علم عروض

عروض واژه‌ای عربی و به معنای فن سنجیدن شعر و شناختن وزن‌ها و بحرهای کلام منظوم با افاعیل عروضی و پیدا کردن اوزان اشعار برپایهٔ آن افاعیل است. به این دلیل این دانش را عروض نامیده‌اند که وزن شعر بر آن عرضه می‌شود. برابر پارسی چامه‌سنجی برای آن مناسب می‌نماید. در ضمن، اصطلاح عروض به جزو آخر از مصراع اول هر بیت شعر هم اطلاق می‌شود.

تاریخچه

خلیل بن احمد فراهیدی برای نخستین بار وزن کمّی را، که قرن‌ها پیش از او در زبان‌های سانسکریت و هندواروپایی تدوین شده‌بود، بر زبان عربی منطبق کرد. قواعد او برای زبان عربی بسیار خوب است، اما شمس قیس رازی در المعجم فی معاییر اشعار العجم، و نیز محققانِ پیش از او، عیناً براساس قواعد عربی و بدون توجه به مسائل خاص زبان فارسی، اقدام به تهیهٔ قواعد عروض فارسی کردند و حتّی نام بحرها و وزن‌های مختلف نظم فارسی را تغییر ندادند و از همان نام‌های عربی استفاده کردند. خواجه نصیر توسی هم، هرچند در معیارالاشعار سعی کرد بخش‌هایی را که نمی‌شود بر فارسی منطبق یا تحمیل کرد، نشان دهد، اما برخورد مستقل و جدیدی برای تدوین قواعد وزن‌شناسی فارسی انجام نداد.

انواع بحر

متخصصان فن عروض وزن های موجود در شعرهای فارسی را در نوزده جنس مختلف دسته بندی کرده‌اند که هریک از این دسته ها را اصطلاحاً بحر می نامند. بحرها را از جهت کاربرد افاعیل کامل یا مزاحف به دو دسته سالم و غیرسالم تقسیم می کنند. اما دکتر خانلری بحر را چنین تعریف کرده است: "صورتی خاص از ترکیب هجاها است که در آن تناسب معینی میان هجاهای کوتاه و بلند وجود داشته باشد و آن را با صورتی دیگر که حاصل تناسب دیگری باشد، نتوان در یک قطعه آمیخت". بنا بر این تعریف، هر وزنی یک بحر مستقل به حساب می آید. اما برای سهولت طبقه بندی، بحرها را به اصلی و فرعی تقسیم کرده اند. بحر اصلی را دستگاهی دانسته اند که چند وزن را دربر می گیرد. وزن‌های فرعی هر بحر، با اعمال قواعدی خاص به وجود می‌آیند

1- با حذف یک یا چند هجا از آخر بحر

2- با حذف چند هجا از آخر بحر و تکرار پاره باقیمانده. در این حالت مصراع‌هایی با دو پاره مساوی به وجود می‌آید که در اصطلاح، وزن آنها را وزن خیزابی، یا وزن دوری، یا وزن متناوب می‌نامند

3- با افزودن یک هجا به آخر هر پاره از وزنی اصلی یا فرعی

به کمک این سه قاعده، قواعد پیچیده زحاف عروض قدیم به آسانی توجبه می‌شود. در عروض خانلری، نزدیک به پنجاه بحر شناخته شده که در پانزده سلسله طبقه‌بندی شده است.

جستارهای وابسته

• وزن شعر
• وزن شعر فارسی

پانویسها

>>

منابع

• معین، محمد. «جلد دوم، حرف ع». در فرهنگ فارسی. چاپ ششم. تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۳. 
• کابلی، ایرج. «عروض». در وزن‌شناسی و عروض. تهران: انتشارات آگه، ۱۳۷۶. 

برای مطالعهٔ بیشتر

• علم عروض و قافیه (راه‍ی‌ س‍اده‌ در ف‍راگ‍ی‍ری‌ وزن‌ و ق‍اف‍ی‍ه‌ در ش‍ع‍ر ف‍ارسی)، محمد شهری، مشهد: نشر دستور، چاپ چهارم، ۱۳۸۹
• وزن و قافیهٔ شعر فارسی، تقی وحیدیان کامیار، تهران: انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اوّل، ۱۳۶۷
• آشنایی با عروض و قافیه، سیروس شمیسا، تهران: انتشارات فردوس
• فرهنگ عروضی، سیروس شمیسا، تهران: انتشارات فردوس
• عروض و قافیهٔ عربی، تألیف و ترجمهٔ حمید حسنی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۳