غز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از اغوز)
پرش به: ناوبری، جستجو
سرزمین اغوزها در قزاقستان از سال ۷۵۰ تا ۱۰۵۵ میلادی

اوغوز، اگوز یا غوز کنفدراسیون یا مجموعه مردمان ترک است. سنگ‌نبشته اورخون که ترکان اولیه را توصیف می‌کند، احتمالا به اغوز اشاره دارد.[۱]اوغوز از اقوام ترک‌تبار و مسلمان است. همینطور در زمان سلطان سنجر قوت گرفتند. این لغت در نظم و نثر فارسی هم داخل شده و آن طایفهٔ ترکمانان اند.[۲]

تاریخچه غزها در تاریخ ایران[ویرایش]

نام ترکی (آغوز) قبایل، در تاریخ اسلامی میانه (قرون وسطی) ایران، پدیدار گشت.[۳]

اغوز در تاریخ به عنوان یکی از قبایل نه گانه توغوز اغوز، هست که با همدیگر کنفدراسیون ترک‌های شرقی یا تیو-کیو را تشکیل دادند و در کتیبه اورخون در ابتدای قرن هشتم میلادی، نامشان آمده است. در اواخر قرن هشتم میلادی آنها از سمت مغولستان به سوی غرب به سمت ناحیه‌های فرای رودخانه ارتیش (Erteš)، دریای آرال، و حاشیه‌های دره سیردریا (اکنون در بخش جنوبی جمهوری قزاقستان است)، حرکت کردند تا وارد تاریخ دنیای اسلامی شوند. در 205 هجری / 820-821 میلادی، توغوز اغوز ها، میانه استان سیردریا در اشروسنه را غارت کردند و حکمران خراسان، عبدالله بن طاهر (213-230 هجری/ 828-845 میلادی) به سرزمین‌های غز یورش برد.[۳]

نماینده خلیفه، احمد بن فضلان که در تابستان 309-310 هجری/ 922 میلادی از سرزمین خوارزم به رودخانه‌های اورال و امبه در مسیر پادشاهی بلغار در میانه ولگا حرکت می‌کرد، در مورد اغوزهایی در مسیر عبورش در سرزمینشان در دشت Üst Urt بین دریاهای آرال و کاسپین (خزر) دیده بود، شرحی نوشت. او آنها را قبایلی با سطح فرهنگ پائین، «آوارگانی همچون خرهای وحشی» خواند. با این حال، بعضی از اغوزها، شروع به یکجانشینی کرده و یکی از شهرهایشان Yengi Kent به معنی «شهر نو» در پائین رود سیردریا بود که پایتخت زمستانی حاکمان اغوز مشرک بود.[۳]

ابن اثیر، به استناد مورخین خراسانی، اظهار می کنه که اغوزها در دوران خلیفه المهدی (حکومت 775-785 میلادی) از سرزمین‌های خیلی دور ترکان (احتمالا مغولستان) به ماورالنهر آمدند. در ابتدای قرن نهم میلادی، اغوزها حضور محسوسی در آن ناحیه داشتند. طاهریان با آنها در دشت به نبرد پرداختند، تعداد زیادی از آنها را به عنوان اسیر به کار گرفتند که نتیجه آن، ایجاد انجمن غلامان در خلافت عباسی بود.[۴]

زبان اغوز، در زمان محمود کاشغری (469 هجری/1077 میلادی) نشانگر برخی تفاوت‌ها از دیگر شاخه‌های زبان مشترک ترکی است؛ به به ویژه که به دلیل همسایگی نزدیک با خوارزم و دیگر نواحی زیست‌بوم ایرانی در آسیای مرکزی، از زبان‌های ایرانی وام‌واژه گرفته است.[۴]

همبستگی اوغوزها با سایر اقوام ترک[ویرایش]

دربارهٔ همبستگی‌های زبانشناسی و نژادشناسی اوغوزها با سایر اقوام ترک عقاید مختلف است. در دائرةالمعارف اسلام درباره طوایف نه گانه اوغوز، چنین آمده:

غز لغت تازی است که به قبیلهٔ ترکان اوغوز اطلاق می‌شود.

نه قبیله اغوز[ویرایش]

در نوشته‌های قرن هشتم اورخون هم از این قوم به نام تغز اوغوز (نُه اوغز) یاد شده‌است، بنابراین به نه قبیله اغوز، اویرات، آرلاد، جلایر، تاتار، قنقرات، قیات، کرائیت و مغول تقسیم می‌شدند. نخست این قبایل باج گزار و فرمانبردار پادشاهان چین شمالی بودند.مودو چانیو (به چینی: 冒頓單于) معروف به اوغوز خان و بهادر بنیادگذار امپراتوری هون‌های آسیایی در سال ۲۰۹ پیش از میلاد چهارمین امپراتور شاخته شده بود و امپراتوری هیونگ نو را پس از اینکه پدر خود را در سال ۲۰۹ پیش از میلاد به قتل رساند بنیان نهاد.وی از سال ۲۰۹ تا ۱۷۴ پیش از میلاد فرمانروایی کرد

مودو چانیو تحت فرانروایی پدرش تئومه‌ن از فرماندهان نظامی قبایل هون بود. وی پیش از چنگیزخان و ترک‌های گوک تورک فتوحات زیادی در آسیای میانه انجام داد.

نقل مسلمانان از اغوز[ویرایش]

آنچه نویسندگان مسلمان دوره‌های بعد دربارهٔ اوغوزخان و بیست و چهار قبیلهٔ اوغوز نقل کرده‌اند، از تاریخ غازانی است، بخصوص مورد تواریخ آل سلجوق، که مؤلف آن بلندپروازیهای خیالی چنگیزخان را از تاریخ غازانی گرفته و فقط اوغوزخان را به جای چنگیزخان نهاده، نمونهٔ خوبی از این اقتباس است. یک دانشمند ترک که در اثر این تحریف دچار اشتباه شده نظر داده‌است که «مجموعهٔ قوانین ترکان اوغوز» «مبنای یاسای معروف چنگیزخان» را برای ما به جای گذارده‌است. همچنین بین ترکمانان دریای خزر، اوزخان (به جای اوغوزخان) تا قرن نوزدهم میلادی به عنوان جد قومشان معروف بود.

زبانشناسی[ویرایش]

از نظر زبان‌شناسی اُغوز یا شاخه جنوبی زبانهای ترکتبار، شامل زبانهای ترکمنی، ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، ترکی افشاری، کریمه تاتاری، قشقایی،سنقری، شاهسونی و ترکی خراسانی می‌باشد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Oguz. (2012). In Encyclopædia Britannica. 'Oğuz, also spelled Oghuz, or Ghuzz, confederation of Turkic peoples whose homeland, until at least the 11th century ad, was the steppes of central Asia and Mongolia. The Orhon inscriptions, describing an early Turkic people, probably refer to the Oğuz. ' Retrieved from [۱]
  2. غز در لغت نامه دهخدا
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ C. Edmund Bosworth, "gozz", in Encyclopædia Iranica, Vol. XI, Fasc. 2, pp. 184-187, http://www.iranicaonline.org/articles/gozz
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ Peter B. Golden, "gozz", in Encyclopædia Iranica, Vol. XI, Fasc. 2, pp. 184-187, http://www.iranicaonline.org/articles/gozz