گنبد کاووس

مختصات: ۳۷°۰۹′شمالی ۵۵°۰۶′شرقی / ۳۷٫۱۵°شمالی ۵۵٫۱۰°شرقی / 37.15; 55.10
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
گنبدکاووس
Gonbad-e Qabus tower2017.jpg
کشور ایران
استانگلستان
شهرستانگنبد کاووس
بخشمرکزی
نام(های) پیشینگرگان، جرجان (معرب گرگان) و هیرکان باستانی
سال شهرشدن۱۳۰۵
مردم
جمعیت۱۵۱٬۹۱۰ نفر (۱۳۹۵)
رشد جمعیت۵٪+ (۵سال)
جغرافیای طبیعی
مساحت۵۵/۴ کیلومتر مربع[۲]
ارتفاع۵۲ متر[۳]
آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه۵۰۰ میلی‌متر[۴]
اطلاعات شهری
شهردارسید علی اصغر موسوی[۶]
ره‌آوردفرش
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۱۷[۵]
وبگاه
شناسهٔ ملی خودرو ایران ۶۹ ب، و، هـ
کد آماری۱۱۸۶
گنبدکاووس بر ایران واقع شده‌است
گنبدکاووس
روی نقشه ایران
۳۷°۰۹′شمالی ۵۵°۰۶′شرقی / ۳۷٫۱۵°شمالی ۵۵٫۱۰°شرقی / 37.15; 55.10

گُنبَدِ کاووس یا گنبد قابوس مرکز شهرستان گنبد کاووس که بزرگترین شهر استان گلستان ایران است. جمعیت آن بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، در حدود ۱۵۵۹۱۰ نفر بوده‌است.[۷] این شهر به خاطر دارا بودن بلندترین برج آجری دنیا با همین نام که در قرن یازدهم میلادی بنا شده‌است و همچنین به عنوان اولین شهر با معماری شطرنجی در ایران ، معروف است.[۸]

این شهر در سدهٔ اخیر مرکز ترکمن‌صحرا محسوب شده‌است.[۹]

شهر گنبد کاووس در کنار ارومیه و آمل یکی از سه قطب والیبال کشور می باشد.[۱۰]

تاریخچه[ویرایش]

در محل فعلی شهر گنبد کاووس، در دوران کهن، شهری به نام هیرکان و سپس گرگان «جرجان» قرار داشته که به دلیل قرار داشتن در جاده ابریشم از اهمیت بسیاری در بازرگانی برخوردار بوده‌است. در دوران رضاشاه پهلوی در کنار خرابه‌های گرگان باستان شهری جدید، با قواعد مدرن شهرسازی بنا شد که گنبد کاووس نام گرفت. در طول دوران‌های متمادی، هنگام حکمرانی سلسله آل زیار این شهر پایتخت ایران بوده‌است.[۱۱]

از جمله علما و دانشمندانی که در این‌جا بودند می‌توان به شیخ فخرالدین اسعد گرگانی (سراینده ویس ورامین) و ابوعلی سینا دانشمند و فیلسوف و پزشک ایرانی که مدت‌ها در آنجا ماند، اشاره کرد. همچنین دولت مردانی چون امیر عنصرالمعالی کیکاووس بن سکندربن وشمگیر با کتاب معروف قابوس نامه که برای فرزندش گیلان شاه نگاشت. شاعر ترکمن مختومقلی فراغی و سید نظر آخوند یلمه، از دانش آموختگان بخارای شریف و خیوه، نیز از مشاهیر ترکمن گنبد کاووس در دوره متأخر هستند.[نیازمند منبع] همچنین، قطب الدین راوندی در کتابش آورده شیعیان با پیشواشان حسن عسکری در جرجان دیدار کردند.[۱۲][۱۳][۱۴]

محل تلاقی دو سپاه رضاشاه در گنبد (سال ۱۳۰۴)

شهر گنبد قابوس بعدها پس از جرجان به وجود آمد و جزو ناحیه گرگان قدیم محسوب می‌شد.[۱۵] بعد از دورانی به دلیل زلزله شهر گنبد قابوس که نمادی از تمدن ایرانی و جهانی بود با خاک یکسان شده و در اثر حملات مغول و سپس تیمور، رو به ویرانی نهاد و بعدها کم‌کم قابوس فعلی در نزدیکی شهر قبلی روبه ترقی و توسعه نهاد[۱۵][۱۶] و بعدها بقایای آن (شهر قبلی) در قسمت شرقیِ شهر گنبد قابوس کشف شد.

گنبد کاووس (عکس از آنه ماری شوارتسنباخ در ۱۹۳۹ میلای)

شهر کنونی به سال ۱۳۰۵ هجری شمسی، در دوران سلسله پهلوی به دستور رضاشاه بنیان نهاده شد و به سپاس از قابوس بن وشمگیر نام آن را گنبد قابوس (که اکنون به گنبد کاووس تغییر یافته‌است) نهادند. نقشه اصلی این شهر توسط کارشناسان آلمانی، مطابق با اصول شهرسازی شطرنجی و بدون بن بست طراحی و ساخته شد و اولین شهر شطرنجی ایران است اما امروزه بخاطر ساختار بد و طراحی بد شهرسازی (استفاده کردن از سازنده‌های ساختمان بجای مهندس شهرسازی) ، بافت های جدید شهر از حالت شطرنجی درآمده و دارای بن بست است.

اقلیم و آب و هوا[ویرایش]

میانگین دما

میانگین سالانه دمای هوا در گنبد کاووس ۲۴/۰۵ درجه سانتی گراد است. میانگین حداکثر سالانه دمای هوا ۳۵/۰ و میانگین حداقل سالانه آن ۱۸/۰ درجه می‌باشد. اختلاف حداکثر و حداقل دمای سالانه ۱۷/۰ درجه است. میانگین دما در سردترین ماه یعنی ژوئن ۸/۱ درجه و در گرمترین ماه یعنی اوت ۴۰/۰ درجه سانتیگراد می‌باشد.[۱۷]

رطوبت نسبی هوا[ویرایش]

میانگین سالانه رطوبت نسبی هوا در گنبد کاووس ۶۵ درصد می‌باشد. مرطوب‌ترین ماه درگنبد کاووس ماه ژانویه با ۷۵ درصد و خشک‌ترین ماه آن ژوئن با۵۴ درصد رطوبت نسبی است.[۱۷]

مردم[ویرایش]

اغلب ساکنان شهر گنبد ترکمن‌های ایرانی هستند. بقیه جمعیت این شهرستان را بومیان، فارس زبانان و همچنین مهاجرانی از مناطق دیگر از جمله سیستان و بلوچستان، آذربایجان، شاهرود، سمنان و خراسان تشکیل می‌دهند. حدود ۶۰٪ مردم سنی مذهب (ترکمن و بلوچ) و حدود ۴۰ درصد شیعه (فارسی زبانان و ترک‌ها) هستند.[۱۸][۱۹]

با این وجود دیگر اقوام مانند طبری‌ها (مانند کتولی‌ها، استرآبادی‌ها و مازندرانی‌ها)، فارسی‌زبانان (مانند سمنانی‌ها، سیستانی‌ها و خراسانی‌ها)، آذربایجانی‌ها، بلوچها و قزاق‌ها نیز در این شهر زندگی می‌کنند.[۱]

نقشهٔ زبانی استان گلستان

جمعیت[ویرایش]

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۵۱٬۹۱۰ نفر (در ۴۴٬۷۳۱ خانوار) بوده‌است.[۲۰]

جمعیت تاریخی
سالجمعیت±%
۱۳۴۵۴۰٬۶۶۷—    
۱۳۵۵۶۰٬۷۲۱۴۹٫۳٪+
۱۳۶۵۸۷٬۱۰۰۴۳٫۴٪+
۱۳۷۰۱۰۲٬۷۶۸۱۸٪+
۱۳۷۵۱۱۱٬۲۵۳۸٫۳٪+
۱۳۸۵۱۲۷٬۱۶۷۱۴٫۳٪+
۱۳۹۰۱۴۴٬۵۴۶۱۳٫۷٪+
۱۳۹۵۱۵۱٬۹۱۰۵٫۱٪+

کشاورزی[ویرایش]

گنبدکاووس دارای آب و هوای نه چندان مساعد و خاکی حاصل‌خیز به‌خصوص خاک‌های جلگه‌ای لس است. آب کشاورزی از رودها و چاه‌ها فراهم می‌شود و محصولات کشاورزی عبارتند از: گندم، جو، برنج، بنشن، و مرکبات. این شهرستان همچنین غلات تولیدی را به تهران و شهرهای بزرگ دیگر صادر می‌کند. گنبدکاووس دارای باغ‌های زیتون فراوان است.

ورزش[ویرایش]

مسابقات اسب دوانی گنبد کاووس

درگنبدکاووس یک مجموعه مجتمع سوارکاری وجود دارد. این مجموعه در زمان احداث، به عنوان زیباترین مجموعه سوارکاری خاورمیانه شناخته می‌شد و پیشنهاد می‌شود. مسابقات اسبدوانی کورس بهاره و پاییزه ایران در آن انجام می‌گردد که شرکت‌کننده‌های زیادی از سراسر ایران و کشورهای دیگر به این شهر می‌آیند.

نئوپان گنبد و جواهری گنبد از تیم‌های قدیمی والیبال ایران هستند که در این شهر قرار دارند و تعدادی از والیبالیست‌های این شهر به تیم ملی والیبال ایران راه یافته‌اند و بعدها این تیم به نام جواهری گنبد و هاوش گنبد تغییر نام داد و در سال ۱۳۹۱ تیم جواهری گنبد نیز به آن اضافه گردید. بازیکنان این شهر به ویژه در والیبال ساحلی بسیار مطرح‌اند.

با توجه به شیوع ویروس کویید ۱۹، دیگر باشگاه‌ها نیمه بسته و بسته هستند.

افراد نوجوان بصورت بازی و مسابقه‌های کوچه ای و روستایی فوتبال، والیبال، کبدی و… انجام می‌دهند.


سالروز ثبت گنبدقابوس در فهرست میراث جهانی یونسکو

نکاتی پیرامون ثبت جهانی گنبدقابوس در یونسکو

مراکز درمانی[ویرایش]

مناطق دیدنی[ویرایش]

برج گنبد قابوس برج آجری به‌جای‌مانده از دوران زیاریان. نام شهر گنبد کاووس از این برج گرفته شده‌است.

گنبد کاووس دارای مناطق گردشگری و تاریخی بسیاری از جمله برج گنبد کاووس، امامزاده یحیی بن زید، دریاچه مصنوعی گنبد کاووس، موج‌های آبی ناتمام، پارک توریستی الغدیر، بازار بزرگ روس‌ها، مجتمع سوارکاری گنبد کاووس، شهر تاریخی جرجان، سد گلستان ۱ و ۲، و سه تالاب آلماگل، آجی‌گل و آلاگل در نزدیکی بازارچه و در جوار گمرک قرار دارد، مسافرین می‌توانند ضمن صید ماهی از تالاب‌ها (در صورت ممنوعه نبودن فصلی) و خرید از بازارچه از هتل و رستوران مستقر در آن محل نیز برای بیتوته و اسکان موقت استفاده نمایند.

مراکز آموزش عالی[ویرایش]

دانشگاه دولتی گنبد کاووس
  • دانشگاه دولتی گنبد کاووس
  • دانشگاه فرهنگیان شهید بهشتی گنبد کاووس
  • دانشگاه آزاداسلامی گنبد کاووس
  • دانشگاه پیام نور گنبد کاووس
  • دانشگاه علمی و کاربردی گنبد کاووس
  • مؤسسه آموزش عالی شرق گلستان
  • مؤسسه آموزش عالی شمس
  • مجتمع آموزش فنی و حرفه ای امیر گنبد کاووس

ثبت جهانی[ویرایش]

برج گنبد قابوس این میراث ماندگار ایران، یکشنبه شب (۱۹ شهریور ۱۳۹۱) در مراسمی با حضور رئیس‌جمهور وقت (محمود احمدی‌نژاد) در فهرست آثار یونسکو قرار گرفت و ثبت جهانی شد و لازم است به این نکات توجه گردد.

طرح‌های عمرانی[ویرایش]

طرح احداث دانشکده علوم پزشکی گنبد کاووس[ویرایش]

ایجاد دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی از مطالبات جدی مردم شهرستان گنبدکاووس از سالیان قبل محسوب می‌شود که همواره از سوی مسئولان شهرستانی و استانی به عنوان یک درخواست مردمی مطرح شده اما تاکنون اقدام عملی در این مسیر صورت نگرفته است.[۲۱] البته این پروژه جزو پیوست بودجه ۱۴۰۱ قرار گرفت و بزودی عملیاتی خواهد شد.

طرح احداث موج‌های آبی گلستان[ویرایش]

پروژه تفریحی موج های آبی در سال ۱۳۹۱ وارد فازهای اجرایی شد و قرار بود در مدت کمتر از ۳ سال به بهره برداری برسد. اما این پروژه بعد از شروع خوبش، به ناگهان دچار رکود شد و کار ساخت و ساز آن نیز متوقف گردید. این امر به گونه ای بود که سهامداران این پروژه بارها اعتراض خود را به مسئولین امر رساندند. در هر حال این پروژه به همان صورت مسکوت و بدون پیشرفت کاری باقی ماند تا این که به تازگی رئیس دادگستری گلستان اعلام کرد: دی ماه پارسال (۱۴۰۰) با توافق سهامداران این پروژه، یک سال به سرمایه گذار برای تکمیل آن فرصت داده شد و دادگستری هم ماهانه بر روند پیشرفت این طرح نظارت خواهد کرد.[۲۲]

طرح شهربازی مدرن و پوشیده گنبد کاووس[ویرایش]

کلنگ این پروژه که در پارک الغدیر قرار دارد، بهمن ماه ۱۴۰۰ به زمین خورد و عملیات این پروژه همچنان ادامه دارد.

طرح هتل هاوش[ویرایش]

یکی از نیازهای مبرم در بحث گردشگری و جذب توریسم در شهرستان گنبد کاووس داشتن یک هتل بین المللی و در خور شأن، مهمانان داخلی و خارجی است. متاسفانه این شهر هتل ندارد پس طرح هتل چهار ستاره هاوش که در کنار هایپر فامیلی (هایپر هاوش سابق) و در کمربندی صیاد شیرازی قرار دارد، در سال ۱۳۹۴ مطرح شد. اما این پروژه به دلایلی مسکوت مانده است.

طرح تکمیل کنارگذر شرقی گنبد کاووس[ویرایش]

احداث جاده کنارگذر ضلع شرقی گنبدکاووس به طول تقریبی ۱۵ کیلومتر که از ۲ دهه پیش در قالب سه مرحله آغاز شد، پس از ساخت ۹ کیلومتر در سال ۹۰ به حال خود رها شده و ۶ کیلومتر باقی مانده آن بر دو راهی تکمیل یا بلاتکلیفی قرار گرفته است. در این طرح قرار بود جاده کنارگذر قسمت شرقی گنبدکاووس که از میدان امام علی (ع) شروع شده و با گذر از بلوار شهید صیاد شیرازی به میدان بسیج و در ادامه با گذر از بلوار معلم به جاده اسبدوانی ختم شده و در نهایت با عبور از روستای حاجیلرقلعه و دهستان آق آباد به جاده بین المللی گنبدکاووس – مرز اینچه برون متصل شود. با وجود تکمیل ۲ فاز اول و دوم، عملیات اجرایی مرحله سوم و تکمیلی این جاده کنارگذر با گذشت حدود یک دهه از انجام دو مرحله قبلی و با وجود وعده مسوولان همچنان در بلاتکلیفی بسر می‌برد. تکمیل این کنارگذر از نیازهای شهر ۱۷۰ هزار نفری گنبدکاووس است که به بهبود و روان سازی ترافیک شهری، کاهش حوادث رانندگی و جلوگیری از تخریب آسفالت و تاسیسات شهری ناشی از عبور همیشگی کامیون‌ها و تریلی‌های ترانزیت کمک زیادی می‌کند.

طرح راه‌آهن در گنبد کاووس[ویرایش]

گنبد کاووس تاکنون از داشتن خط ریلی راه‌آهن محروم است ولی دو طرح برای گنبد کاووس مطرح شد:

۱-پروژه ملی راه‌آهن گرگان–گنبدکاووس–بجنورد–مشهد در حافظه تاریخی مردم گلستان بویژه نواحی شرقی آن سابقه‌ طولانی دارد و با وجود چندین بار کلنگ زنی شروع ساخت آن در دوره‌های گوناگون اما به دلایل مختلف از جمله کمبود اعتبار و تامین نشدن فایناس خارجی هنوز در نقطه صفر باقی مانده است. اجرایی شدن این پروژه ملی و مسیر ریلی نه تنها مطالبه مردم گلستان بلکه خواسته اهالی استان‌های خراسان شمالی و رضوی است و به اعتقاد کارشناسان از زیرساخت‌های مهم ارتباطی و توسعه برای سه استان بالاخص گلستان و خراسان شمالی خواهد بود و نقش مهمی در بهبود و رونق اقتصادی و اشتغالزایی منطقه، حمل و نقل ایمن و سریع مسافر و بار و نیز ترانزیت کالا خواهد داشت. این پروژه یک خطه ۲۷ ایستگاه و حدود ۵۷۰ کیلومتر طول دارد و ابتدای مسیر آن از خروجی ایستگاه گرگان شروع شده و با عبور از شهرهای سرخنکلاته، فاضل‌آباد، علی‌آباد، خان ببین و دلند، رامیان و آزادشهر، گنبدکاووس، گالیکش، کلاله، پیش کمر، گرماب، تنگه، آشخانه، شیرین دره، دونگال، بجنورد، به یگان، شیروان، فاروج، قوچان و اخلمد به گلبهار مشهد ختم می‌شود.[۲۳]

۲-طرح ملی راه آهن اینچه برون–گنبد-آزادشهر-شاهرود نقش موثری در رشد اقتصادی و توسعه صادرات غیرنفتی گلستان به کشورهای شرق و مرکز آسیا دارد. طرح مطالعات این پروژه توسط مشاور درحال انجام است و در آینده‌ای نزدیک عملیات اجرایی این طرح زیرساختی به‌عنوان بهترین مسیر اتصال به کریدور شمال به جنوب و مورد تایید استاندار گلستان، مجمع نمایندگان مردم استان در مجلس شورای اسلامی و نمایندگان ادوار گذشته این استان شمالی است آغاز خواهد شد. البته لازم به ذکر است که این پروژه نیر جزو پیوست بودجه ۱۴۰۱ قرار گرفت.[۲۴]

طرح عبور آزادراه از گنبد کاووس[ویرایش]

طرح آزادراه مشهد-بجنورد-گرگان که بخشی از آن در استان خراسان رضوی (آزادراه مشهد-چناران) در دست ساخت است، از شهر گنبد کاووس عبور خواهد کرد که البته این فاز مربوط به استان گلستان در انتظار تصویب توسط هیئت دولت است.

افراد سرشناس[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ پورتال شهرداری - آشنایی با گنبد کاووس
  2. «شهرداری گنبد».
  3. «مختصات و ارتفاع».
  4. «شبکه جهانی جام جم». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۰۸.
  5. «پیش‌شماره».
  6. «معرفی شهردار جدید گنبد کاووس».
  7. «درگاه ملی آمار > سرشماری عمومی نفوس و مسکن > نتایج سرشماری». www.amar.org.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۴.
  8. "Gonbad-e-Qabus" (به انگلیسی). دانشنامه بریتانیکا. 2008. Retrieved 19 فروردین 1387. {{cite web}}: Check date values in: |تاریخ بازدید= (help)
  9. «تصویر شهرهای استان گلستان». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ نوامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ آوریل ۲۰۱۷.
  10. https://seyyedeamol.com/آمل_جزء_سه_قطب_اول_والیبال_کشور/[پیوند مرده]
  11. تبیان، موسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی (۲۰۱۷-۰۲-۲۱). «گنبد کاووس از فراز بلندترین برج آجری جهان». تبیان. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۳-۱۰.
  12. «ورود حسن عسکری به جرجان».
  13. الخرائج و الجرائج جلد اول، صفحهٔ ۴۲۴.
  14. موسوعة عسکری (علیه السلام) ج 1، ص 335، رقم 350.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ «جاذبه‌های گردشگری». درگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه پیام نور. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۲.
  16. «شهر رمزآلود جرجان». شهر رمزآلود جرجان. ۲۰۱۹-۰۴-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۲.
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ «آمار ۱۸۱ ایستگاه سینوپتیک کشور». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۴.
  18. «جمعیت نژادی گنبد کاووس».
  19. «جمعیت نژادی گنبد کاووس».
  20. «تعداد جمعیت و خانوار به تفکیک تقسیمات کشوری براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵» (اکسل). درگاه ملی آمار.
  21. «◄ ایجاد دانشکده علوم پزشکی در گنبدکاووس مطالبه مردم و مسئولان». ایرنا.
  22. «◄ دادگستری گلستان با سرمایه‌گذار پروژه موج‌های آبی گنبد اتمام حجت کرد». ایرنا.
  23. «◄ اجرایی شدن قطار گرگان - مشهد نیازمند تسریع در تامین اعتبار». ایرنا.
  24. «◄ ۴ پروژه زیرساختی گنبدکاووس جزو پیوست بودجه امسال قرار گرفت». ایرنا.

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]