کوارتز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از بلور سنگ)
کوارتز
کانی کوارتز
اطلاعات کلی
رده‌بندیکوارتز (سیلیکات‌ها)
فرمول شیمیایی
(بخش تکراری)
SiO۲
ویژگی‌ها
رنگبی‌رنگ، سفید و بر اثر ناخالصی به رنگهای بنفش، صورتی، شیری، دودی، زرد، قهوه‌ای، کبودی رنگ، نارنجی
رَخناقص
شکستگیشیشه‌ای
سختی موس۷ - در انواع ناخالص کمتر است
جلاصدفی
شفافیتشفاف - نیمه‌شفاف- غیرشفاف
وزن مخصوص۱۵٫۸۷۶
ویژگی‌های ظاهریبلوری شکل
اثر اسیدهمه اسیدها به جز HF بر روی آن بی‌تاثیر است.
کنارزاییفلدسپات‌ها - میکاها - آمفیبول‌ها - پیروکسن‌ها
توضیح بیشترSiO۲
دلیل‌نام‌گذاریواژه کوارتز از کلمه یونانی krustallos گرفته شده‌است و به معنای یخ اقتباس شده‌است
خاستگاهماگمایی- پگماتیتی - هیدروترمال -دگرگونی - رگه‌های تیپ‌آلپی دگرسانی‌ها- رسوبی
کاربردشیشه‌سازی، سنباده‌سازی، ابزارهای نوری و الکتریکی، جواهرسازی

کوارتز یا دُرِّ کوهی یک کانی با درجه سختی ۷ در مقیاس موس است. کوارتز به رنگ‌ها و نام‌های گوناگون دیده شده‌ است که یکی از انواع آن عقیق است البته می تواند دید که در دیگر عقیق ها درصد هایی از این کانی وجود دارد, این کانی به رنگ‌های کهربایی- زرد- سفید- جگری- جگری مایل به سیاه و سبز دیده شده‌است.[۱]

کوارتز بعد از فلدسپات، دومین کانی فراوان پوستهٔ زمین است. کوارتز متشکل از شبکهٔ پیوستهٔ SiO۲ است، به گونه‌ای که هر اتم اکسیژن میان دو چهاروجهی قرار دارد؛ بنابراین فرمول عمومی برای تشکیل کوارتز SiO۲ می‌باشد. بلورهای کوارتز در شکل‌های گوناگون یافت می‌شوند و برخی از آن‌ها را می توان به عنوان جواهر استفاده کرد یا در ترکیبات برای ساخت آلیاژ مناسب برای تولید زیورآلات به کار برد.

از انواع دیگر کوارتزها می‌توان کوارتز صورتی، اُپال و عقیق را نام برد.

ریشه لغوی واژه کوارتز[ویرایش]

واژه کوارتز از کلمه یونانی krustallos گرفته شده است و به معنای یخ اقتباس شده است.

البته در بعضی مقاله و نوشته های موجود ریشه این واژه را , به واژه Quarz یا لغت اسلاوی tvrdý نسبت داده اند,

در بعضی از منابع , مقالات و کتب فارسی این لغت کُوارتِز یا کُوارتز خوانده می شود.

ساختمان بلوری[ویرایش]

کوارتز به دستگاه بلوری هگزاگونال تعلق دارد.

یکی از پلی‌مورف‌های سیلیس (اکسید سیلیسیم) با ساختار بلوری لوزی‌پهلو است,آب‌های داغ دارای محلول‌های SiO۲ در شکاف‌ها و درزها سرد می‌شوند و رسوب SiO۲ در این مکان‌ها بلورهای کوارتز را به‌وجود می‌آورند.کوارتز تورمالینی یکی از انواع کوارتز است که رشته‌های تورمالین را در بلور شش‌وجهی خود جای‌داده‌است.محلول‌های دارای SiO۲ می‌توانند در شکاف مرکزی سنگ‌ها رسوب کنند که زمین‌شناسان آن‌ها را ژئود کوارتز می‌نامند.

خواص فیزیکی[ویرایش]

لوله‌های شیشه‌ای کوارتز

چگالی: ۲۲۰۰ کیلوگرم بر متر مکعب

سختی: ۷ از مقیاس موس

استحکام کششی: 7000psi

استحکام فشاری: 160000psi

نسبت پواسون: ۰٫۱۷

ضریب هدایت حرارتی: 1.4W/MC

کوارتز به خوبی در مقابل هوازدگی ازخود مقاومت نشان می‌دهد و در دمای تقریبی ۱۶۷۰ درجه سانتی‌گراد ذوب می‌شود.

شیشه کوارتز[ویرایش]

کوارتز معمولاً در مصارف آزمایشگاهی و تحقیقاتی مورد استفاده قرار می‌گیرند. مواد تشکیل دهنده شیشه‌های کوارتزی بروسیلیکات است. می‌توان از مجموعه ویژگی‌های شیشه‌های کوارتز به موارد زیر اشاره داشت: نفوذپذیری، سختی و مقاومت بالا، مقاومت بالا در برابر حرارت، خلوص شیمیایی، ضریب توسعه حرارتی مناسب، عایق الکتریکی، مقاومت بالا در برابر خوردگی، انتقال نوری گسترده، یکی از مهم‌ترین و پر استفاده‌ترین عناصر در ساخت عدسی و اشیای اپتیکی و غیره

کوارتز و مصارف آن[ویرایش]

کوارتز در واقع شکل دیگری از بروسیلیکات می‌باشد که به وفور در طبیعت یافت می‌شود. ۱/۳ درصد از جرم زمین را سیلیکات‌ها تشکیل می‌دهند. این ماده از لحاظ خواص فیزیکی بسیار پایدار بوده و در مقاطع مختلفی از آن‌ها استفاده نمود. از مجموعه خواص فیزیکی شیشه کوارتز می‌توان به موارد زیر اشاره داشت.

میلیاردها نفر هر روز از کوارتز استفاده می‌کنند، زیرا بلورهای ریز کوارتزی درون ساعت‌های مچی بدون باتری و دیواری آن‌ها پنهان شده‌است.

در ارتباط با ساعت های بدون باتری ( ساعت کوارتز ) , برخی از مواد مانند برخی از سرامیک‌ها و بلورهای کوارتز، هنگامی که تحت فشار مکانیکی یا ضربه دستی قرار گیرند، می‌توانند الکتریسیته تولید کنند. توانایی تبدیل دوجانبه فشار مکانیکی و الکتریسیته را به یکدیگر «خاصیت پیزوالکتریک» می‌نامند.

نمونه‌ای از دُرّکوهی

بلورهای کوارتز که دارای این خاصیت هستند، با یک ولتاژ معین برق همیشه با بسامد یا فرکانس خاصی مرتعش می‌شوند؛ بنابراین این بلورها معیار دقیقی از بسامد یا فرکانس را حفظ می‌کنند، که به تنظیم حرکت ساعت کمک می‌کند و دقت آن را بسیار بالا می‌برد.

اولین ساعت کوارتز در سال ۱۹۲۷ و توسط وارن ماریسون و جی. وی. هورتون در آزمایشگاه‌های بل ساخته شد. از سال ۱۹۸۰ و با فراگیر شدن استفاده از محصولات الکتریکی حالت جامد این امکان فراهم گردید تا این مدل ساعت‌ها در اندازه‌های مناسب‌تر و قیمت تمام شدهٔ ارزان‌تری تولید گردند.[۲] ساعت کوارتز چنان دقیق است که در هر ده سال یک ثانیه خطا می‌کند.

کوارتز در رادیوها، ریزپردازنده ها ، و بسیاری از دستگاه‌های صنعتی دیگر نیز به کار می‌رود.

همچنین در صنایع طراحی و طراحی داخلی و دکور و زیبایی در شرکت‌ها و اداره‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. زعیمی، خسرو. «نظم‌پرور». در مجله هنر و مردم. دوره ۱۵، ش۱۷۱ (دی ۵۵): ۶۴–۶۸.
  2. "ساعت کوارتز". ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد. 2022-03-05.