زبان قره‌قالپاقی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
قره‌قالپاقی
Qaraqalpaq tili, Қарақалпақ тили, قاراقالپاق تیلی
زبان بومی درازبکستان، قزاقستان، ترکمنستان
منطقهقره‌قالپاقستان
شمار گویشوران
۵۸۳٬۴۱۰  (۲۰۱۰)e18
ترکی
وضعیت رسمی
زبان رسمی در
 ازبکستان
کدهای زبان
ایزو ۲–۶۳۹kaa
ایزو ۳–۶۳۹kaa
گلاتولوگkara1467[۱]
{{{mapalt}}}
گسترهٔ زبان قره‌قالپاقی به رنگ قرمز
این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.

قره‌قالپاقی (Qaraqalpaq tili) یک زبان ترک‌تبار است که قره‌قالپاق‌ها در قره‌قالپاقستان در شمال‌غربی ازبکستان بدان گفتگو می‌کنند. این زبان دارای دو گویش شمال شرقی و جنوب غربی است. قره‌قالپاقی از قزاقی و ازبکی تأثیر فراوانی پذیرفته‌است. قره‌قالپاقی به شاخه قبچاقی ترکی تعلق دارد و بنابراین به قزاقی بسیار نزدیک است و این دو دارای فهم متقابل نسبی هستند.[۲]

دسته‌بندی[ویرایش]

قره‌قالپاقی عضوی از شاخه قبچاقی خانواده زبان‌های ترکی و هم‌خانواده با تاتاری، قموقی، نوقایی و قزاقی است. به دلیل نزدیکی آن با ازبکی، بیشتر واژگان و دستور زبان آن تحت تأثیر ازبکی هستند. قره‌قالپاقی همانند بیشتر زبان‌های ترکی دارای هماهنگی واکه‌ای و زبانی پیوندی و بدون جنس دستوری است. ترتیب واژگان آن در جمله معمولاً به صورت نهاد-مفعول-فعل است.

پراکندگی جغرافیایی[ویرایش]

قره‌قالپاقی بیشتر در جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان در کشور ازبکستان گفتگو می‌شود. حدود ۲٬۰۰۰ نفر در افغانستان و جمعیت‌های کوچکتری در روسیه، قزاقستان، ترکیه و سایر نقاط جهان نیز به قره‌قالپاقی سخن می‌گویند.

وضعیت رسمی[ویرایش]

قره‌قالپاقی در جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان وضعیت رسمی دارد.

گویش‌ها[ویرایش]

اتنولوگ دو گویش شمال شرقی و جنوب غربی را برای قره‌قالپاقی برمی‌شمرد. در گویش جنوب غربی تلفظ /چ/ برابر با /ش/ شمال شرقی است.

واج‌شناسی[ویرایش]

همخوان‌ها[ویرایش]

قره‌قالپاقی دارای ۲۱ همخوان بومی و ۴ همخوان غیربومی است که از آن‌ها در وام‌واژگان استفاده می‌کند. صداهای غیربومی در کمانک هستند.

واکه‌های قره‌قالپاقی
لبی لثوی کامی نرم‌کامی زبانکی چاکنایی
خیشومی m n ŋ
انسدادی p b t d k ɡ q
انسایشی (t͡s) (t͡ʃ)
سایشی (f) (v) s z ʃ ʒ x ɣ h
ر-گونه r
ناسوده l j w

واکه‌ها[ویرایش]

جلویی پشتی
گسترده گرد گسترده گرد
بسته i y ɯ u
میانه e œ o
باز æ a

واژگان[ویرایش]

ضمایر[ویرایش]

مفرد جمع
اول شخص men «من» biz «ما»
دوم شخص sen «تو» siz «شما»
سوم شخص ol «او» olar «آن‌ها»

اعداد[ویرایش]

bir 1, eki ۲, úsh 3, tórt 4, bes 5, altı ۶, jeti 7, segiz 8, toǵıs 9, on 10, júz 100, mıń ۱۰۰۰

سامانه نوشتاری[ویرایش]

یک عکاسی با تابلو قره‌قالپاقی در نوکوس

قره‌قالپاقی تا سال ۱۹۲۸ به خط عربی و فارسی، از ۱۹۲۸ تا ۱۹۴۰ به خط لاتین (با حروف اضافی) و پس از آن تا ۱۹۹۱ و فروپاشی شوروی به سیریلیک نوشته می‌شد. در پی استقلال ازبکستان در سال ۱۹۹۱، تصمیم گرفته شد که خط سیریلیک رها شود و الفبای لاتین دوباره به کار گرفته شود. گرچه استفاده از الفبای لاتین در تاشکند بسیار گسترده‌است، این الفبا در قره‌قالپاقستان به‌طور کامل جا نیفتاده است.

الفباهای سیریلیک و لاتین با تلفظشان در IPA در زیر آورده شده‌اند. حروف سیریلیک بدون برابر لاتین با ستاره مشخص شده‌اند. آخرین تغییرات در الفبای قره‌قالپاقی در سال ۲۰۱۶ انجام شد که به جای حروف آپاستروف‌دار (')، حروف اکسان اگودار (´) معرفی شدند.[۳] در پی این تغییر الفبای قره‌قالپاقی با الفباهای ازبکی و قزاقی از این نظر همسو شد.

سیریلیک لاتین تلفظ سیریلیک لاتین تلفظ سیریلیک لاتین تلفظ
Аа Aa /a/ Ққ Qq /q/ Фф Ff /f/
Әә Áá /æ/ Лл Ll /l/ Хх Xx /x/
Бб Bb /b/ Мм Mm /m/ Ҳҳ Hh /h/
Вв Vv /v/ Нн Nn /n/ Цц Cc /ts/
Гг Gg /ɡ/ Ңң Ńń /ŋ/ Чч CHch /tʃ/
Ғғ Ǵǵ /ɣ/ Оо Oo /o/ Шш SHsh /ʃ/
Дд Dd /d/ Өө Óó /œ/ Щщ* sh /ʃ/
Ее Ee /e/ Пп Pp /p/ Ъъ*
Ёё* yo /jo/ Рр Rr /r/ Ыы Íı /ɯ/
Жж Jj /ʒ/ Сс Ss /s/ Ьь*
Зз Zz /z/ Тт Tt /t/ Ээ Ee /e/
Ии Ii /i/ Уу Uu /u/ Юю* yu /ju/
Йй Yy /j/ Үү Úú /y/ Яя ya /ja/
Кк Kk /k/ Ўў Ww /w/

تا پیش از ۲۰۰۹، C به صورت TS و I و I' به صورت I نقطه‌دار و بی‌نقطه نوشته می‌شدند.[۴]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Kara-Kalpak". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  2. "Karakalpak". Ethnologue. Retrieved 2016-03-12.
  3. "Латын жазыўына тийкарланған қарақалпақ әлипбеси". Каракалпакский государственный университет им. Бердаха (به قره‌قالپاقی). Archived from the original on 2017-12-24. Retrieved 2018-01-27.
  4. Karakalpak Cyrillic – (Old / New) Latin transliterator