزیر که از پرآب ترین قنات‌های کویری است حدود ۴۰۰۰ متر از خور فاصله داشته و قدمت آنه به بیش از ۱۰۰۰ سال می‌رسد و دارای ۶۵ حلقه چاه می‌باشد و از زیر شهر می‌گذرد و اهالی با حفر پایاب به آب آن دسترسی داشته اند. پایاب‌ها که زمانی نمادی از شهر خور بود طی چند سال گذشته به مرور توسط شهرداری مسدود گردیده‌است و در حال حاضر پایاب لرد، یکی از معدود پایاب‌های باقیمانده می‌باشد که در فلکه مرکزی شهر ( میدان امام خمینی ) قرار دارد مورد بهره برداری قرار می‌گیرد.
• شورو یا غفورآباد: قدیمی‌ترین قناتی است که در خور حفر گردیده و بعدها توسط شخصی بنام غفور مرمت گردیده‌است. و به نظر می‌رسد در حال حاضر اثری از آنها باقی نمانده‌است.
• چشمه دریاشور : این چشمه بر روی تپه ای به نام قل هو الله (سر تل) قرار دارد و آب مورد نیاز بخشی از کشتخوان دشت خور را فراهم میکند

پوشش‌های گیاهی مهم

1. بادام تلخ: در گویش خوری «سِریت» تلفظ می‌شود. مغز بادام تلخ را برای از بین بردن سم آن چندین بار در آب می‌جوشانند. موژو نام دیگری است که به این درخت می‌دهند. از چوب آن برای تهیه بیل، کلنگ، عصا و زغال استفاده می‌شود و از شاخه‌های آن سبد بافته می‌شود. از ریشهٔ آن که به روس معروف است برای دباغی پست مشک استفاده می‌کنند.
2. تاغ:
   • تاغ زرد: درختی با تنه قطور و انشعاباتی با رنک سبز روشن.
   • تاغ سیاه: شبیه تاغ زرد با ساقه‌ای محکم‌تر.
3. گز:
   • سرخه گز: با رنگ سبز متمایل به قرمز با برگ‌های باریک و رشته مانند.
   • شوره گز: با رنک سبز متمایل به سفید و برای استفاده احشام آنرا در آب می‌شویند تا شوری آن از بین برود.
   • کوره گز: بزرگتر از 2 گز دیگر است و برای دام مناسب نیست و برای جلوگیری از نفوذ شن در مزارع بکار می‌رود.
4. اشنان(اشنون - اشنیان)^*[۱]: این گیاه از خانواده اسفناجیان و بوته‌ای می‌باشد و ارتفاع آن تا ۱۵۰ سانتی متر هم می‌رسد. برگ رسیدهٔ آنرا آسیاب کرده و به عنوان پودر رختشویی بکار می‌ببرند.

آثار تاریخی

در خور از دوران گذشته آثار زيادی بر جاي نمانده است . در نيم فرسنگی خور ( تقريبا 4 کيلومتر ) کوهی معروف به نام پشت قد پا قرار دارد که بر فراز آن ويرانه ای ديده مي شود و در نزديکی آن محلي به نام شکم اسب وجود دارد که عامه اعتقاد دارند که اسب حضرت علی ( ع ) در آنجا خوابيده و اين فرورفتگی را ايجاد کرده است . بنا به گفته مرحوم فره وشی محل گذراندن مردگان زردشتی بوده است .

کمی دورتر از پشته قدم پا در کوه های هُونو ( Hunu ) يک رگه سفيد از قله کوه تا پايين امتداد دارد که گويند يکی از مقدسين مشغول ساييدن کشک بوده که کاسه کشک او فروريخته است .

قلعه گبرها : در شرق خور قلعه ای به نام قلعه گبرها وجود داشته است و بنا به گفته چند تن از کشاوزان سالخورده در حدود هشتاد سال پیش بقایای آن را تخریب کرده اند و از خاک آن برای زمین کشاورزی استفاده کرده اند.

گنبد امامزاده سيد داوود : شاه عباس در مسافرتي که از اصفهان به مشهد از خور گذشته و يکی از همراهان خود به نام سيد داوود را که نسبش به حضرت امام موسي کاظم (ع)رسیده است برای هدايت مردم در آنجا گماشته است . فرم قديمی گنبد و غرفه هاي اطراف آن نشانگر معماری دوره صفويه است .از نظر فرم همانند گنبدمسجد شیخ لطف الله(اصفهان) است. ویژگی مهم این گنبد آن است که بدون استفاده از خشت و گل پخته استفاده شده است . این گنبد اکنون در زیر گنبد جدیدی که بر روی آن ساخته شده است پنهان است.

حوض شاه : آب انباری که بنای آنرا به شاه عباس نسبت می دهند . مصالح بکار رفته در آن قلوه سنگ و ساروج است .

قلعه حاج عبدالغفور : در حال حاضر در خور قلعه ای نيست و تنها يک برج نيم استوانه ای آن به جای مانده است . حاج عبدالغفور در اواخر دوره زنديه حاکم خور بوده است وی براي تامين آب قلعه قنات غفور آباد را احداث کرد . اهالی خور اين قنات را شورو ( Shuru ) می گويند . اين قنات در اردیبهشت سال 1358در اثر سيل ويران گشت .

مسجد عرب ها : تاريخ بنا معلوم نيست .اکنون جزء آثار ثبت شده شهرستان خور در میراث فرهنگی است.

مسجدجامع : در قرن سبزدهم هجری در زمان محمدشاه قاجار به دستور نوروز علیخان فرینانی حاکم خور بنا شده است . این مسجد در ارديبهشت 1358 در اثر سيل ويران شد و به طرز ديگری ساخته شد . هم اکنون نیز ساختمان جدید آن در دست احداث است.

مسجد تارو(Taru) : تاری در لغت به معنای خداست ، مسجد تارو یا مزگت(Mazgat) تارو یعنی مسجد کوچک خدا زیرا چندان وسعتی نداشته . قدیمی ترین مسجد ایران هم تاریخانه دامغان است . مسجد اصلی داخل حصار خور بوده و بعدها بیرون حصار قسمتی بدان افزوده اند و آن را با راهرویی به یکدیگر متصل کرده اند . اکنون این مسجد بافت قدیمی خود را ندارد.

پاورقی

• ^  کتاب ویژگی‌های أشنیان و موارد استفاده آن، محمد تقی صفار، سید محمود رضوی، خسرو دادرس، نشر اداره آموزش. ترویج مشارکت‌های مردمی، زمستان ۱۳۷۲، اداره کل منابع طبیعی استان اصفهان

منابع

• دکتر بهروز نوئین، مرتضی محبی. جغرافیای خور. چاپ اول. قم: انتشارات فلاحت ایران، ۱۳۷۸. شابک ‎۲۰۹۰۲۷۶۹۶۴. 
• Isfahan East خبرگزاری شرق استان اصفهان
• وب‌گاه کویرهای ایران (برداشت آزاد با ذکر منبع)
• NaeinNews نایین نیوز
• KhoorNews.ir خور نیوز دات آی آر
• جایگاه و بلندا