شهرستان اسفراین

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
اسفراین
اطلاعات کلی
کشور ایران Flag of Iran.svg
استان خراسان شمالی
مرکز اسفراین
نام‌های پیشین اسپرآئین، میان آباد، مهرگان
سال شهرستان شدن ۱۳۳۹
مردم
جمعیت 127، 156 نفر (۱۳۹۰)
مذهب شیعه
جغرافیای طبیعی
مساحت ۵۰۱۹ کیلو متر مربع
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۸-۱۳ درجه سانتیگراد
داده‌های دیگر
فرماندار مهدی عابدی
پیش‌شماره تلفنی ۰۵۸۵
شهرها
اسفراین٬ صفی‌آباد
تعداد بخش‌ها
مرکزی٬ بام و صفی‌آباد


شهرستان اسفراین از شهرستانهای استان خراسان شمالی می‌باشد. مرکز آن شهر اسفراین است. و صفی‌آباد دیگر شهر آن است. این شهرستان در سال ۱۳۸۵، تعداد ۱۲۳٬۱۴۴ نفر جمعیت داشته‌است [۱].

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

اسفراین بین ۵۶ درجه و ۵۷ دقیقه تا ۵۸ درجه و ۷ دقیقه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۴۰ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۱۷ دقیقه عرض شمالی واقع شده‌است. این شهرستان از جنوب و جنوب غربی با شهرستان سبزوار، از شرق با قوچان و سبزوار و از غرب با بجنورد و شیروان همسایه‌است. ارتفاع شهرستان اسفراین از سطح دریا در بلندترین نقاط قله شاه جهان ۳۰۳۲ متر و در پست‌ترین نقطه حدود هزار متر می‌باشد. اسفراین در حاشیه جنوبی کوههای آلاداغ که خود در امتداد شرقی رشته کوه البرز قرار دارد و در قسمت جنوبی به ارتفاعات جغتای می‌پیوندد. مرکز شهرستان اسفراین شهر اسفراین و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۲۶۰ متر است.

قله شاه جهان در آلاداغ بلندتر از قله‌های دیگر کوههای شانو، دلقره، برمهان، پاتو، نادری، خیبران، ارسن، کول، گاوتیغ و قره داش است. ادامه کوههای آلاداغ در قسمت غربی شهرستان اسفراین با نام سالوک معروف است. رشته کوه دیگری که به موازات رودخانه جوین قرار دارد در جهت جنوب شرقی- شمال غربی، بین شهرستان‌های اسفراین و سبزوار امتداد پیدا کرده‌است. ارتفاع این رشته کوه از سطح دریا ۱۳۵۳ متر است و مهم‌ترین آنها کوه تپه سیاه و هرده گچی می‌باشد. با داشتن مجموعه صنعتی اسفراین و کارخانه لوله گستر اسفراین از شهرهای مهم صنعتی شرق ایران می‌باشد. شهرستان اسفراین یکی از شهرهای منطقه سربداران محسوب می‌گردد.

این شهر دارای چندین دانشگاه و دانشکده از جمله دانشگاه پیام نور، دانشگاه آزاد، دانشکده فنی و مهندسی اسفراین و مرکز عالی پزشکی می‌باشد.

تقسیمات کشوری[ویرایش]

شهرها: اسفراین

شهرها: صفی‌آباد

تاریخچه[ویرایش]

صنعت و معدن[ویرایش]

تعداد صنایع موجود شهرستان اسفراین ۵۶ واحد می‌باشد. تعداد معادن دارای پروانه بهره برداری شهرستان ۳۰ فقره با ذخیره قطعی ۲۶ میلیون تن می‌باشد. سنگ آهک و گچ از عمده ترین معادن در سطح این شهرستان می‌باشد.از صنایع در دست احداث می‌توان به کارخانه سیمان سفید، پودر لاستیک و CNG اشاره کرد.

مهمترین واحدهای صنعتی شهرستان اسفراین[ویرایش]

  • مجتمع صنعتی (فولاد)اسفراین(کیلومتر ۱۲ بجنورد)[۱]
  • کارخانه لوله گستر اسفراین(کیلومتر ۱۰ بجنورد)[۲]
  • تولیدی فولاد کیمیای صبا (شهرک صنعتی اسفراین) [۳]
  • آذین فورج (کیلومتر ۵ بجنورد)[۴]
  • تعاونی رویان شیمی (رویین)
  • تعاونی آرد والسی مطهر (کیلومتر۲۵ سبزوار)
  • پست 400 کیلوولت اسفراین

پوشش گیاهی[ویرایش]

پوشش گیاهی بخش کوهستانی شمال روستای زالی، ۱۳۹
درختچه ورک از پوشش گیاهی روستای زالی، ۱۳۸۶
پوشش گیاهی روستای زالی، ۱۳۸۹، عکس از: احمد نیک گفتار
نمونه‌ای ازدرختچه بادامچاهی ازپوشش گیاهی روستای زالی
درخت بادام ازپوشش گیاهی روستای زالی ۱۳۹۱

پوش گیاهی اسفراین در شهرستان اسفراین دو نوع پوشش گیاهی طبیعی قابل تشخیص است.

الف- جنگلها و مراتع: براساس آمار ادارة کشاورزی اسفراین سطح جنگلها و مراتع این شهرستان حدود ۰۰۰/۴۵۰ هکتار می‌باشد که نسبت به کل اراضی زراعی تحت آیش و کشتهای مختلف و باغات که حدود ۷۵۰۰۰ هکتار است رقم قابل ملاحظه‌ای را تشکیل می‌دهد. در این جنگلها که در ارتفاعات شمالی و شمالی شرقی قرار دارند، درختان و درخچه‌هایی مانند پسته، انار، سماق، زبان گنجشک، انجیر، زالزالک، ارغوان، ذغال‌اخته، گلابی وحشی، سنجد وحشی (در دره‌ها) و غیره را می‌توان نام برد.

در ارتفاعات ساری‌گل، سالوک، شاه‌جهان جنگلهای پراکنده‌ای از درخت ارس نیز وجود دارد که در حقیقت نمی‌توان به آنها جنگل اطلاق کرد. این درختان توسط ادارة محیط زیست شهرستان اسفراین حفاظت می‌شود.

قسمتی از مراتع شهرستان اسفراین مراتع مشجر هستند. یعنی مراتع و جنگلهای تنک در کنار هم قرار دارند. ۶۰ درصد مراتع حوضة استحفاظی ادراة جنگلبانی اسفراین که بیشتر در ارتفاعات مشرف به شهرستان بجنورد و شیروان هستند مراتع ییلاقی می‌باشند که به سه دسته تقسیم می‌شوند.

۱- مراتع درجه ۱، ۱۰ درصد

۲- مراتع درجه ۲، ۳۰ درصد

۳- مراتع درجه ۳، ۶۰ درصد

۴۰ درصد بقیة مراتع که در جنوب و جنوب غربی شهرستان پراکنده‌اند مراتع قشلاقی هستند. ۸۰ تا ۸۵ درصد مراتع قشلاقی درجه ۳ و ۱۵ درصد بقیه جز مراتع درجه ۲ هستند.

متأسفانه به علت چرای بی‌رویه دامها مراتع در حال تخریب هستند و از وسعت آنها کاسته می‌شود.

ب- گیاهان وبوته‌ها و درخچه‌های پراکنده: این نوع پوشش گیاهی نیز شامل دو قسمت است.

۱- منطقة شمال و شمال‌شرقی که کوهستانی هستند و گیاهان موجود بیشتر شامل گونه‌هایی از قبیل انواع گون، قیاق، پیاز کوهی، فرز، درمنه، خارشتر، بارهنگ، ورک، اسپند، پونه، قارچ، زرشک معمولی است و به آن زرک می‌گویند)، قسنی، استادقدوس، قرپچ (که قبلاً به عنوان ماده‌ای برای شستشو استفاده می‌شده‌است)، نخود دحشی، بومادران و…. است.

نوعی گون به نام Astragalus siliquosus در شیب شمالی کوه‌شاه‌جهان از طرف روستای در پرچین در ارتفاعات ۲۵۰۰- ۱۷۰۰ متر مشاهده می‌شود.[۳] گون از نظر اقتصادی حایز اهمیت خاصی است و همه ساله مقدار قابل توجهی کتیرا ازآن به دست می‌آید.

۲- منطقة جنوب و جنوب غربی که شامل تپه ماهور و تپه‌های نسبتاً مرتفع هستند. گیاهان موجود در این منطقه شامل گونه‌هایی مثل، درمنه، تلخه‌بیان، خار زرد و خاربادبر، بومادران، سالیکورنیا و سالسولا، اسپند، درمنه دشتی، بادبرو … می‌باشد.

قسمتهایی از مراتع شمالی از جمله اطراف روستای سارمران و ارتفاعات شاه‌جهان به دلیل وجود شکار فراوان از زمان رژیم گذشته حفاظت شده اعلام شده‌است.

حیات وحش اسفراین[ویرایش]

شهرستان اسفراین به دلیل موقعیت جغرافیایی و وجود مراتع و جنگلهای پراکنده زیستگاه مناسبی برای حیوانات وحشی است. عمده‌ترین آنها عبارتنداز :

شغال، گورکن و خرگوش که بیشتر در دشتها دیده می‌شوند.

علاوه برحیوانات فوق، انواع مختلف مار از جمله افعی و کبری، انواع پرندگان همچون، جغد، چوب پا، بوف، سبزقبا، زاغی، کبک، تیهو، زنبورخور، قرقاول، پرستو، لاشخور، انواع گنجشک، انواع بلبل، بلدرچین، سینه سرخ، و غیره نیز در اسفراین وجو دارند.

منابع آب اسفراین[ویرایش]

به طور کلی منابع آب تامین کنندة آبهای ناحیة اسفراین بارندگی است و به ویژه ازط ذوب برف دامنه‌های جنوبی ارتفاعات آلاداغ و شاه جهان ناشی می‌شود. با توجه به ویژگی بارشها، آبهای جاری غالباً به صورت سیلابهای فصلی و اتفاقی ظاهر می‌شوند. شبکه‌های دایمی به قسمتهای شمالی ذدشت محدود می‌شود و فقط رودخانه‌های بیدواز و روئین دارای جریان همیشگی هستند. ذوب برف در ارتفاعات شمالی و نفوذ تدریجی آندر خلل و فج و شکستگیهای تشکیلات زمین شناسی سفره آبهای زیر زمینی را تغذیه میکند.

الف- آبهای سطحی : در ناحیة اسفراین جریانهای سطحی از گذشته‌های دور دارای اهمیت ویژه‌ای بوده و از آنها بهره‌برداری می‌شده‌است. حمدالله مستوفی در نزهته‌القلوب می‌نویسد : اسفراین از اقلیم چهارم است …. و هوایش معتدل است. اما چون آب از رودخانه که در پای قلعه‌است می‌آید و آنجا درخت جوز بسیار است ناسازگار می‌باشد.سدسازی و استفاده از آن برای مهار آب‌های سطحی نیز معمول بوده‌است. سد مهار که احتمالاً مربوط به دورة ساسانیان است و بعدها توسط خواجه نجم‌الدین علوی حسینی فرزند خواجه کمال‌الدین فرزند خواجه غیاث الدین از عرفای اواسط دورة تیموری تعمیر و مرمت شد، از آن جمله‌است. آب این سد به زراعت روستاهای اطراف برده می‌شد.

رودخانه‌ها[ویرایش]

رودخانه کال نهاجرد، حوزه این رودخانه ۶۲ کیلومتر مربع و دارای رژیم سیلابی است. جریان عادی این رودخانه۵٪ متر مکعب در ثانیه برآورد گردیده‌است. این رودخانه نیز از کوههای شاه حسن سرچشمه گرفته و پس از عبور از روستای بانی در و زالی در روستای دستجرد به کال ولایت می‌پیوندد نام اصلی این رودخانه درگذشته نهامود بوده که به مرور زمان به نهاجرد تغییر نام داده‌است و امروزه در روستاهای اطراف به نام کال داشخانه نیز شناخته می‌شود.

کال گرماب: از مهم ترين رودخانه هاي منطقه صفي آباد است كه يك رودخانه فصلي است و نقش تعيين كننده اي در شكل گيري محوطه ها و آبياري زمين هاي مسير خود ايفا مي كند. اين رودخانه از دامنه هاي باختري قوچ خوار واقع در 58 كيلومتري جنوب شرقي اسفراين سرچشمه مي گيرد و شاخه هاي اوليه آن در دهكده عباس آباد به هم پيوسته و با جهت شمال شرقي-جنوب غربي اسفراين عبور كرده و باعث تغذيه منابع آب هاي سطحي مي شود. وسعت حوضه آبگير اين رودخانه تا محدوده ورود به دشت 270 كيلومتر محاسبه شده است.

کال چهل حصاریا کال بلقیس(چهل چشمه): محمد حسن خان اعتماد السلطنه در روزنامه خاطرات خود بارها به اين موضوع اشاره كرده كه محل شهر اسفراين از لحاظ شهرسازي در بهترين نقطه جلگه اسفراين قرار داشته است. آبرفت كوه هاي شمالي به صورت قنات داخل شهر مي شده و پس از مشروب كردن شهر و حومه، فاضلاب آن به النگ بلقيس كه در سه كيلومتري جنوب شهر واقع بوده مي ريخته است. اين اولنگ يا مرغزار، هم اكنون وجود دارد و چشمه سارهاي متعددي در آن به چشم مي خورد كه پس از به هم پيوستن به يكديگر تشكيل رودي را مي دهد كه چندين دهكده از قراي پايين دست جلگه اسفراين را مشروب مي سازد. علاوه بر اين، كلنل ييت از رودخانه ياد كرده مي نويسد:« در جنوب اين ويرانه هاي يك اولنگ يا مرتع وجود داشت كه چراگاه خوبي محسوب مي گرديد. چشمه هاي موجود در آن رودي را تغذيه مي كردند كه پنج دهكده واقع در جنوب اسفراين را آبياري مي كرد. تمامي اين ناحيه پر از چشمه سارها بود و آب در هر جهتي جريان داشت›(ييت،1365 : 357). حمدالله مستوفي نيز از اين رودخانه با نام چهل چشمه ياد كرده است»(مستوفي، 1337: 183).

رودخانه روئین:اين رودخانه از شمال غربي اسفراين و از ارتفاعات شمالي روئين سرچشمه مي گيرد و بعد از عبور از روستاهاي عراقي، محمودي، آب بخش و فريمان وارد دشت دامنكوه شده و به سمت كوير مركزي ادامه مسير مي دهد.

کال شور(قره سو): این رودخانه كه در حقيقت زهكش دشت صفي آباد به حساب مي آيد اصلي ترين رودخانه اسفراين است. اين رودخانه كه از ارتفاعات قوچ خوار و دشت صفي آباد واقع در جنوب شرق حوضه آغاز و در جهت شمال غرب جريان مي يابد. رودخانه پس از عبور از پايين منگلي و كلاته الو وارد سد باهره(بند مهار) مي شود. اين رودخانه پس از گذشتن از منطقه فرطان در شرق اسفراین به منطقه سبزوار وارد می شود و پس از آمیختن با آب گراتی به دهستان زرق آباد در جنوب غرب اسفراین وارد می شود و دامنه شمالی رشته کوه های جوین را رو به شمال غربی طی می کند و مناطق میاندشت و شورلق را پشت سر نهاده و در اینجا کال بکوری و کال جلوگیر را دریافت می کند و به شهرستان جاجرم وارد می شود. پس از این رودخانه به سمت جنوب غربی تغییر جهت می دهد و در این مسیر با ریزابه هایی چون کال چهل بوقور، کال حمزه چاه و کال قلعه چه در هم می آمیزد و پس از عبور از دامنه شمالی و غربی هرده سیاه گچی تغییر مسیر می دهد و به سمت جنوب جاری می شود. در پلی که در 4 کیلومتری غرب ایستگاه جاجرم برای عبور راه آهن ساخته شده و به پل ابریشم معروف است با رودخانه جوین و کال شور غربی در هم می آمیزد و از غرب روستاهای حسین آباد و محمدآباد عبور می کند و از استان خراسان به سمنان وارد می شود. در این استان راه اتومبیل روی شاهرود و سبزوار را قطع می کند و پس از آمیختن با کال شور سبزوار به نام کال شور خارتوران تغییر نام می دهد و پس از مخلوط شدن با کال های بز رنگ، چاه خشک، گذر ذوقدی، گذر گرماب، شوراب، پنج چاهی، چاه معدن، سرخ تول، چاه وکیل، گرماب و غریبه در 175 کیلومتری جنوب غربی سبزوار به شن زارهای کویر مركزي می ریزد. طول کلی این رودخانه 360 کیلومتر و ارتفاع آن در سرچشمه 1150 متر و در ریزشگاه 680 متر است. شیب متوسط این رودخانه 1/0 است و میزان آبدهی سالانه آن حدود 20 میلیون مترمکعب محاسبه شده است(وحدتي، 1389: 17).

کال ولایت: اين رودخانه كه مهم ترين رودخانه بخش بام به حساب مي آيد يك رودخانه فصلي است كه بيشتر محوطه ها و روستاهاي فعلي در حاشيه اين رودخانه ايجاد شده اند. اين رودخانه از شاخه هاي اوليه رودخانه جاجرم مي باشد كه از تلاقي شاخه هاي اوليه خود به نام هاي آب خرق و شيون در حوالي دهستان بام واقع در 42 كيلومتري جنوب شرقي اسفراين جريان مي يابد و پس از عبور از روستاي اردين و دستجرد و دريافت چند شاخه ديگر به نام هاي نهامود، جهان و آستين در روستاي جهان آباد با رودخانه اسفراين تلاقي نموده و رودخانه جاجرم را به وجود مي آورد. حوضه اين رودخانه بخش خاوري شهرستان اسفراين است. طول اين رودخانه 60 كيلومتر و وسعت حوضه آن بالغ بر 800 كيلومتر مربع مي باشد. رودخانه بیدواز(میلانلو): رودخانه بيدواز از رودخانه هاي مستقل شمال حوضه مركزي ايران به حساب مي آيد. سرچشمه هاي اين رودخانه كوه هاي شاه نظر، برمهان و تبران در 18 كيلومتري شمال اسفراين است. كه بعد از مشروب ساختن آبادي هاي سرخ قلعه، سرچشمه، اردوغان، بيدواز، قلعه سفيد، دنج، پركانلو، قزاقي و شهر اسفراين در نهايت در غرب شهر اسفراين در دشت پخش مي شود. اين رودخانه با شيب بستري به طور ميانگين قريب به يك درصد منطبق بر شيب عمومي دشت اسفراين از شمال شرق به جنوب غرب اين دشت جريان دارد. كيفيت آب رودخانه بيدواز بعد از نواحي سرچشمه ها و سرشاخه هاي اصلي آن به ويژه به دليل عبور اين رودخانه از محدوده هاي شهري و روستايي و تخليه فاضلاب ها در آن به سرعت كاهش مي يابد. تا پيش از احداث سد بر روي اين رودخانه آب اين رودخانه تماما به مصرف كشاورزي مي رسيد ولي با احداث سد ميزان آبي كه به بخش هاي پاييني دشت وارد مي شود بسيار كم است و سيلاب ها نيز در سال هاي اخير به حداقل رسيده و به طور كلي آبدهي آن بسيار كاهش يافته است. اين رودخانه در روستاي قهرمان آباد با رودخانه بام يا كال ولايت تلاقي كرده و رودخانه قره سو يا جاجرم را تشكيل مي دهد. آبدهي آن در مدت 12 سال نمونه برداري 28/8 ميليون متر مكعب در سال بوده و حداكثر آبدهي لحظه اي آن 4/111 متر مكعب در ثانيه اندازه گيري شده است كه نشانگر شدت سيلابي بودن آن است. طول رودخانه 75 كيلومتر و مساحت حوضه آبريز آن 800 كيلومتر مربع را بالغ مي شود. ب- آب‌های زیرزمینی : از آب‌های زیرزمینی به ویژه چشمه و قنات نیز از گذشته‌های در ناحیه اسفراین بهره‌برداری می‌شده‌است. حمدالله مستوفی در این باره می‌نویسد: «ولایت و توابع آن (اسفراین) قنوات دارد و همة محصو ل است از انگور و میوه داشته باشد.» با توجه به اینکه قسمت عمده‌ای از آب‌های رودخانه‌ها در روستاهای شمالی ناحیه و ارتفاعات مصرف می‌شده‌است، ساکنان دشت ناگزیر بودند که به فکر استفاده از آب‌های زیرزمینی باشد. در سالهای اخیر علاوه بر استفاده از قنات و چشمه، حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق نیز به منظور بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی توسعه فراوانی یافته‌است. اولین چاه عمیق در سال ۱۳۰۱ حفر شده‌است و تا سال ۱۳۴۸ کلاً ۶ حلقه چاه حفر شده و از سال ۱۳۵۰ به بعد تعداد چاهها بیشتر شده‌است و تا سال ۱۳۷۱ کلاً ۴۱۶ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق در دشت اسفراین – صفی آباد حفر شده‌است. منبع عمده تغذیه آب‌های زیرزمینی دشت اسفراین، رودخانه‌های بیدواز و روئین هستند، روند جریان آب زیرزمینی تابعی از بسیاری عوامل از جمله شیب زمین است. بدین لحاظ عموماً جهت جریان آب زیرزمینی از شرق به غرب است کیفیت آب زیرزمینی دشت اسفراین خوب است و فقط سختی آن بالا است و فقط چاههای داخل شهر به دلیل دفع مستقیم فاضلاب در معرض آلودگی قرار گرفته‌اند. منابع آب زیرزمینی اسفراین، اولین بار در سال ۱۳۴۵ مورد مطالعه شناسایی قرار گرفته‌است. در این سال از ۲۸ حلقه چاه [۷]، ۹۸ رشته قنات و ۲۳ دهنه چشمه آمار برداری شده که کل تخلیه سالانه ۱۰۵ میلیون متر مکعب گزارش شده‌است.

آثار باستانی شهرستان اسفراین[ویرایش]

شهر بلقیس[ویرایش]

آرامگاهها[ویرایش]

مقبره بابا قدرت[ویرایش]

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: ۱۱۰۵۲ موقعیت: شهرستان اسفراین، بین روستای نصر آباد و بابا قدرت بنای مقبره باباقدرت از آثار تاریخی ارزشمند شهرستان اسفراین به شمار می¬رود که تاریخ دقیق ساخت آن معلوم نیست، ولی اغلب آن را به دورهٔ صفوی نسبت می¬دهند. برجسته-ترین ویژگی این اثر تلفیق معماری دستکند و افزوده‌است. بنای مقبره در دل تپه‌ای حفر شده و متشکل از یک دالان دستکند به طول حدود ۴۰ متر و یک اتاق گنبددار در انتهای دالان است که در آن قبری وجود دارد. به اعتقاد مردم و اهالی روستاهای مجاور این مکان مرقد یکی از نوادگان امام محمد تقی (ع) به نام بابا حسین، معروف به بابا قدرت است.[۲]

آرامگاه رشید الدین محمد بیدوازی[ویرایش]

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: ۲۱۹۲ موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای بیدوار آرامگاه رشید الدین محمد بیدوازی از یادمانهای دورهٔ ایلخانی در شهرستان اسفراین است. پلان این آرامگاه از نوع هشت ضلعی گنبددار است و در قسمت فوقانی دیوارها، در نمای داخلی، دو ردیف کتیبهٔ گچبری به خط ثلث بر متن لاجوردی نقش شده‌است. در قسمتی از کتیبهٔ ردیف اول در ضلع شرقی، صاحب آرامگاه، نوادهٔ شیخ همام و نبیره شیخ احمد غزالی صاحب تبار معرفی شده و کتیبه ردیف دوم شامل ده آیهٔ آغازین سوره فتح است. مصالح اصلی این بنا را قلوه سنگ، ملات گچ و آهک تشکیل داده و احتمالاً در دوره صفویه قسمتهای بالایی گنبد با آجر تعمیر و بوسیله کلاف چوبی مستحکم شده‌است.

آرامگاه شاهزاده محمد باغشجرد[ویرایش]

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: ۵۹۵۰ موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای باغشجرد آرامگاه باغشجرد یکی دیگر از بقاع متبرکهٔ شهرستان اسفراین است که احتمالاً دورهٔ صفوی بنا شده‌است. پلان بنا بصورت مربع شکل است و چهار ورودی در جهات اصلی داشته که فعلاً فقط ورودی شرقی باز است و سایر ورودی¬ها به شکل تاقنما درآمده¬اند. در نمای داخلی، بر حاشیهٔ ورودی¬ها و در حد فاصل تاقچه¬ها نقوش گیاهی و ترنج¬های هندسی نقش شده و در قسمت افریز کتیبه‌های قرآنی و بر جرز ورودی ادعیه به رنگ سفید در متن لاجوردی دیده می¬شود.

[۳]

آرامگاه امامزاده حمزه بن موسی (دهنه شیرین)[ویرایش]

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: ۵۱۵۱ موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای دهنهٔ شیرین بقعه امامزاده حمزه بن موسی از آثار مذهبی-تاریخی دورهٔ صفوی در شهرستان اسفراین است. طرح کلی پلان بنا مربع شکل است که بوسیله سه کنج در گوشه‌ها فضای مناسب برای استقرار گنبد بر فراز آن فراهم شده‌است. در ضلع جنوبی بنا ایوان کاشیکاری شده‌ای وجود دارد. نمای داخلی آرامگاه با نقوش گیاهی و کتیبه‌های قرآنی و ادعیه به خط ثلث تزیین شده‌است. اغلب نقوش و کتیبه‌ها متعلق به دوران قاجار است.[۴]

آسیاب‌ها[ویرایش]

آسیاب آبی بام[ویرایش]

دورنمایی از آسیاب آبی روستای بام که بخش زیادی از آن توسط سیلاب فرو ریخته که توسط شوراهای روستای بام و میراث فرهنگی شهرستان اسفراین درشرف بازسازی می‌باشد
بقایایی از تنوره آسیاب آبی روستای بام

آسیاب آبی یا آسیا اووی دستگاهی بوده‌است که برای خرد کردن گندم و سایر غلات و برای درست کردن آرد وجود داشته‌است و با استفاده از تکنیک سرعت آب و یا فشار آب کار می‌کرده‌است در ایران تقریباً در هر شهر و روستائی در قدیم آسیاب آبی وجود داشته‌است و قدمت این آسیاب‌ها را به سلسله پادشاهی ساسانیان نسبت میدهند در یکی از دوران‌های پر رونق روستای بام و زمانی که روستای بام بسبب موقعیتهای اجتماعی و کشاورزی (اقتصادی) که داشت، مورد توجه سایر روستا‌ها بود یکی از دلایل توجه به روستای بام وجود آسیاب‌های آبی بود. زمان دقیق ساخت آسیاب‌های آبی دقیقاً مشخص نیست، اما زمان زوال و ازبین رفتن انها تقریباً مشخص است که در ادامه بدان اشاره می‌نمائیم.چگونگی پیدایش، ساخت و نحوه کار این آسیاب‌ها می‌تواند مورد توجه باشد. تعداد ۵ آسیاب آبی در روستای بام وجود داشت که ضمن اینکه این آسیاب‌ها در نقاط مختلف بام پراکنده بودند اما دو ویژگی مشترک داشتند اول آنکه اکثر انها در مسیر جوی بام(که دارای آب فراوانی بوده‌است) قرار داشتند که از لحاظ موقعیت مکانی، یکی در بالای روستا (معروف به یوخارکو درمن(آسیاب بالا)) متعلق به حاج سید رضا هاشمی، اول جاده خرق- بام قرار داشت و یکی در تپه سرخ (معروف به سرخ درمن) متعلق به حاج الله وردی راوخی در مسیر سمت چپ بام به راوخ و دیگری در مسیر منتهی به نظر گاه مسیر منتهی به دوقوز دره(۹ کوه) از سمت گونی باغ) متعلق به حاج اسماعیل اسحاق و دیگری در قارشی معروف به درمن اقای سروری (معروف به کافرها) و اخرین آسیاب نیز در انتهای روستا اول راه سوملا (معروف به تای که درمن(آسیاب پائین))که متعلق به حاج غلام حسین بگی و سپس فرزندان ایشان کربلائی حسین بگی –حاج حسن بگی – رمضانعلی بگی – حاج یحیی بگی بوده‌است.دوم اینکه این آسیاب‌ها برای حمل و نقل بهتر گندمها و همچنین ارد تولید شده در مسیر راهها قرار داشتندکه همین طور که پیداست سه آسیاب از ۵ آسیاب در راههای اصلی قرار داشتند شاید این سوال پیش اید که علت وجود این تعداد آسیاب چه لزومی داشته است؟ پاسخ این سوال روشن است ان زمان روستای بام دارای موقعیت خاصی از لحاظ جمعیت و میزان زمینهای زیر کشت گندم و جو و همچنین آب فراوان و جاری دو رودخانه اصلی روستای بام بوده‌است این عوامل موجب شده بود که روستای بام علاوه بر مرکزیتی که نسبت به سایر روستا‌ها داشته جهت تامین نیاز خود و همچنین سایر روستا‌های دیگر لزوماً آسیاب‌های متعددی داشته باشد. در حال حاضر از این آسیاب‌های آبی بقایائی بجا مانده که بهترین ان در انتهای روستا و در تلاقی کال و مسیر معروف به سوملا قرار دارد(آسیاب پائین)

شیوه کار آسیاب‌های آبی[ویرایش]

طرز کار این آسیاب‌ها اینطور بوده که در مسیر جریان آب منزلی را با ارتفاع بیشتر از معمول سایر منازل بنا می‌کردند که محل انبار گندم و لوازم آسیاب بوده در نزدیک این منزل معمولاً بند آب قرار داشته که آب را در ان جمع اوری میکردند (کار یک مخزن بزرگ را انجام می‌داده‌است) عمده ترین قسمت آسیاب تنوره عمودی آن است که به صورت مخروطی ناقص و وارونه طراحی و ساخته می‌شده‌است، به گونه‌ای که آب ذخیره شده در آن ز سوراخی کوچک با فشار پره‌های آسیاب را به حرکت در می‌آورد. (چندین قطعه سنگ مدور (حدود ۲۰ قطعه) به قطر تقریبی۸۰ سانتی متر و ارتفاع ۳۰ سانتی متر که درون ان به میزان ۲۰ سانتی متر سوراخ شده‌است را از بالای خانه ساخته شده به سمت پائین روی هم گذاشته که آب از درون این سنگها با فشار به پائین هدایت شده) در زیر این سنگها(تنوره مخروطی شکل) که آب از درون ان با فشار خارج می‌شده یک پره چوبی قرار داشته که با برخورد پر فشار آب ازانتهای مخروط (انتهای قیف) با ان به حرکت در می‌اید چرخش این پره چوبی باعث ذخیره شدن نیرو در ان میگردد و این نیرو به وسیله یک میله که دو سر ان چرخ دنده قرار داشته به دو سنگ اصلی آسیاب که توضیحات این سنگ در ادامه خواهد امد منتقل شده و باعث چرخش سنگ بالائی آسیاب میگردد در کنار این دو سنگ مخزن گندم قرار دارد که گندم از انجا به داخل سوراخی که در وسط سنگ بالائی آسیاب تعبیه شده وارد میگردد و این گندمها در بین سنگهای آسیاب قرار گرفته و موجب خرد شدن و با دوران سنگ آسیاب نهایتاً تبدیل به ارد میگردند. مسئول تحویل بار گندم و جو فردی به نام کوالانچی بوده‌است که علاوه بر مسئولیت قبلی مسئولیت ارد کردن گندم‌ها را نیز داشته استبزرگترین آسیاب همین آسیابی بوده که در انتهای روستا قرار داشته و در هر شبانه روز توان آسیاب ۱۲ خرکی بار معادل ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ کیلو را داشته‌است شروع فعالیت این آسیاب‌ها معمولاً از اول میزان (پائیز) تا یکماه بعد از عید(اوایل اردیبهشت)بوده و علت ان هم بخاطر این موضوع بوده که در این مدت کشاورزان محصول خود را جمع اوری کرده و گندمهای خود را جهت تهیه ارد به آسیاب‌ها می‌سپردند. اوج کاری آسیاب‌ها در فصل پائیز به حدی بوده‌است که آسیاب‌های روستا نیز در برخی مواقع قادر به پاسخگوئی به برخی اهالی روستا که دیرتر گندم و جو خود را برداشت کرده بودند نمی‌شد (چرا که باید در انتظار طولانی برای تهیه ارد خود می‌ماندند) و آنها مجبور بودند برای تهیه آرد خود به روستای خرق (که در تمام فصول سال آسیاب‌هایش دائماً بعلت وجود آب فراوان فعال بودند) مراجعه و یک شبانه روز در انجا اقامت کنند تا گندم خود را ارد کنند. میزان دستمزدی که کشاورزان به آسیابان پرداخت می‌کردند از هر ۱۰۰کیلو گندم چهار و نیم کیلو ارد بوده‌است. از طرفی در این مدت (پائیز تا یک ماه بعد از عید)کشاورزان جهت آبیاری مزارع خود به آب کمتری نیاز داشتند و بعلت بارشهای پائیزی رودخانه روستا سرشار از آبهای روان بوده و اصطلاحاً زمان پر آبی روستا بوده‌است اما در سایر فصول(بهار و تابستان) نیز این آسیاب‌ها تعطیل نمی‌شدند این آسیاب‌ها با تغییراتی که در قطعات اسیاب خود میدادند از جمله جابجائی دو سنگ کوچکتر با دو قطعه سنگ اصلی (که گندمها در درون ان ریخته می‌شده و عمل آسیاب رو انجام میداده‌اند) موجبات فعال ماندن این آسیاب‌ها را فراهم می‌نمودند این مر بیشتر بدین علت انجام می‌شد که اولاً اسیاب در مواقع کم آبی با فشار آب کمتر نیز فعال باشد و نیاز به آب پر فشار نداشته باشد و از طرفی فعال ماندن این اسیاب موجب مراجعه اهالی روستا و سایر روستاها و نهایتاً درامد بیشتر به انان نیز می‌شد.

معدن و روش ساخت قطعات[ویرایش]

ساخت و تهیه قطعات این آسیاب‌ها توسط خود اهالی روستا انجام می‌پذیرفته سنگهای آسیاب را از محل شاوی پشت کوه قارا قوزی(کوه سیاه) که دارای سنگهای سفت و محکمی می‌باشد می‌اوردند. بدین ترتیب که ابتدا با یک میله اهنی به نام بایرام که زائده‌ای نیز بر سرش داشته سوراخی با عمق ۴۰ سانتی متر حفر و سنگریزه‌های داخل سوراخ را با زائده‌ای که بر سر ان میله اهنی بوده بیرون می‌کشیدند و سپس باروت داخل ان می‌ریختند و با سمبه آن را فشار داده تا خوب باروت‌ها فشرده شده بعد از انکه سوراخ خوب پر شده با چاشنی و فیتله‌ای که کار می‌گذاشتند موجبات انفجار را بوجود اورده، قطعات سنگ از کوه جدا شده و سپس زائده‌های آن را جدا میکردند و با تعدادی گاو قوی با گاری انرا به روستا منتقل و انرا تراش میدادند اندازه قطر سنک‌های اصلی آسیاب ۷ وجب بوده (که در اصطلاح روستا بدان ۷ پنجه می‌گویند) که حدوداً معادل ۱۲۰ سانتی متر و ارتفاع انها حدود ۲۵ تا ۳۰ سانتی متر می‌باشد. تراش این سنگ (دو قطعه سنگ اصلی آسیاب که به سنگ زیرین و زبرین مشهور است) معمولاً یکسال طول می‌کشید و تراش سایر سنگها که کوچکتر بوده‌اند و داخل انرا می‌بایست برای ورود و خروج اب (تنوره عمودی)، سوراخ میکردند زمان کمتری نیاز داشته‌است. با اختراع دستگاه بخار و همچنین جایگزین کردن سوخت فسیلی از جمله گازوئیل و پدید امدن نیروی محرکه جدید به جای اب، و به دنبال ان صنعتی شدن ابزار و دستگاهای سنتی، آسیاب‌ها نیز از غافله صنعتی شدن عقب نمانده و به روستای ما هم سرک کشیدند

آسیاب آبی روستای جهان[ویرایش]

این آسیاب حدود ۴ کیلومتری شمال روستای جهان قرار دارد که بخش اعظمی از ان توسط سودجویان تخریب شده که نیاز به ثبت ملی می‌طلبد.[۵]

مشاهیر، رجال و نویسندگان[ویرایش]

گویش[ویرایش]

در این شهرستان ۱۴ درصد مردم اسفراین و مردم روستاهای روئین، ارکان، کسرق، بیدواز، نیش‌کیش، گنجدان، کوران و قلعه‌نو به گویش بومی فارسی منطقه که به تاتی معروف است سخن می‌گویند.[۶]

کتابنامه[ویرایش]

کتابهای منتشر شده در مورد اسفراین[ویرایش]

جاذبه‌های گردشگری[ویرایش]

پارک ملی ساریگل: منطقه ساریگل با وسعتی معادل ۲۸۰۰۰ هکتار در شرق شهرستان اسفراین واقع شده‌است. این پارک در فاصلهٔ ۸ کیلومتری اسفراین و ۹۰ کیلومتری مرکز استان قرار گرفته‌است. پارک ملی و منطقه حفاظت شدهٔ ساریگل با توجه به ناهمواری و منابع آب نسبتاً فراوان، به¬ویژه در خانوادهٔ پرندگان، تنوع جانوری قابل توجهی دارد. پستانداران این زیست-بوم نیز اگر چه جزو گونه‌های استثنائی محسوب نمی‌شوند، اما تنوع نسبتاً خوبی دارند. از جمله مهمترین پستانداران و پرندگان ساریگل می‌توان به پلنگ، کفتار، گرگ، روباه، گربه وحشی، قوچ اورال، بز، آهو و کبک اشاره کرد. همچنین این منطقه حفاظت شده با بیش از ۲۰۰ گونه گیاهی از تنوع خوبی برخوردار است که قسمت عمده گیاهان منطقه را گونه‌های گلدار تشکیل می‌دهد.

-پارک ملی سالوک: پارک ملی و منطقه حفاظت شدهٔ سالوک با وسعتی حدود ۱۷۰۰۰ هکتار در شمال غربی شهرستان اسفراین قرار گرفته و فاصله آن تا مرکز استان خراسان شمالی ۳۰ کیلومتر است. پارک ملی و منطقه حفاظت شدهٔ سالوک تنوع جانوری خوبی دارد و یکی از مهمترین مناطق حفاظت شده ایران از نظر زندگی جانوری است. شرایط توپوگرافی دشتی-کوهستانی منطقه باعث شده‌است که این منطقه یکی از متنوع ترین زیستگاه‌های گونه‌های وحشی ایران به شمار آید. قسمت شمالی پارک سالوک کوهستانی و زیست بوم حیوانات گوناگون کوه¬زی و قسمت جنوبی آن نیز مناسب زیست حیوانات دشت¬زی است. همچنین در کف دره‌های این پارک گونه‌های درختی و درختچه‌ای مانند زرشک، بید، انجیر و گردو و در مناطق مرتفع گونه‌های ارس بصورت پراکنده و انبوه دیده می‌شود.

روستاها به تفکیک دهستان[ویرایش]

روستاهای بخش مرکزی[ویرایش]

۱-خوش 2-سارمران 3-چهار برج 4-توی 5-زاری 6-کسرق

روستاهای بخش بام و صفی‌آباد[ویرایش]

۱- روستای زالی ۲- اردین ۳- دستجرد ۴- قریه بکرآباد ۵- قریه کاریزدر ۶- جهان ۷- چهارمست ۸- آقج ۹- بیش اباد ۱۰- نوده بام ۱۱- قارضی ۱۲- کلاته بام ۱۳- آق قلعه ۱۴- قوچقر ۱۵- عیسی باغ ۱۶- کوشکندر(اسفراین) ۱۷- تارخه ۱۸-غوزه زن ۱۹- عنبراباد ۲- فتح اباد ۲۱-بام ۲۲- باباقدرت ۲۳- دهنه اجاق۲۴(گسک)

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]


  1. این شهر از شهرهای مهم صنعتی شرق کشور میباشد.«سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادی‌ها بر حسب سواد»(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲. 
  2. احمد نیک گفتار. جغرافیای تاریخی ارغیان، ،. مشهد. انتشارات کیهان اندیشه. صفحهٔ. 
  3. احمد نیک گفتار. جغرافیای تاریخی ارغیان، ،. مشهد. انتشارات کیهان اندیشه. صفحهٔ. 
  4. احمد نیک گفتار. جغرافیای تاریخی ارغیان، ،. مشهد. انتشارات کیهان اندیشه. صفحهٔ. 
  5. <a href="http://www.up98.org/"><img src="http://www.up98.org/upload/server1/01/z/eznkzu6oz6jx6wuvjhnm.jpg" border="۰" alt="آپلودسنتر آپ۹۸"/></a>
  6. روزنامهٔ خراسان، بررسی پیشینه تاریخی اقوام مختلف: تات قوم بومی خراسان که به زبان فارسی تکلم می‌کنند. دوشنبه ۲۳ شهریور ۱۳۸۸ - شمارهٔ ۲۶۴.