هائیتی

جمهوری هائیتی République d'Haïti Repiblik Ayiti هائیتی
پرچم نشان
شعار ملی: «نیرومندی در یکپارچگی است»
سرود ملی: سرود دسالینی
پایتخت		پورتو پرنس ۱°۱۰′ شمالی ۶۱°۱۴′ غربی
بزرگترین شهر		پورت او پرنس
زبان رسمی		فرانسوی کریول هائیتی
نوع حکومت		جمهوری پارلمانی
نام حاکمان   • رئیس جمهور  • نخست وزیر		رنه پره وال ژان ماکس بلریو
موارد منجر به تشکیل از فرانسه		۱ ژانویه ۱۸۰۴
مساحت
-	مساحت	۲۷٬۷۵۱کیلومتر مربع (۱۴۰ام)
-	‌آب‌ها (٪)	۰٫۷
جمعیت
-	سرشماری	۱۰٬۳۳۰٬۰۰۰  (۸۲ام)
-	تراکم جمعیت	۳۶۱٫۵‎/km۲‏ (۳۱ام)
واحد پول		گورد (HTG)
منطقه زمانی		UTC (ساعت جهانی-5)
دامنه اینترنتی		.ht
پیش‌شماره تلفنی		+۵۰۹

هائیتی (به فرانسوی: Haïti)‏ (کریول هائیتی: Ayiti) کشوری است در جزیره هیسپانیولا در دریای کارائیب. پایتخت آن پورتو پرنس است. جمعیت این کشور ۹٫۷ میلیون نفر و زبان‌های رسمی آن فرانسوی و کریول هائیتی است. واحد پول آن گورد است.

۹۵ درصد از مردم هائیتی سیاه‌پوست و ۲٫۵ درصد مولاتو (دورگه سفیدپوست و سیاه) و سفیدپوست هستند. حدود ۸۰ درصد از مردم هائیتی مسیحی کاتولیک و حدود ۱۶ درصد نیز پروتستان هستند. برخی از هائیتیایی‌ها عناصر باورهای بومی جادو-باورانه معروف به وودوو را نیز با باورهای کاتولیکی مخلوط می‌کنند.

هائیتی نخستین کشوری بود در آمریکای لاتین و حوزه کارائیب به استقلال رسید و نخستین جمهوری در جهان است که رهبران آن سیاه‌پوست بودند. هائیتی تنها کشور مستقل در قاره آمریکا است که اکثریت جمعیت آن فرانسوی‌زبان‌اند. امروزه هائیتی با منابع ناچیز و جمعیت زیاد فقیرترین کشور نیمکره غربی است. خشونت‌های سیاسی نیز در این کشور بارها رخ داده و باعث بی‌ثباتی دولتی شده‌است.

هرسال چندین هزار نفر از اهالی هائیتی مبادرت به ورود غیرقانونی به ایالات متحده آمریکا می‏کنند. مهاجران اهل هائیتی که تلاش دارند از فقر در کشورشان فرار کنند، در قایق‌های پوسیده و بسیار شلوغ در دریای کارائیب با وضعیت فلاکت‌باری مواجه می‌شوند.

اسپانیایی‏ها از اواخر قرن پانزدهم میلادی استعمار سرزمین هائیتی را آغاز کردند، اما در نیمه قرن هفدهم، سایر اروپاییان و از جمله فرانسویان وارد این منطقه شدند. حضور نیروهای کشورهای دیگر اروپایی باعث وقوع جنگ‏هایی بین آنان گردید که در یک مورد آن، جنگ بین نیروهای اسپانیا و فرانسه درگرفت و در بیستم فوریه ۱۶۷۷م، به شکست اسپانیایی انجامید. پس از این جنگ فرانسویان موفق شدند بخش‏هایی از هائیتی را تصرف نمایند و حضور خود را در آن منطقه تحمیل کنند. فرانسویان بیست سال بعد، در سال ۱۶۹۷م با اسپانیا در تقسیم این جزیره به توافق رسیدند و بخش غربی جزیره به فرانسویان واگذار گردید و فرانسوی‏ها آن را نزدیک به یک‏صد وسی سال در اشغال خود داشتند. هم‏زمان با آغاز انقلاب کبیر فرانسه در ۱۷۸۹م، سیاهپوستان و بومیان هائیتی قیام نمودند. شورش سال ۱۸۰۴ به رهبری ژان ژاک دسالین و هانری کریستف آغاز شد و سرانجام این کشور در سال ۱۸۰۴م به عنوان اولین کشور آمریکای لاتین به استقلال رسید؛ و هر دو رهبر در مقام پادشاه هائیتی سلطنت کردند. در ۱۸۲۰ جمهوری متحدی تشکیل شد. تنش میان سیاهپوستان و دورگه‌ها، کودتا و بی‏ثباتی موجب زوال هائیتی شد و مداخله امریکا (۱۹۱۵ تا ۱۹۲۵) را در پی داشت.

روز دوازدهم ژانویه ۲۰۱۰ زمین‌لرزه‌ای به قدرت هفت ریشتر در هائیتی روی داد که منجر به کشته شدن حدود ۳۰۰ هزار نفر شد و بر اثر آن تقریبا ۲ میلیون نفر بی‌سرپناه شدند. این زمین‌لرزه قوی زندگی چهار میلیون نفر را دگرگون کرد و هم‌چنان بیش از ۵۰۰ هزار نفر در چادرهای اردوگاه‌های موقت زندگی می‌کنند. بیشتر اردوگاه‌ها به طور خودجوش بنا شده و از امکانات لازم برخوردار نیست. منتقدان به عدم پیشرفت در کار بازسازی هائیتی از سوی دولت و جامعه بین‌المللی اعتراض کرده‌اند. شیوع وبا، مشکلات را برای کشور زلزله‌زده و فقیر هائیتی پیچیده‌تر کرده‌است.

تاریخ

اسپانیایی‌ها در سده ۱۷ از این کشور، که در آن زمان هیسپانیولا خوانده می‌شد و شامل جمهوری دومینیکن کنونی و هائیتی می‌شد، به عنوان سکویی برای تجارت برده و حمله به دیگر کشورهای منطقه کارائیب و امریکای جنوبی استفاده می‌کردند. بعدها فرانسوی‌ها اقدام به تسخیر سنت دومنیک کرده و با اجیر و برده نمودن مردم بومی و همچنین آوردن برده از آفریقا دست به کشت نیشکر و قهوه زدند و بدین طریق منطقه سنت دومنیک را به یکی از ثروتمندترین مستعمرات فرانسوی تبدیل نمودند.

در تاریخ ۱۷۹۱ برده‌ها با الهام از انقلاب کبیر فرانسه، به رهبری توسیادت لواورتو، ژان ژلک دسالین و هانری کریستوف بر علیه فرانسوی‌ها قیام نمودند و کنترل منطقه را بدست گرفتند. در سال ۱۸۰۴ بعد از اینکه ناپلئون لوئیزیانا را به آمریکا فروخت، مردم هائیتی طی شورشی موفقیت‌آمیز، ارتش ناپلئون را شکست داده و کشور مستقل هائیتی را بنا نمودند. بدین طریق می‌توان گفت که هائیتی قدیمی‌ترین سیاه‌پوستان منطقه را دارد و همچنین قدیمی‌ترین جمهوری در کل منطقه نیم کره جنوبی است.

مردم فقیر هائیتی ناامیدانه از کشورهای جهان در آن زمان در خواست می‌کردند که کشور نوی آن‌ها را به‌رسمیت بشناسند اما هیچ کشوری حاضر به این امر نبود. منطقه شرقی جزیره سنت دومنیک، که تحت کنترل اسپانیائیها قرار داشت در سال ۱۸۲۲ بدست مردم هائیتی افتاد. در همین اثنا دولت فرانسه هائیتی را تهدید به اشغال مجدد و برقراری مجدد برده‌داری می‌نمود تا اینکه در سال ۱۸۲۵ دولت فرانسه مقامات این کشور را مجبور به امضای قراردادی نمودند که با امضای آن نه تنها هائیتی استقلال بدست آورده خود را بار دیگر از دست می‌داد بلکه باید مبلغ ۱۵۰ میلیون فرانک به دولت فرانسه غرامت بپردازد.

دولت فرانسه تا وصول آخرین فرانک این غرامت آرام ننشست و آخرین قسط این مبلغ را مردم هائیتی سالهای بعد از جنگ دوم جهانی پرداخت نمودند.

از سال ۱۸۴۴ تا ۱۹۱۹ زمانی که آمریکایی‌ها این کشور را اشغال نمودند ۲۲ دولت در هائیتی قدرت را در دست داشتند. در سال ۱۹۱۹ ودرو ویلسون با فرستادن نیروهای نظامی به هائیتی این کشور را اشغال نموده و آنجا را به جولانگاه نیروهای آمریکایی تبدیل نمود و سرانجام در سال ۱۹۳۴ قدرت را به ارتشیان تحویل داد.

فرانسوا دووالیه («پاپادوک»؛ رئیس‌جمهور از ۱۹۵۶ تا ۱۹۷۱) و پسرش ژان کلود («بِیبی داک»؛ رئیس جمهور از ۱۹۷۱ تا ۱۹۸۶) با کمک نیروی شبه نظامی بدنام و خصوصی خود، موسوم به تون‏تون ماکوت ملت را مرعوب و فرمانبردار ساختند.

پس از فرار دووالیه جوان به دنبال شورش خشونت‌آمیز مردم، نظامیان قدرت را در دست گرفتند. دوره‏ای از ناآرامی قبل از تنها انتخابات چندحزبی دموکراتیک در ۱۹۹۱ سپری شد. برنده این انتخابات روحانی تندرویی به نام پدر آریستید بود. ارتش تا انتخابات آن سال از او پشتیبانی کرد اما ارتش نتیجه انتخابات دموکراتیک را تحمل نکرد و نظامیان به رهبری ژنرال رائول سدراس ظرف هفت ‏ماه آریستید سرنگون کرده و وی را مجبور به ترک کشور نمودند. خشونت و تهدید از سوی تون‏تون ماکوت همچنان رواج دارد.

زمین‌لرزه

زمین‌لرزه هائیتی در ۲۰۱۰ در تاریخ ۱۲ ژانویه ۲۰۱۰ با قدرت هفت ریشتر رخ داد که کانون آن در ۱۵ کیلومتری جنوب پورتو پرنس واقع شده بود و خسارات بسیاری را به این شهر وارد کرد.

این زمین‌لرزه گذشته از تلفات گسترده جانی شمار زیادی از آثار باستانی و زیرساخت‌های فرهنگی هائیتی را ویران کرد. در این زمین‌لرزه تقریبا همه ساختمان‌های قدیمی مهم پورتو پرنس، پایتخت هائیتی، از جمله کلیسای بزرگ، کاخ ملی، کاخ دادگستری، پادگان دسالین، مدرسه الکساندر پسیون، کلیساهای ترینیته، سنت آن و سن ژوزف، ساختمان‌های وزارت دادگستری و وزارت فرهنگ و همچنین مدرسه سن لوئی گونزاگ آسیب دید. شهرهای ژکمل و لئوگان از جمله شهرهای هائیتی است که قرار بود در فهرست میراث فرهنگی یونسکو گنجانده شود. همچنین تعداد زیادی هنرکده شخصی و دولتی، موزه، کتابخانه و بایگانی در این زمین‌لرزه تخریب شد.

سیاست

در قانون اساسی ۱۹۸۷ انتخابات، با رأی تمامی افراد بالغ، برای مجلس سنای ۲۷ نفره، مجلس نمایندگان ۷۷ نفره و رئیس جمهور، همگی برای دوره‏ای پنج‏ساله پیش‏بینی شده‌است. طی سالهای ۱۹۸۷ تا ۱۹۹۰، تعداد زیادی حزب سیاسی جدید تشکیل شد، ولی حکومت قانونی را نظامیان در ۱۹۹۱ سرنگون کردند.

ژان کلود دووالیه در سال ۱۹۷۱ میلادی عنوان رئیس جمهوری مادام العمر را از پدرش، فرانسوا دووالیه به ارث برد. فرانسوا دوالیه در سال ۱۹۵۷ به حکومت رسیده بود. دووالیه پسر نیز مانند پدرش با اتکا به یک گروه شبه نظامی خشن هرگونه مخالفتی را به شدت سرکوب می‌کرد. منتقدان می‌گویند او میلیون‌ها دلار از اموال ملی را غارت کرده‌است. دووالیه ۱۵ سال بر هائیتی حکومت کرد. او در سال ۱۹۸۶ از قدرت برکنار و به فرانسه پناهنده شد.

در سال ۲۰۰۰ انتخابات برای مجلس و همچنین رئیس جمهوری صورت گرفت که حزب آریستید، فانمی لاوالاس در انتخابات حداکثر آرا را به خود اختصاص داد.

در فوریه ۲۰۱۲ (اسفند ۱۳۹۰) گری کنیل، نخست وزیر هائیتی، پس از چهار ماه از قدرت کناره گرفت.

از احزاب کشور می‌توان به جبهه ملی برای بازسازی دموکراسی و اتحاد ملی برای دموکراسی و پیشرفت اشاره کرد.

جغرافیا

هائیتی از کشورهای آمریکای مرکزی است که از شمال به اقیانوس اطلس، از مشرق به جمهوری دومینیکن، از جنوب به دریای کارائیب و از مغرب به گذرگاه ویندوارد محدود می‌شود.

هائیتی بخش غربی جزیره هیسپانیولا است. رشته‌کوه‌هایی از شرق تا غرب کشور امتداد و در میان آن‌ها دره‌ها و جلگه‌های پرجمعیت قرار دارد. رود مهم آن آرتیبونیت و بلندترین نقطه کشور قله سل با ۲۶۸۰ متر ارتفاع است.

آب و هوای استوایی هائیتی به واسطه ارتفاع و دریا معتدل است.

شهرهای مهم هائیتی لس کایس، کاپ هایتین، گونایوس و سنت رافائل هستند. سنت مارک، له کایه و کاپ هایتین از بندرهای مهم گوناو، تورتو، گراند کائی میت، واش و آروبا از جزیره‌های مهم هستند.

عوارض جغرافیایی مهم عبارتند از دماغه فوکس (در شمال غربی)، خلیج سنت مارک (در مغرب) و دریاچه آزوتی (در مرز با جمهوری دومینیکن).

تقسیمات کشوری

شماره	نام استان به فارسی	نام استان به لاتین	مرکز به فارسی	مرکز به لاتین
۱	آرتیبونیت	Artibonite	گونایوس	Gonaïves
۲	استان مرکزی	Centre	هینچه	Hinche
۳	آنس بزرگ	Grand'Anse	ژرمی	Jérémie
۴	نیپه	Nippes	میراگوان	Miragoâne
۵	استان شمالی	Nord	کاپ هائیتین	Cap-Haïtien
۶	شمال شرقی	Nord-Est	بندر آزادی	Fort-Liberté
۷	شمال غربی	Nord-Ouest	بندر پَی	Port-de-Paix
۸	استان غربی	Ouest	پورتوپرنس	Port-au-Prince
۹	جنوب شرقی	Sud-Est	ژاکمل	Jacmel
۱۰	استان جنوبی	Sud	له که	Les Cayes

اقتصاد

دوسوم نیروی کار در بخش کشاورزی اشتغال دارد، و فرآورده‌هایشان عمدتاً در بازار داخلی مصرف می‏شود. قهوه کالای اصلی ارزآور است. هائیتی با منابع ناچیز و جمعیت زیاد فقیرترین کشور نیمکره غربی است.

واردات این کشور مواد غذایی، ماشین آلات و وسایل نقلیه و صادرات آن محصولات صنایع سبک، شامل منسوجات، لوازم برقی، وسایل ورزشی، قهوه، کاکائو، سویا، و شکر است.

در ژانویه ۲۰۰۴ کشور هائیتی برای چندمین‏ بار در هرج و مرج و ورشکستگی مالی فرورفت و چون اقدامات سازمان‏های مالی جهانی به‌جایی‏ نرسید ژان برنارد اریستید، رئیس‏ جمهور وقت از فرانسویان‏ خواست تا آن ۹۰ میلیون فرانک طلا را پس دهند اما فرانسه پاسخ منفی داد.

مردم

کاتولیک (۸۰٫۳)، پروتستان (۱۵٫۸)، بی دین (۱٫۲)

جستارهای وابسته

• زمین‌لرزه هائیتی در ۲۰۱۰

منابع

• Wikipedia contributors, "Haiti," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Haiti&oldid=495849227 (accessed June 7, 2012).
• مهدی علیخانی. جغرافیای ایران و جهان (طبیعی و سیاسی). تهران: انتشارات پور، ۱۳۷۸. شابک ‎۰-۷-۹۰۸۳۱-۹۶۴. 
• گیتاشناسی. نگاهی نو به کشورهای جهان. تهران: سازمان جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۷۲. 
• عابدین‌زاده، رحیم: کودتای هائیتی و نقش شرکت‌های رسانه‌ای، ۱۸ فروردین ۱۳۸۴.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ هائیتی موجود است.