اویغورها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
Khotan-fabrica-alfombras-d06.jpg

اویغورها مردم ساکن شمال غرب چین هستند که در ایالت خودگردان سین کیانگ یا ترکستان شرقی (اویغورستان) به مرکزیت اورومچی زندگی می‌کنند. مردم اویغور از اقوام ترکتبار و مسلمان سنی هستند. به غیر از استان سین کیانگ چین؛ مطابق آخرین آمارِ مربوط به سال ۲۰۰۹ میلادی، بخشی از اویغورها اینک ساکن کشور قزاقستان[۱] و بخشی کوچکی هم ساکن کشور قرقیزستان هستند.[۲]

نام و ریشه[ویرایش]

خواجه رشیدالدین فضل‌اللّه همدانی در جامع‌التواریخ می‌نویسد که کلمه اویغور در زبان ترکی قدیم به‌معنای «به هم پیوستن و مدد کردن» است. خان ترک، اوغوزخان نه پسر داشته‌است که جمع آنها را اویغور گفته‌اند. اویغورها یکی از معروفترین ملل ترک هستند که فرهنگ و زبان آنها پایه سایر زبانهای ترکی محسوب می‌شود و از اولین ملل ترک زبان بوده‌اند که به دین اسلام گرویده‌اند.[۳]

آنچه نویسندگان مسلمان دوره‌های بعد دربارهٔ اوغوزخان و بیست و چهار قبیلهٔ اوغوز نقل کرده‌اند، از تاریخ غازانی است، بخصوص مورد تواریخ آل سلجوق، که مؤلف آن بلندپروازیهای خیالی چنگیزخان را از تاریخ غازانی گرفته و فقط اوغوزخان را به جای چنگیزخان نهاده، نمونهٔ خوبی از این اقتباس است. یک دانشمند ترک که در اثر این تحریف دچار اشتباه شده نظر داده‌است که «مجموعهٔ قوانین ترکان اوغوز» «مبنای یاسای معروف چنگیزخان» را برای ما به جای گذارده‌است. همچنین بین ترکمانان دریای خزر، اوزخان (به جای اوغوزخان) تا قرن نوزدهم میلادی به عنوان جد قومشان معروف بود.

دربارهٔ همبستگی‌های زبانشناسی و نژادشناسی اغوزها با سایر اقوام ترک عقاید مختلف است[نیازمند منبع]. در دائرةالمعارف اسلام درباره طوایف نه‌گانه اغوز، چنین آمده: غز لغت تازی است که به قبیلهٔ ترکان اوغز اطلاق می‌شود. ظاهراً قوم بزرگی که در قرن ششم همهٔ قبایل ساکن چین تا دریای سیاه را به صورت امپراطوری واحدی از صحرانشینان درآورد، بدین نام خوانده شده‌است. این قوم از طوایف متعدد مرکب بوده‌اند که از جهت کثرت عدد خانواده و وسعت اراضی با یکدیگر اختلاف بسیار داشته‌اند و مهمترین این طوایف عبارت بودند از طوایف نه‌گانه اغوز (تغز اوغز): اغوز، اویرات، آرلاد، جلایر، تاتار، قنقرات، قیات، کرائیت و مغول.

تاریخ[ویرایش]

سابقه نفوذ چینی‌ها در ترکستان شرقی به دوره باستان می‌رسد. درطول تاریخ ترکستان بزرگ حکومت‌های مستقل خود را داشته‌است و رابط چین با دنیای اسلام در آسیای مرکزی بوده‌است. اویغورها قسمت بزرگی از جاده ابریشم را در دست داشتند و از این راه ثروتمند و متمدن شده بودند. اقوام مهاجم قرقیز در سال ۲۱۹ هجری خورشیدی امپراتوری اویغورها را نابود کردند.[۴] در قرون معاصر در سال ۱۸۸۴ میلادی در دوره امپراطوری منچو، چینی‌ها ترکستان شرقی را تسخیر کردند و نام آنرا تغییر داده «سین کیانگ» نامیدند که در زبان چینی بمعنی «مرز جدید» می‌باشد.[۵]

زندگی[ویرایش]

معترض اویغوری، در مونیخ، با پرچم ترکستان شرقی.

منطقه خودمختار و اویغور نشین سین کیانگ دارای منابع غنی گاز طبیعی وذخایر معدنی است. همچنین این منطقه به مثابه دروازه تجارت و انرژی چین با آسیای مرکزی محسوب می‌گردد

اویغورها اغلب شهرنشین هستند و به بازرگانی و پیشه‌وری مشغولند. ایغورها پیش از تسلط چین به این منطقه، دولت مستقل خود را داشتند و در طول تاریخ چندین بار زمام مناطق پیرامون در مغولستان و آسیای مرکزی را به دست گرفتند. در سال‎های کنونی به دنبال ترقی اقتصادی در چین، این منطقه نیز دچار تغییرات اقتصادی و جمعیتی شده‌است. شهر معروف اویغورستان و مرکز آن اورومچی نام دارد و کاشغر دومین شهر آن است.

فرهنگ[ویرایش]

زبان ایغورها اویغوری یا ترکی اویغوری است و دینشان اسلام.[۶] اما اعتقاد بر این است که بسیاری از اویغورها سابقا پیروان مانی بودند،[۷] کما اینکه آیین مانی مدتها دین حکومتی اویغورها بود.[۸]

زبان اویغوری‌ها تا حدودی تاثیر گرفته از زبان عربی است.[۹]

طومارهای مکشوفه تورفان[ویرایش]

در صحرای گوبی در آسیای مرکزی چندین شهر تمام در نتیجه توفان مخصوصی زیر شن رفته و مردم آن شهرها سرزمین خود را رها کرده و از آنجا رفتند و خانه های ایشان هم چنان در زیر شن ماند. از اواخر قرن نوزدهم میلادی برخی از مسافران متوجه شدند که کاغذ پاره هایی گاهی از زیر شنها بیرون می آید و بومیان برخی از آنها را به جای شیشه در و پنجره بکار میبرند و خطوطی بر آن هست. انجمن جغرافیایی سن پطرزبورگ از سال 1893 تا 1895 در آنجا حفریات علمی کرد و سه سال دکتر کلمنتز فرستاده فرهنگستان علوم روسیه دنباله کار را گرفت و سپس چند تن دیگر از دانشمندان روسی در آنجا کار کردند. جایی که در آن حفریات کردند در شمال تورفان یعنی در جایگاه شهریست که سابقا به آن کوشان می گفتند و مردم محلی به آن " خوچو" و مردم چین به آن "کائو چانگ" میگفتند. پس از چندی دولت آلمان دسته ای از دانشمندان خود را سه بار پی در پی به آنجا فرستاد. در 1902 هیئتی به ریاست " گرونودل" با اعانه فرهنگستان علوم مونیخ در سال 1904 هیئت دیگری به ریاست "فن لو کوک" به سرپرستی فرهنگستان برلن و در 1905 هیئت سومی به ریاست گرونودل و عضویت فن لو کوک به آنجا رفتند. سرانجام هیئت دیگری از فرانسه به ریاست پول پلیو مامور این کار شد و نتایج مهمتری بدست آمد. از آن جمله در غاری در "تون-هوانگ" یک جایگاه پنهانی کشف کردند و طومارهای خطی بسیار گرانبها در آن جا یافتند که اکنون در کتابخانه پاریس است. در میان اسنادی که بدست آمده تعدادی متون مانوی است که کارل زالمان دانشمند مشهو روسی و "ف.و.ک. مولر دانشمند آلمانی متون زبان دری آن و رادلف عالم روسی و فن لو کوک عالم آلمانی متون ترکی آنها را با رنج فراوان خوانده اند.در میان متنهای ترکی کتابی است درباره اعتراف به گناه در دین مانی که باستان شناس معروف مجار " سر اورل استاین" که بیشتر در هندوستان میزیسته به دست آورده و رادلف و فن لو کوک تدریجا آن را خوانده اند این کتاب به" خواس توانیفت" معروف است.در میان طومارهایی که در توئن هوانگ بدست آورده اند و مسافران اروپایی نتوانسته اند با خود ببرند و دولت چین آنها را به پکن برده و در کتابخانه مخصوصی که در آنجا ترتیب داده گذارده است طومار بزرگی است که تقریبا کامل است و چیزی از آن از میان نرفته است. شاوان و پلیو دانشمندان فرانسوی پی برده اند که این طومار یکی از کتابهای مانوی است و تفسیر آنها در مجله آسیایی پاریس منتشر کرده اند.اسناد دیگری به زبان ترکی اویغوری و پارسی باستان و سغدی و چینی است.[۱۰]

جنبش استقلال‌خواهی[ویرایش]

تا کنون اویغورها بارها تلاش برای استقلال از چین کرده‌اند که بی‌نتیجه مانده.[۱۱] و دولت چین مکررا سعی در تروریست خواندن استقلال طلبان اویغور کرده.[۱۲]

حکومت مرکزی چین در سرکوب مسلمانان اویغور بسیار فعال بوده‌است؛ به طوری که از ۹۳۸ مدرسه زبان عربی که در سال ۱۹۸۹ مشغول به کار بودند، آخرین مدرسه این گروه در ۱۹۹۶ توسط دولت چین تعطیل شد. در سال ۲۰۰۵ نیز ۳۷ دانش آموز به جرم آموختن اسلام در کلاسهای آموزشی اسلام دستگیر شدند و دانشجویان به جرم اعمال دینی از دانشگاهها اخراج شدند. شاغلینی که نماز می‌خوانند، از سر کار اخراج شده، امامان ۲۳۰۰۰ مسجد این ناحیه مجبورند نام و تعداد نمازگزاران مساجد خود را به مقامات دولتی گزارش بدهند. گزارشها حتی حاکی است که مسلمانان اویغور اغلب تحت فشارند تا مشروبات الکلی بنوشند و در روزهای ماه رمضان غذا صرف کنند. سازمان عفو بین‌الملل معتقد است که ۵۰۰ اویغور از ۱۹۸۵ تا کنون به جرم «استقلال طلبی» اعدام شده‌اند.[۱۳]

در تجمع مسالمت‌آمیز مردم شهر اورومچی به بهانه عدم رعایت حقوق اویغورهادر دادگاههای چین تعداد کشته‌شدگان این حوادث را بیش از ۱۴۰ تن و شمار مجروحان را ۸۲۸ تن اعلام شده‌است. حکومت چین مدعی است که مسئولیت حوادث اخیر بر عهده کنگره جهانی اویغور و رهبر آن خانم ربیعه قدیر است که در خارج از چین فعالیت می‌کند.[۱۴] در این مدت تا کنون هیچ یک از اعضای سازمان کنفرانس اسلامی (از جمله ارگانهای دولتی جمهوری اسلامی ایران[۱۵][۱۶]) سخنی از اقلیت مسلمان اویغور، که محور این اعتراضات هستند به میان نیاورده‌اند.[۱۷][۱۸]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

غز در لغت نامه دهخدا

  1. Агентство Республики Казахстан по статистике:Итоги переписи населения Республики Казахстан 2009 года... Численность населения Республики Казахстан по итогам переписи населения 2009 года на момент счета на 12 часов ночи с 24 на 25 февраля 2009г. составила 16004,8 тыс. человек. Доля уйгуров в общей численности населения страны составила – 1,4%. Численность казахов увеличилась по сравнению с предыдущей переписью на 26,1% и составила 10098,6 тыс. человек. Увеличилась численность узбеков на 23,3%, составив 457,2 тыс. человек, уйгур - на 6%, составив 223,1 тыс. человек. Снизилась численность русских на 15,3%, составив 3797,0 тыс. человек; немцев - на 49,6%, составив 178,2 тыс. человек; украинцев – на 39,1%, составив 333,2 тыс. человек; татар – на 18,4%, составив 203,3 тыс. человек; других этносов – на 5,8%, составив 714,2 тыс. человек.
  2. Национальный статистический комитет Кыргызской Республики: Перепись населения и жилищного фонда Кыргызской Республики 2009 года в цифрах и фактах - Архив Публикаций - КНИГА II (часть I в таблицах): 3.1. Численность постоянного населения по национальностям
  3. ماشااله رزمی: اویغورها کیستند
  4. [[[[مغول|مغولان و حکومت ایلخانی در ایران]] (ص ۱۲)
  5. ماشااله رزمی: اویغورها کیستند
  6. China's Muslims - Strangers in their own land
  7. Gateway to Asia: Sinkiang: frontier of the Chinese far west. Martin Richard Norins, Institute of Pacific Relations. Publisher John Day, 1944. Original from the University of California. pp.۷۸
  8. Tang China and the collapse of the Uighur Empire: a documentary history. Michael Robert Drompp. Publisher BRILL, 2005. ISBN 90-04-14129-4. pp.۲۶
  9. Sinicization beyond the Great Wall: China's Xinjiang Uighur Autonomous Region. Anwar Rahman. Troubador Publishing Ltd, 2005. ISBN 1-904744-88-5. pp.۱۲۲
  10. سرچشمه تصوف در ایران،سعید نفیسی،چاپ فروغی،1343،صص 90-93
  11. China: Moves to Crush Uighur Independence Movement «Progressive Muslima News
  12. Oracle bones: a journey between China's past and present. Peter Hessler. Publisher HarperCollins, 2006 ISBN 0-06-082658-4 pp.۴۳۸
  13. Religious Freedom in the World. Paul A. Marshall. Rowman & Littlefield, 2007. ISBN 0-7425-6213-1 pp.۱۳۲
  14. سرایت قیام از اورمچی به کاشغر، دومین شهر بزرگ تورکستان شرقی
  15. روایت معصومه ابتکار از مسلمانان چین و انقلاب مخملی:
  16. BBC فارسی - ایران - معصومه ابتکار و شباهت حوادث اخیر ایران و چین
  17. الجزیره
  18. مگر مسلمان با مسلمان فرق دارد؟
جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ اویغورها موجود است.