خانات خیوه
خانات خیوه خیوه | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱۵۱۱ میلادی | |||||||||||
 پرچم (۱۹۱۷ تا ۱۹۲۰ میلادی)[۱] | |||||||||||
 موقعیت جغرافیایی خانات خیوه، حدود ۱۶۰۰ میلادی | |||||||||||
| پایتخت | خیوه ۴۱°۲۳′ شمالی ۶۰°۲۲′ شرقی / ۴۱٫۳۸۳°شمالی ۶۰٫۳۶۷°شرقی | ||||||||||
| زبان(های) رایج | ازبکی و فارسی[۲] | ||||||||||
| دین(ها) | اسلام سنی تصوف (نقشبندیه) | ||||||||||
| حکومت | پادشاهی مطلقه | ||||||||||
| خان | |||||||||||
• ۱۵۱۱–۱۵۱۸ | ایلبارس یکم | ||||||||||
• ۱۹۱۸–۱۹۲۰ | سید عبدالله | ||||||||||
| تاریخ | |||||||||||
• بنیانگذاری | ۱۵۱۱ میلادی | ||||||||||
• Kungrad dynasty established | ۱۸۰۴ | ||||||||||
• ضمیمه روسیه | ۱۲ اوت ۱۸۷۳ میلادی | ||||||||||
• فروپاشی | ۲ فوریه ۱۹۲۰ میلادی | ||||||||||
| |||||||||||
خانات خیوه (به ازبکی: Xiva Xonligi) حاکمیتی در آسیای میانه بود که در بین سالهای ۱۵۱۵ تا ۱۹۲۰ میلادی در منطقهٔ خوارزم در جنوب دریاچه آرال برپا بود. پایتخت این خانات، شهر خیوه در ازبکستان کنونی بود. خانات خیوه به همراه خانات بخارا و خانات خوقند (خجند) یکی از سه خانات ازبک بهشمار میرفت که در دورهٔ زمانی پس از امپراتوری تیموری تا پیش از تصرف آسیای میانه توسط امپراتوری روسیه در اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی بر آسیای میانه حکومت میکردند.
فرمانروایان این خانات، از دودمان قاآنقیراتها بودند که شاخهای از فرمانروایان آستراخان و از تبار خاندان چنگیزخان بهشمار میآمدند که نسب پدری آنها به شیبان خان بنیانگذار دودمان شیبانیان در آسیای میانه و نسل پنجم جوچی پسر اول چنگیزخان میرسید.
با فتح این منطقه توسط ارتش روسیه در سال ۱۸۷۳م، خیوه تحتالحمایه روسیه شد و در سال ۱۹۲۰م این خانات ملغی شده و بهجای آن جمهوری شوروی خلق خوارزم تأسیس شد.
این منطقه در سال ۱۹۲۴ میلادی بهطور رسمی بخشی از شوروی شد و امروزه بخش عمدهٔ آن در جمهوری خودمختار قرهقالپاقستان و استان خوارزم در ازبکستان کنونی و شمال ترکمنستان کنونی قرار دارد.
اهالی خیوه ترکیبی از ازبکها، ترکمنها، قرهقالپاقها، قزاقها و تاجیکها بودند. خانات خیوه در دوران اوج قدرت خود بر مناطق قزاقنشین در بخشهای غربی قزاقستان کنونی و بخشهای شرقی ترکمنستان کنونی در سواحل دریای خزر نیز حکومت میکردند. جمعیت خیوه در سال ۱۲۸۲ ه.ق حدود ۷۰۰ هزار نفر برآورد شده بود که ۴۰۰ هزار ازبک و ۳۰۰ هزار ترکمن بودند.
روند سقوط
[ویرایش]در آغاز دهه دوم از قرن بیستم (۱۹۱۱)، خانات خیوه با تحولات عمیقی مواجه شد که نهایتاً به سقوط رژیم سلطنتی و انحلال آن منجر گردید. بحرانی که در سراسر جهانِ رو به فروپاشی سلطنتها، از جمله در امپراتوریهای روسیه و عثمانی تجربه میشد، در خیوه نیز تأثیر خود را داشت. جنبشهای اصلاحطلبی که از تأثیر تحولات انقلاب روسیه و جنبش جوانانترک شکل گرفته بود، خواهان پادشاهی مشروطه، مدرنیزاسیون دولت و اصلاحات فرهنگی و آموزشی بودند. در نتیجه، فعالان اصلاحطلب خیوه موفق شدند با تظاهرات و فشار اجتماعی، اسفندیار، خان خیوه را مجبور به امضای مانیفستی کنند که تشکیل مجلس منتخب (مجلس و شورای مشورتی)، ایجاد ساختارهای نظارتی مالی و توسعه زیرساختهایی مانند راهآهن، تلگراف و مدارس جدید را وعده میداد.[۳]
بااینحال، این توافقات نتوانست عمق اقتدار مطلقه حکومت را کاهش دهد؛ زیرا اسفندیارخان همچنان کنترل کامل بر امور کشور و سلطه بر مناصب سنتی داشت. اقشار سنتگرا ـ از جمله بزرگان قبیله، روحانیون و نخبگان ـ با حفظ ساختارهای پیشین، عملاً با اصلاحات میانهروی مخالف بودند. در نتیجه، بسیاری از فعالان جوان و لیبرال، از جمله اعضای حرکت خیوهایهای جوان، یکی پس از دیگری از عرصهٔ سیاسی کنار رفتند یا سرکوب شدند، تا اینکه فضای سیاسی خیوه عملاً بهسمت تقابل مسلحانه کشیده شد.[۴]
با شدت گرفتن نارضایتیها و ناکامی اصلاحات نیمبند، جنید خان، سردار ترکمن و فرمانده نظامی خیوه، نقش تعیینکنندهای در تحولات پایانی خانات ایفا کرد. او با بسیج نیروهای ترکمن و مقابله با نفوذ بلشویکها، تلاش کرد اقتدار سنتی حاکم را حفظ کند، اما شکستهای نظامی، از جمله در محاصرهٔ پترو ـ الکساندروفسک (۱۹۱۸)، و فشار روزافزون نیروهای ارتش سرخ شوروی باعث تضعیف قدرت او شد. در نهایت، خیوه در فوریهٔ ۱۹۲۰ توسط ارتش سرخ فتح شد و جنیدخان ناچار به عقبنشینی و آغاز جنگ پارتیزانی شد که به جنبش باسماچی معروف گردید و تا سال ۱۹۳۴ ادامه یافت.[۵]
جستارهای وابسته
[ویرایش]پیوند به بیرون
[ویرایش]پانویس
[ویرایش]- ↑ After the original flag on display in the museum of Khiva. Described by J. Renault and H. Calvarin, Franciae Vexilla # 5/51 (April 1997), cited after Ivan Sache on the Khiva page at Flags of the World (FOTW). According to David Straub (1996) on FOTW بایگانیشده در ۲۷ فوریه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine, "The flag of the Khivan Khanate in the pre-Soviet period is unknown."
- ↑ Nancy Rosenberger (2011), Seeking Food Rights: Nation, Inequality and Repression in Uzbekistan, p.27
- ↑ "The dramatic end of Khiva state". www.advantour.com (به انگلیسی). Retrieved 2025-08-27.
- ↑ "The dramatic end of Khiva state". www.advantour.com (به انگلیسی). Retrieved 2025-08-27.
- ↑ "The dramatic end of Khiva state". www.advantour.com (به انگلیسی). Retrieved 2025-08-27.
منابع
[ویرایش]Wikipedia contributors, "Khanate of Khiva," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Khanate_of_Khiva&oldid=191163014 (accessed February ۱۹، ۲۰۰۸).
- آسیای مرکزی
- امپراتوری روسیه
- ایالتها و قلمروهای بنیانگذاریشده در ۱۵۱۱ (میلادی)
- ایالتها و قلمروهای منحلشده در ۱۹۲۰ (میلادی)
- پادشاهیهای پیشین آسیا
- پرچمهای ملی منسوخشده
- تاریخ آسیای مرکزی
- تاریخ اتحاد شوروی
- تاریخ ازبکستان
- تاریخ ترکمنستان
- تاریخ خوارزم
- تحتالحمایههای پیشین
- تحتالحمایههای سابق روسیه
- ترکستان
- خاناتها
- دربارهای فارسیزبان
- سلسلههای ترک
- کشورهای پیشین در آسیا
- کشورهای پیشین در آسیای مرکزی
- کشورهای پیشین
- کشورهای تاریخی ترکتبار