مرتضی نی‌داوود

مرتضی نی‌داوود
اطلاعات پس‌زمینه
زاده	۱۲۷۹ خورشیدی تهران، ایران
درگذشته	۲ مرداد ۱۳۶۹ (۹۰ سال) سان فرانسیسکو، آمریکا
ژانر	موسیقی سنتی ایرانی
پیشه	نوازنده مدرس موسیقی
ساز(ها)	تار، تنبک
همکاری‌های مرتبط	قمرالملوک وزیری
استاد(ها)	آقا حسینقلی، درویش خان
علت سرشناسی	تصنیف مرغ سحر

مرتضی نی‌داوود (۱۲۷۹ – ۲ مرداد ۱۳۶۹ ه‍.ش) موسیقی‌دان، آهنگساز و نوازندهٔ تار اهل ایران بود. او در خانواده‌ای یهودی و دوستدار موسیقی پرورش یافت. تصنیف «مرغ سحر» از جمله آثار سرشناس او است.

زندگی

مرتضی نی‌داوود در سال ۱۲۷۹ در خانواده‌ای یهودی در تهران متولد شد. در برخی منابع محل تولد او اصفهان ذکر شده‌است. در کودکی استعداد موسیقی وی آشکار شد ولی پدرش «بالا خان» که خود اهل موسیقی بوده و با تار و تنبک آشنایی داشت، موافق نبود که مرتضی دنبال موسیقی برود و او را در مدرسهٔ «آلیانس» که یکی از بهترین مدارس آن زمان بود ثبت نام کرد. اما اشتیاق مرتضی به موسیقی چنان بود که پدرش دست آخر او را برای فراگیری موسیقی نزد «رمضان ذوالفقاری» (از شاگردان آقا حسینقلی) برد. مرتضی خان به مدت هفت ماه تحت تعلیم رمضان ذوالفقاری قرار گرفت و سپس نزد آقا حسینقلی رفت و به مدت دو سال و نیم نیز از آموزش‌های این استاد بهره جست. وی بعد از آقا حسینقلی، نزد شاگرد برجسته او درویش خان، ردیف موسیقی و نواختن تار را آموخت. مرتضی پس از سه سال موفق به دریافت سه نشان «تبرزین» برنزی، نقره‌ای و طلایی شد که درویش‌خان به شاگردان ممتازش می‌داد.

مرتضی هنوز ۱۸ سال نداشت که درویش‌خان به او گفت دیگر نیاز به آمدن به کلاس ندارد و شایسته است که کلاس خودش را برپا کند. نی‌داوود شاگردان بسیاری داشت که قمرالملوک وزیری از آن جمله است. برخی از دیگر شاگردان مشهور مرتضی نی‌داوود، شامل فرهنگ شریف است.

نی‌داوود در سال ۱۳۱۴ با محترم آفاری ازدواج کرد و آن‌ها صاحب دو دختر و یک پسر شدند.

فعالیت‌ها

نی‌داوود در اوایل ۱۳۰۴ اقدام به تأسیس کلاسی برای تدریس تار و ردیف موسیقی ایرانی نمود و اسم آن را به احترام استادش، درویش نام‌گذاری کرد که پس از مرگ نابهنگام استاد درویش خان ادامه آموزش شاگردان استادش را نیز در آنجا برعهده گرفت.

آشنایی او با قمرالملوک وزیری در یک محفل خصوصی منجر به کشف یکی از بزرگ‌ترین استعدادهای آواز ایرانی می‌شود که در ادامه به همکاری آن دو انجامیده و قمر با آموختن از او بسیاری از ترانه‌های مشهور خود را اجرا کرد. بیشتر تصنیف‌ها و آوازهای قمر از سال ۱۳۰۶ به بعد با تار مرتضی خان نی‌داوود همراه بوده‌است.

نی‌داوود پس از تأسیس رادیو مانند هنرمندان دیگری چون رضا محجوبی، علی اکبر شهنازی، حبیب سماعی، ابوالحسن صبا و موسی معروفی، به همکاری با رادیو پرداخت. او برای خوانندگان معروفی چون قمرالملوک وزیری، ملوک ضرابی، روح‌انگیز، ادیب خوانساری، جواد بدیع زاده و غلامحسین بنان تصنیف ساخته یا با آوازشان تار نواخته‌است.

وی در سال ۱۳۴۸ اقدام به اجرا و ضبطِ حدود ۳۰۰ گوشه از ردیف موسیقی ایرانی نمود که توسط «انتشارات ماهور» چاپ و نشر یافته‌است. پیش‌درآمد اصفهان اثر مرتضی نی‌داوود، با تنظیم مرتضی حنانه موسیقی عنوان‌بندی مجموعه تلویزیونی «هزاردستان» ساخته علی حاتمی است. همچنین این قطعه با تنظیم فریدون شهبازیان روی شعری سروده فریدون مشیری و با صدای علیرضا افتخاری اجرای با کلام نیز داشته‌است.

مرتضی نی‌داوود، سال‌ها در خیابان منوچهری تهران مغازه لوازم خانگی داشت، ولی بعد از حدود ۳۰ سال در سال ۱۳۵۵ تقریباً دو سال قبل از انقلاب اسلامی ایران و در سن ۷۶ سالگی به همراه فرزندانش به آمریکا مهاجرت کرد و در شهر سان فرانسیسکو ساکن شد و تا آخر عمرش در آن شهر زندگی کرد.

درگذشت

وی در ۲ مرداد سال ۱۳۶۹ به علت کهولت سن در سن نود سالگی در آمریکا درگذشت.

آثار

• تصنیف مرغ سحر
• تصنیف شاه من، ماه من (پیش‌درآمد اصفهان)
• تصنیف مرغ حق
• تصنیف آتش دل
• تصنیف خروسک دم نزن وقت سحر نیست با صدای ملوک ضرابی
• ترانه نازکی مثل گل با صدای شاهرخ
• اجرای مفصل گوشه‌ها که توسط مؤسسهٔ ماهور منتشر شده‌است.

منابع

• جهانگیری، زبیده (۲۰۱۵). قرمی که خورشید شد. لس‌آنجلس: شرکت کتاب. شابک ۹۷۸-۱-۵۹۵۸۴-۵۱۳-۹.

پیوند به بیرون

• نوشته دکتر محمود خوشنام در وبگاه بی. بی. سی
• فیلمی از اجرای خصوصی ایشان همراه ویولون محمود ذوالفنون در یوتیوب