سده ۱۹ (میلادی)
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد.
|
سدهٔ ۱۹ میلادی به فاصلهٔ بین سالهای ۱۸۰۱ تا ۱۹۰۰ در گاهشماری گریگوری گفته میشود. این دوره برابر با سالهای بین ۱۱۷۹ تا ۱۲۷۸ در گاهشماری خورشیدی میباشد.
گاهی اوقات مورخین از «سدهٔ نوزدهم میلادی» برای اشاره به دوران تاریخی بین سالهای ۱۸۱۵ (۱۱۹۳) (کنگرهٔ وین) تا ۱۹۱۴ (۱۲۹۲) (آغاز جنگ جهانی اول) استفاده میکنند. اریک هابسباوم نیز اصطلاحی به نام «سدهٔ نوزدهم میلادی طولانی» برای اشاره به سالهای بین ۱۷۸۹ (۱۱۶۷) تا ۱۹۱۴ ساخته است.
در این سده امپراتوریهای عثمانی، اسپانیا و پرتغال نابود شدند و امپراتوریهای مغول و روم مقدس نیز به پایان رسیدند.
امپراتوری بریتانیا پس از جنگهای ناپلئونی، در حالیکه یک ربع از جمعیت جهان و یک سوم زمینها را در اختیار داشت تبدیل به بزرگترین ابرقدرت این سده شد. این امر باعث تقویت یک صلح برتانیایی، پیشبرد تجارت و مبارزه با دزدی دریایی فراگیر شد.
میزان بردهداری در کل جهان بسیار کمتر شد. پس از شورش بردهها در هاییتی، بریتانیا دزدان دریایی بربر را که به دزدی و بردهگیری اروپاییان میپرداختند مجبور به تسلیم شدن کرد و به نیروی دریایی خود ابلاغ کرد تا هر گونه تجارت برده را متوقف سازند. بردهداری سپس در روسیه، آمریکا و برزیل ممنوع اعلام شد. (مراجعه کنید به الغای بردهداری)
الکتریسیته، فولاد و نفت موجبات دومین انقلاب صنعتی را که کشورهایی چون آلمان، ژاپن و ایالات متحده را تبدیل به امپراتوریهای زمان کرد فراهم آوردند. با اینحال روسیه و سلسلهٔ کینگ در چین نتوانستند همراه با این انقلاب گام بردارند و در نتیجه آشوبهای اجتماعی وسیعی در این دو امپراتوری به وجود آمد.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] قارهٔ اروپا
در سال ۱۸۰۱ (۱۱۷۹) پارلمان ایرلند رای به اتحاد با انگلستان داد و در نتیجه پادشاهی متحد بریتانیا به وجود آمد. ایرلند تا سال ۱۹۲۲ (۱۳۰۰) زیر نظر بریتانیا بود ولی پس از اینکه اکثریت شهرستانهای ایرلندینشین و اکثریت جمعیت ایرلندیها خواستار جدایی از انگلیس شدند، ایالت خودمختار ایرلند به وجود آمد. شهرستانهای شمالی همچنان به بریتانیا وفادار ماندند و تا به امروز تحت عنوان ایرلند شمالی از کشور ایرلند جدا هستند.
در ۱۷ مه ۱۸۱۴ (۲۷ اردیبهشت ۱۱۹۳)، نروژ از کنترل سوئد خارج شد و استقلال خود را اعلام کرد. هر چند این کشور مجبور به ادامهٔ یک اتحاد خصوصی با سوئد شد ولی قانون اساسی آزاد خود را حفظ کرد. روند افزایش ملیگرایی نروژی آن قدر در طول این سده ادامه یافت تا بالاخره نروژ توانست در سال ۱۹۰۵ (۱۲۸۳) استقلال خود را به دست آورد.
آغاز سدهٔ ۱۹ میلادی با شروع کشمکشهایی بین فرانسه و انگلیس و متحدانشان بر سر کنترل اروپا و جهان همزمان بود. جنگهایی را که در این زمینه به وقوع پیوستند جنگهای ناپلئونی میگویند که در پایان آنها، ناپلئون در سال ۱۸۱۵ (۱۱۹۳) در واترلو شکست خورد.
همچنین در سال ۱۸۱۵ (۱۱۹۳) گرینلند به طور رسمی از کنترل نروژ خارج شد و زیر نظر دانمارک رفت.
یونان در سال ۱۸۲۱ (۱۱۹۹) استقلال خود از امپراتوری عثمانی را اعلام کرد ولی نتوانست در جنگهای پس از آن تا سال ۱۸۲۹ (۱۲۰۷) پیروز شود.
دورهٔ ویکتوریایی در بریتانیای کبیر اوج دوران انقلاب صنعتی بریتانیا و شاخصهٔ امپراتوری بریتانیا به شمار میرود. این دوره را غالباً بین سالهای ۱۸۳۷ تا ۱۹۰۱ (۱۲۱۵ تا ۱۲۷۹) یعنی زمان سلطنت ملکه ویکتوریا میدانند. انقلاب موجب گسترش راهآهن به کل کشور و پیشرفتهای مهم در مهندسی شد. متروی زیرزمینی لندن افتتاح شد و لامپهای الکتریکی پرنور در خیابانهای این شهر نصب شدند.
در سال ۱۸۴۸ (۱۲۲۶) انقلابهای زیادی با تأثیرگیری از انقلاب فرانسه در اروپا اتفاق افتادند. همچنین مفهومی به نام امپریالیسم جدید بر دورهٔ پایانی این سده مسلط شد. امپریالیسم نو به معنای تملک سریع مستعمرات جدید در سطح جهان توسط اروپا بود. در این میان غارت افریقا قابل توجه است.
در بسیاری از کشورهای اروپایی به ویژه آلمان انقلاب صنعتی به وجود آمد. این انقلاب تا پایان این سده با ساخت کارخانجات و راهآهن در تمامی سطح قاره گسترش پیدا کرد.
هر چند که تأثیر رومانتیسم تا حدود زیادی در دورهٔ ویکتوریایی قابل مشاهده بود ولی در میانهٔ این سده با مخالفتهای جدی مواجه شد: بسیاری از اکتشافات علمی مثل نظریهٔ تکامل داروین و نظرات اگوست کنت فیلسوف فرانسوی که تا حدودی از انقلاب صنعتی تأثیر گرفته بودند، باعث قدرتگیری عقلگرایی جدید (پوزیتیویسم) که شاخصهٔ ادبی آن ناتورالیسم میباشد گردید. نظریهٔ آن، که تأثیر زیادی از فلسفهٔ جبرگرا و علم ژنتیک گرفته بود، بر روی اهمیت محیط در شکلدهی انسان و رمانهای فرانسوی جدید تأکید داشت. همانطور که امپرسیونیسم در هنر نمایندهٔ چنین دیدگاهی است.
جمهوری ایتالیا در ۱۷ مارس ۱۸۶۱ (۲۶ اسفند ۱۲۳۹) تشکیل شد. شاه ویکتور امانوئل دوم توانست استانهای ایتالیایی شبه جزیره را تحت یک ملت با هم متحد سازد. کنت کامیلو بنسو دی کاوور و جوزپه گاریبالدی نقش مهمی در طرحریزی این اتحاد داشتند. شهر رم تا سال ۱۸۷۰ (۱۲۴۸) تحت کنترل پاپ بود. در این سال ارتش ایتالیا از طریق راه پورتا پیا به استان واتیکان وارد شدند. رم به ایتالیا ضمیمه شد ولی پاپ از امضای پیمان سر باز زد و به دژ گاندولفو پناه برد. از آنجا نیز حکمی اعلام کرد که طبق آن هرگونه مشارکت کاتولیکهای ایتالیایی در زندگی سیاسی معادل ارتداد به شمار میرفت. ترنتینو و تیرول جنوبی در سدهٔ بعدی و پس از سال ۱۹۱۸ (۱۲۹۶) به خاک ایتالیا ضمیمه شدند. این چنین شد که روند متحدسازی ایتالیا که توسط ویکتور امانوئل دوم در سلسلهٔ ساووی طرحریزی شده بود به سر انجام رسید.
در سال ۱۸۷۱ (۱۲۴۹) امپراتوری آلمان با اتحاد پروس و کنفدراسیون جرمن شمالی توسط اتو ون بیسمارک به وجود آمد. این کشور قدرتمند تا سال ۱۹۱۸ (۱۲۹۶) ادامه یافت و با عنوان رایش دوم مشهور شد. بیسمارک توانست استانهای جدید زیادی را طی جنگهای مبتکرانهٔ کوتاه و دیپلماتیک به دست آورد. او با اتریش هم پیمان شد تا دانمارک را شکست دهد و ناحیهٔ شلزویگ-هولشتاین را تصرف کند. او جنگ اتریش و پروس (آسترو-پروسیان) را آغاز کرد و پیروز شد اما اینکار فقط برای این بود که ایتالیا طرف آلمان را بگیرد. سپس پروس وارد جنگ فرانسه و پروس (فرانکو-پروسین) (۷۱-۱۸۷۰ (۴۹-۱۲۴۸)) شد و توانست شکست کاملی به فرانسه وارد سازد. ویلهلم اول به عنوان آخرین توهین به فرانسویها در کاخ ورسای در قلب فرانسه به عنوان امپراتور آلمان سوگند خورد. امپراتوری آلمان تا پایان جنگ جهانی اول یعنی زمانی که فرانسه توانست در پیمان ورسای تلافی بکند در اوج خود بود.
در سال ۱۸۷۸ (۱۲۵۶) پیمان سن استفانو به کشورهای رومانی، صربستان و مونتنگرو استقلال داد. بلغارستان نیز پادشاهی خودمختار به دست آورد. تمامی این رویدادها با شکست امپراتوری عثمانی توسط روسیه در جنگ روسیه و عثمانی (۷۸-۱۸۷۷ (۵۶-۱۲۵۵)) ممکن شد. کنگرهٔ برلین که در همان سال برگذار گردید باعث قدرتگیری مجدد مسلمانان در منطقه و کم شدن ارزش پیروزی روسیه شد.
[ویرایش] قارهٔ آمریکا
ایالات متحده گسترش خود به سوی شمال قارهٔ آمریکا را با خرید ایالت لوییزیانا در سال ۱۸۰۳ (۱۱۸۱) آغاز کرد. این گسترش به عنوان هدف نهایی کشور تلقی شد. این کار با انقیاد و پراکندهسازی آمریکاییهای بومی همراه بود. گسترش ایالات متحده با ساخت راهآهنهایی در سراسر قاره و جذب مهاجران جدید افزایش یافت. در تاریخ ۲۴ ژانویه ۱۸۴۸ (۴ بهمن ۱۲۲۶) در کالیفرنیا طلا کشف شد. با این کشف، در طول سده افراد زیادی برای یافتن طلا و نقره به آنجا سرازیر شدند. میلیونها نفر از مردم به معادن و شهرهای مناطق غربی آمریکا هجوم آوردند و این امر باعث توسعهٔ مناطق غربی در آن زمان شد. چینیهای زیادی به کالیفرنیا آمدند و جذب فرهنگ جدید شدند. کالیفرنیا در تاریخ ۹ سپتامبر ۱۸۵۰ (۱۸ شهریور ۱۲۲۹) به عنوان ایالت جدید پذیرفته شد. این گسترش به تدریج کشور را مجبور به مقابله با مسألهٔ بردهداری قانونی در ایالتهای غربی کرد زیرا این مشکل باعث به هم خوردن تعادل بین «ایالتهای آزاد» و «ایالتهای بردهدار» میشد.
جنگ داخلی ایالات متحده از سال ۱۸۶۱ تا ۱۸۶۵ (۱۲۳۹ تا ۱۲۴۳) طول کشید. در طول جنگ آبراهام لینکلن رئیسجمهور بود. امروزه او را به عنوان یکی از بزرگترین رهبران جهان غرب تلقی میکنند. در همین زمان، آمدن نیروی بخار در کنار انقلاب صنعتی رو به رشد، گسترش شدیدی در کارخانجات صنعتی ایجاد کرد. در سال ۱۸۷۸ (۱۲۵۶) توماس ادیسون لامپ برق جدید خود را به نمایش گذاشت و در طول یک دهه سیستم توزیع برق بزرگی را در تمام کشور راهاندازی کرد. تأثیر اقتصادی به تدریج به خارج از ایالات متحده و به سمت اقیانوس آرام و آمریکای لاتین گسترش پیدا کرد.
در تاریخ ۲ اکتبر ۱۸۳۵ (۱۰ مهر ۱۲۱۴) انقلاب تکزاس با اعلام استقلال استان تجاس مکزیک از دولت مکزیک به وقوع پیوست. سانتا آنا استقلال را با انتصاب خود به سمت دیکتاتور جمهوری مکزیک اعلام کرد. پس از نبرد آلامو، ژنرال سام هاستون توانست در نبرد سان جاسینتو شکست بزرگی به مکزیکیها وارد سازد و سانتا آنا را شخصاً دستگیر کند. جمهوری تکزاس همچنان در خطر فروپاشی و اشغال توسط مکزیکیها بود تا اینکه در سال ۱۸۴۵ (۱۲۲۳) به ایالات متحده ضمیمه شد.
درست پس از آغاز سده، مستعمرههای اسپانیا و پرتغال به تبع ایالات متحده شروع به انقلاب و اعلام استقلال کردند. این انقلابها موفق بودند و حاصل آنها تشکیل کشورهای مستقلی همچون مکزیک (۱۸۲۱ (۱۱۹۹)) در آمریکای شمالی و شیلی در آمریکای جنوبی (۱۸۱۸ (۱۱۹۶)) بود. در تاریخ ۷ سپتامبر ۱۸۲۲ (۱۶ شهریور ۱۲۰۱) امپراتوری برزیل نیز استقلال خود از پرتغال را اعلام کرد. اما این کشورهای لاتین در طول سدهٔ نوزدهم بر خلاف ایالات متحد آمریکا دارای دولتهای باثباتی نبودند. این مسأله موجب دخالت قدرتهای اروپایی به ویژه بریتانیای کبیر در امور داخلی این کشورها شد. در پایان سدهٔ نوزدهم ایالات متحده نیز وارد این میدان شد. چهار مستعمرهٔ پیشین اروپایی با نامهای پاراگوئه، برزیل، آرژانتین و اروگوئه از سال ۱۸۶۴ تا ۱۸۷۰ (۱۲۴۲ تا ۱۲۴۸) وارد خونینترین جنگ تاریخ آمریکای لاتین به نام جنگ ائتلاف سهگانه شدند.
آن بخش از قارهٔ آمریکا که هنوز در دست بریتانیای کبیر بود به آرامی ولی با اطمینان توسعه پیدا کرد. این توسعه باعث به وجود آمدن حکومتی در کانادا در سال ۱۸۶۷ (۱۲۴۵) شد.
[ویرایش] مناطق دیگر جهان
در دیگر مناطق جهان کمتر جایی وجود داشت که به شکلی اعم از استعمار، امپریالیسم یا جنگ تحت تأثیر غرب قرار نگرفته باشد. قدرتهای اروپایی در آن مناطقی که قدرت سلسلهٔ کینگ در چین ضعیف شده بود نفوذ کردند. چند جنگ بین دول اروپایی و چین در گرفت که از این میان جنگ اول و دوم تریاک و جنگ چین و فرانسه (سینو-فرنچ) را میتوان نام برد. ژاپن که با زور دروازههای خود را به سوی تجارت با غرب باز کرده بود وارد دوران صنعتیسازی شد.
امپراتوری روسیه گسترش خود به سوی آسیای مرکزی را آغاز کرد. در این میان روسیه مجبور به مقابله با بریتانیا بود زیرا بریتانیاییها از حملهٔ روسها به هندوستان بیم داشتند. این کش و قوسها به بازی بزرگ معروف شد.
نواحی تحت کنترل امپراتوری عثمانی شروع به کاهش پیدا کرد و کشورهایی همچون یونان و مصر از کنترل آن خارج شدند. بریتانیا و فرانسه در جنگ کریمه با روسیه جنگیدند. دلیل آن تا حدودی به خاطر این بود که آنها نسبت به توان مقابلهٔ عثمانی با روسیه تردید داشتند.
افریقا که در ابتدای سدهٔ نوزدهم تقریباً به طور کامل از استعمار اروپاییان جان سالم به در برده بود، در پایان این سده به طور کامل تحت تسلط آنها در آمد. هجوم به سمت افریقا در دهههای ۱۸۸۰ تا ۱۸۹۰ (حدوداً از ۱۲۵۸ تا ۱۲۷۸) آغاز شد.
[ویرایش] رویدادها
[ویرایش] دههٔ ۱۸۰۰
- ۱۸۰۱ - (۱۱۷۹): پادشاهی بریتانیای کبیر و پادشاهی ایرلند به هم پیوستند تا پادشاهی متحد را به وجود آورند.
- ۰۵-۱۸۰۱ - (۸۳-۱۱۷۹): جنگهای بربری بین ایالات متحده و کشورهای بربر شمال افریقا
- ۱۸۰۳ - (۱۱۸۱): ایالات متحده سرزمینهای شمالی را که فرانسه ادعای مالکیت آنها را داشت به همراه لوییزیانا خرید. این خرید اولین حرکت ایالات متحده در گسترش به سوی غرب و اقیانوس آرام بود. این کار طبق هدف نهایی روشن آمریکا که شامل ضمیمهسازی و غلبه بر خاک سرزمینهای مکزیک، بریتانیا و آمریکاییهای بومی بود انجام شد.
- ۱۸۰۴ - (۱۱۸۲): ایجاد جمهوری هاییتی
- ۱۸۰۴ - (۱۱۸۲): امپراتوری اتریش توسط فرانسیس اول ایجاد شد.
- ۴۸-۱۸۰۵ - (۱۲۲۶-۱۱۸۳): آغاز مدرنیزهسازی مصر توسط محمد علی
- ۱۸۰۶ - (۱۱۸۴): امپراتوری روم مقدس با امضای پیمان لونویل از بین رفت.
- ۰۹-۱۸۰۸ - (۸۷-۱۱۸۶): روسیه در جنگ فنلاند، این کشور را از سوئد گرفت.
- ۱۸۰۹ - (۱۱۸۷): ناپلئون شوالیههای توتنی را از آخرین زمینهایشان در بد مرگنتهایم پاکسازی کرد.
[ویرایش] دههٔ ۱۸۱۰
- ۱۸۱۰ - (۱۱۸۸): اولین دانشگاه تحقیقاتی جهان به نام دانشگاه برلین به وجود آمد. از دانشجویان و استادانی که تا به حال در آن بودهاند میتوان هگل، مارکس، بیسمارک و اینشتین را نام برد. اصلاحیهٔ دانشگاه آلمان آنچنان موفق بود که در تمامی جهان از آن الگوبرداری شد.
- دههٔ ۱۸۲۰-۱۸۱۰ - (۱۱۸۸ تا ۱۲۰۸): پس از جنگهای استقلالطلبانهٔ مکزیک و آمریکای جنوبی بسیاری از مستعمرات آمریکای لاتین خود را از چنگ امپراتوریهای اسپانیا و پرتغال آزاد ساختند.
- ۱۵-۱۸۱۲ - (۹۳-۱۱۹۰): جنگ ۱۸۱۲ بین ایالات متحده و بریتانیای کبیر در گرفت.
- ۱۹۰۷-۱۸۱۳ - (۱۲۸۵-۱۱۹۱): کشمکش بین بریتانیای کبیر و امپراتوری روسیه بر سر کنترل آسیای مرکزی که از آن به عنوان بازی بزرگ یاد میشود.
- ۱۸۱۵ - (۱۱۹۳): کنگرهٔ وین نقشهٔ اروپا را بار دیگر رسم کرد. انجمن اروپا کوشید تا این نقشه را پیاده کند ولی نتوانست در برابر موج آزادیخواهی و ملیگرایی که رفته رفته سراسر قاره را فرا میگرفت مقابله کند.
- ۱۸۱۵ - (۱۱۹۳): شکست ناپلئون در واترلو، سرنوشت جنگهای ناپلئونی را مشخص کرد. از آن پس دوران صلح بریتانیایی آغاز شد که تا سال ۱۸۷۰ (۱۲۴۸) طول کشید.
- ۲۸-۱۸۱۶ - (۱۲۰۶-۱۱۹۴): شاکا در پادشاهی زولو به سلطنت رسید و آن را تبدیل به بزرگترین پادشاهی افریقای جنوبی کرد.
- ۱۸۱۹ (۱۱۹۷): شهر مدرن سنگاپور توسط کمپانی هند شرقی بریتانیا ساخته شد.
[ویرایش] دههٔ ۱۸۲۰
- ۱۸۲۰ - (۱۱۹۸): لیبریا توسط انجمن اسکاندهی آمریکا برای بردههای آزادشدهٔ آمریکایی ایجاد شد.
- ۲۷-۱۸۲۱ - (۱۲۰۵-۱۱۹۹): یونان به عنوان اولین کشور توانست پس از جنگ برای استقلال خود را از دست امپراتوری عثمانی آزاد سازد.
[ویرایش] دههٔ ۱۸۳۰
- ۱۸۳۰ - (۱۲۰۸): فرانسه به الجزایر یورش برده و آن را اشغال کرد.
- ۱۸۳۰ - (۱۲۰۸): انقلاب بلژیک در پادشاهی متحد هلند موجب تشکیل کشوری به نام بلژیک شد.
- ۱۸۳۰ - (۱۲۰۸): جمهوری کلمبیای بزرگ از بین رفته و کشورهای کلمبیا، اکوادور، ونزوئلا و پاناما جای آن را گرفتند.
- ۱۸۳۳ - (۱۲۱۱): آیا وایکوندار از دریا در تیروچندور بر آمد.
- ۱۸۳۳ - (۱۲۱۱): قانون منع بردهداری، هرگونه بردهداری در سراسر امپراتوری بریتانیا را ممنوع کرد.
- ۷۶-۱۸۳۳ - (۵۴-۱۲۱۱): جنگهای کارلیست در اسپانیا
- ۱۸۳۴ - (۱۲۱۲): تفتیش عقاید در اسپانیا به طور رسمی پایان یافت.
- ۳۶-۱۸۳۵ - (۱۴-۱۲۱۳): انقلاب تکزاس در مکزیک باعث شد تا جمهوری تکزاس برای مدت زمان کمی به وجود آید.
- ۱۹۰۱-۱۸۳۷ - (۷۹-۱۲۱۵): دوران سلطنت ملکه ویکتوریا که قلهٔ رفیع امپراتوری بریتانیا قلمداد میشود و به عصر ویکتوریا مشهور است.
- ۴۰-۱۸۳۸ - (۱۸-۱۲۱۶): جنگ داخلی در ایالتهای متحد آمریکای مرکزی منجر به ایجاد کشورهای گواتمالا، السالوادور، هندوراس، نیکاراگوئه و کاستاریکا شد.
- ۶۰-۱۸۳۹ - (۳۸-۱۲۱۷): پس از دو جنگ تریاک در چین، کشورهای بریتانیای کبیر، فرانسه، ایالات متحده و روسیه امتیازات زیادی از چین گرفتند و سلسلهٔ کینگ رو به زوال رفت.
[ویرایش] دههٔ ۱۸۴۰
- ۱۸۴۰ - (۱۲۱۸): نیوزیلند به وجود آمد.
- ۱۸۴۴ - (۱۲۲۲): شخصی به نام باب در ایران ادعای پیامبری کرد.
- ۴۹-۱۸۴۵ - (۱۲۲۷-۱۲۲۳): قحطی سیبزمینی ایرلندی
- ۴۸-۱۸۴۶ - (۱۲۲۶-۱۲۲۴): جنگ آمریکا و مکزیک که باعث واگذاری بسیاری از سرزمینهای جنوب غربی امروزی از مکزیک به ایالات متحده شد.
- ۴۷-۱۸۴۶ - (۲۵-۱۲۲۴): مهاجرت مورمونها به اوتاها
- ۱۸۴۸ - (۱۲۲۶): انتشار اعلامیهٔ کمونیسم
- ۱۸۴۸ - (۱۲۲۶): انقلابهای ۱۸۴۸ اروپا
- ۵۸-۱۸۴۸ - (۱۲۳۶-۱۲۲۶): تب طلا در کالیفرنیا
