زبان‌های ترکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish
ترکی
پراکنش:از اروپای شرقی تا غرب چین و سیبری
تبار:آلتایی (مورد بحث است)
  • ترکی
نیا:نیاترکی
زیرگروه‌ها:
جنوب غربی (ترکی اغوز)
شمال غربی (ترکی قپچاق)
جنوب شرقی (ترکی قارلقی)
شمال شرقی (ترکی سیبری)
ISO 639-5:trk
Map-TurkicLanguages.png
گستره زبان‌های ترکی

زبان‌های تُرکی یا به اصطلاح دقیق‌ترِ رده‌شناسی زبانی، زبان‌های ترکی‌تبار (Turkic Languages) یک خانوادهٔ زبانی شامل سی و پنج زبان می‌باشد[۱] این خانوادهٔ زبانی به عنوان بخشی از خانوادهٔ پیشنهادی زبان‌های آلتایی در نظر گرفته شده بود[۲][۳] ولی امروزه این فرضیه و طبقه‌بندی پیشنهادی زبان‌های آلتایی که شامل زبان‌های ترکی، مغولی و تونگوزی بود به‌طور گسترده رد شده‌است[۴][۵][۶][۷] همچنان که طبقه‌بندی پیشنهادی زبان‌های اورال آلتایی نیز منسوخ شده‌است.[۸][۹]

این زبان‌ها در منطقهٔ وسیعی از شمال آسیا، شمال و غرب چین تا غرب آسیا، بخش‌هایی از خاورمیانه، سواحل مدیترانه، آسیای مرکزی و اروپای شرقی استفاده می‌شوند. جمعیت متکلمان این زبان‌ها به عنوان زبان مادری حدود ۳۵۰میلیون تن و به عنوان زبان دوم جمعاً ۴۰۰ میلیون تن تخمین زده می‌شود..[۱۰]

زبان ترکی استانبولی دارای بیشترین تعداد گویشوران زبان‌های ترکی‌تبار که عمدتاً در آناتولی و بالکان، زبان مادری حدود ۱۵٪ از تمام ترک زبانان می‌باشند.[۱۱] شاخهٔ زبان‌های اوغوز که بیشترین جمعیت ترک زبانان را تشکیل می‌دهد به صورت دوطرفه در میان زبان‌های ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، قشقایی، ترکمنی، تاتاری کریمه، گاگائوز، ترکی گاگائوز بالکان دارای اشتراکاتی بوده و تا حدی قابل فهم می‌باشند.[۱۲] کاربرد زبان‌های ترکی در مناطق متفاوت ایران از لحاظ تنوع لهجه‌ها و گروه‌های قومی تنها با منطقه قفقاز قابل مقایسه‌است و تعداد متکلمین این گروه‌های زبانی از چندین هزار همچون خلج‌ها تا جمعیت چند میلیونی ترکی آذربایجانی متفاوت است.[۱۳] ارتباطی بین مغولی و ترکی دیده می‌شود. در منابع ترکی و مغولیِ اولیه، جز واژگان بین فرهنگی اثری دیده نمی‌شود، ولی در مغولی میانه، لغات معادل وجود دارد. شباهت‌های زیاد بین ترکی و مغولی، نتیجهٔ ارتباط آن‌ها در میانهٔ قرن اول قبل از میلاد است.[۱۴]

دستور زبان[ویرایش]

این گروه زبان‌ها پیوندی هستند؛ یعنی تکواژها در کنار هم قرار می‌گیرند و واژه را می‌سازند، به‌طوری‌که با جدا کردن پیوندها، تکواژها به‌راحتی قابل شناسایی است.[۱۵] همچنین یکی از مشخصات زبان‌های ترکی هماهنگی آواها است.

گروه‌ها[ویرایش]

درصد گویشوران خانواده زبان‌های ترکی‌تبار
ترکی استانبولی
  
۴۳٪
ترکی آذربایجانی
  
۱۵٪
ازبکی
  
۱۴٪
قزاقی
  
۷٪
اویغوری
  
۶٪
ترکمنی
  
۴٪
تاتاری
  
۳٪
قرقیزی
  
۲٪
سایر
  
۶٪
متکلمان خانواده زبان‌های ترکی

در طی مهاجرت‌های بسیار اقوام مختلف ترک، زبان ایشان از همدیگر و نیز زبان‌های مختلف به خصوص زبان‌های ایرانی، عربی و مغولی تأثیراتی گرفته‌است که باعث پیچیدگی تاریخ و سیر تحول این زبان‌ها شده‌است و از لحاظ گروه‌بندی دشواری‌هایی ایجاد نموده‌است. در نتیجه چندین سیستم متفاوت برای دسته‌بندی این زبان‌ها پدید آمده‌است. یکی از رایج‌ترین دسته‌بندی‌های انجام گرفته، زبان‌های ترکی را به شش خانواده تقسیم می‌کند که عبارتند از:[۱۶]

  • خانوادهٔ چوواش (اوغور یا بلغار)
  • خانوادهٔ شمال غربی (قپچاق)
  • خانوادهٔ جنوب غربی (اوغوز)
  • خانوادهٔ جنوب شرقی (قارلق)
  • خانوادهٔ شمال شرقی (سیبری)
  • خانوادهٔ خلجی (آرغو)

تقسیم‌بندی جدول زیر توسط لارس جانسون در سال ۱۹۹۸ انجام شده‌است:[۱۷]

زبان نیاترکی زبان‌های مشترک ترکی جنوب غربی (اوغوز)

Oghuzlanguages6.png

منقرض
اوغوز غربی
اوغوز شرقی
اوغوز جنوبی
آرغو آرغو
زبان‌های مشترک ترکی شمال غربی (قپچاق)

Map-Kypchak Language World.png

منقرض
قپچاق غربی
قپچاق شمالی (ترک‌های ولگا-اورال)
قپچاق جنوبی
زبان‌های مشترک جنوب شرقی (قارلق)

Lenguas karluk.png

غربی
شرقی
زبان‌های مشترک ترکی شمال شرقی (سیبری) سیبری شمالی
سیبری جنوبی ترکی سایان
ترکی ینیسی
ترکی چولیم
ترکی آلتای[۲۵]
  • آلتای شامل گویش‌های توبا، قوموندا، قو، تلئوت، تلنژیت
اوغور اوغور

هم سنجی واژه‌ها در زبان‌های ترکی‌تبار[ویرایش]

خانواده زبان‌های ترکی (به استثنای زبان چوواش و زبان یاکوتی، تووایی، غیره) به‌طور کلی شباهت زیادی به هم دارند و در برخی موارد با یکدیگر تفاوت چندانی ندارند.[نیازمند منبع] در جدول زیر برای مقایسه شباهت‌های زبان‌های مختلف ترک تبار با همدیگر آورده شده‌است. شباهت برخی از زبان‌های ترک تبار در حد لهجه‌است مثلاً تاتاری و باشقیری تقریباً تفاوتی باهم ندارند و ترکی قاراقالپاق و قزاقی تفاوت چندانی باهم ندارند. زبان‌های ازبکی، ترکمنی، ترکی استانبولی، قزاقی و ترکی گاگاووز به جز در برخی کلمات قابل فهم برای یکدیگر می‌باشند. ترکی آذربایجانی و استانبولی هم در گفتار و هم در نوشتار قابل فهم برای متکلمین دو زبان می‌باشند.[۲۶]

زبان ترکی و مغولی و تونگوزی.png
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
پدر ata ata ata ata ata ata ota ata ata atte ata
مادر ana ana anne/ana ene ana ana ona ana anne ana
پسر o'gul oğul oğul oğul ul/uğıl ul o'gil oghul uol yvăl/Ul oğul
مرد er/erkek ər/erkək er/erkek erkek ir yerkek erkak är er ar har
دختر kyz qız kız gyz qız qιz qiz qiz ky:s χĕr qiz
کس، نفر kişi kişi/nəfər kişi keşe kisi kihi kişi kişi
عروس kelin gəlin gelin geli:n kilen kelin kelin kelin kylyn kilen kelin
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
دل jürek ürək yürek/kalp ýürek yöräk zhürek yurak yüräk süreq izak
خون qan qan kan ga:n qan qan qon qan qa:n jon kan
سر boş baş baş baş baş bas baş bas puš boş
مژک (موی ریز) qyl qıl kıl qyl qıl kyl qil qil kıl hul
چشم köz göz göz göz küz köz ko'z köz kos kör köz
مژه kirpik kirpik kirpik kirpik kerfek kirpik kiprik kirpik kılaman, kirbii hărpăk kirpik
گوش qulqaq qulaq kulak gulak qolaq qulaq quloq qulaq gulka:k χo'lga qulaq
بینی burun burun burun burun borın muryn burun burun munnu
بازو qol qol kol gol qul qol qo'l qol χol qol
دست el(ig) əl el el ili: ala' al
انگشت barmak barmaq parmak barmak barmaq barmoq barmaq barmaq
ناخن tyrnaq dırnaq tırnak dyrnaq tırnaq tιrnaq tirnoq tirnaq tynyraq tirnaq
زانو tiz diz diz dy:z tez tize tizza tiz tüsäχ tiz
(قسمتی از ران) baltyr baldır baldır baldyr baltır baldyr boldyr baldir ballyr
پا adaq ayaq ayak aýaq ayaq ayaq oyoq ataq hadaq
شکم qaryn qarın/qorsaq karın garyn qarın qarιn qorin qor(saq) qaryn χyra'm qarni
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
اسب at at at at at at ot at at ut hat
گاو جوانی که هنوز نزاییده siyir sığır sığir sığır sygyr síır (sıyır) siyιr sigir
سگ yt it it it et iyt it it yt jyda it
ماهی balyq balıq balık balyk balıq balιq baliq beliq balyk pola' baliq
شپش bit bit bit bit bet biyt bit pit byt pyjda
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
خانه ev ev ev öý öy üy uy öy av hev
اتاق otag otağ otağ otaq otaq otoq otu: otag
راه yol yol yol yo:l yul zhol yo'l yol suol sol yol
پل köprüq körpü köprü köpri küpar köpir ko'prik kövrük kürpe
تیر oq ox ok ok uk o'q oq ugu hoq
آتش ot od ateş/od od ut ot Olov ot uot vot hot
خاکستر kül kül kül kül köl kül kul kül kül kö'l kül
آب suv su su su syw suw suv su ui syv su
کشتی kemi gəmi gemi gämi kimä keme kema kim
دریاچه köl göl göl göl kül köl ko'l köl küöl köl
جزیره (آبخوست) atov ada ada ada Utrau aral orol aral ută
خورشید küneş günəş güneş gün Kojaş kün quyosh quyash kün χĕvel kün
ابر bulut bulut bulut bulut bolıt bult bulut bulut bylyt pĕlĕt bulet
ستاره yulduz ulduz yıldız ýyldyz yoldız zhuldιz yulduz yultuz sulus şăltăr yulduz
خاک topraq torpaq toprak toprak tufraq topιraq tuproq tupraq toburaχ tăpra torpaq
تپه töpü təpə tepe depe tübä töbe tepa töbö tüpe
درخت yağac ağac ağaç agaç ağaç ağaš jyvăş hağaç
خدا tenri tanrı tanrı taňry täñre tängri tanara tură
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
دراز uzun uzun uzun uzyn ozın uzιn uzun uzun uhun vărăm
نو، جدید yany yeni yeni yene yaña zhanga yangi yengi sana şĕnĕ
چاق semiz səmiz,kök semiz, şişman semiz simez semiz semiz semiz emis samăr
پُر tolu dolu dolu do:ly tulı tolι to'la toluq toloru tulli tolu
سفید aq aq ak ak aq aq oq aq aq
سیاه qara qara kara gara qara qara qora qara χara χura qara
زر، طلا qyzyl qızıl kızıl gyzyl qızıl qızıl qizil qizil kyhyl χĕrlĕ qizil
آسمان kök göy gök gök kük kök Osmon kök küöq kăvak kök
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
یک bir bir bir bir ber bir bir bir bi:r pĕrre bir
دو eki iki iki iki ike yeki ikki ikki ikki ikkĕ eki
چهار törd dört dört dö:rt dürt tört to'rt töt tüört tăvattă tört
هفت yeti yeddi yedi yedi cide zheti yetti yättä sette şiççĕ yete
ده on on on o:n un on o'n on uon vunnă on
صد yüz yüz yüz yü:z yöz zhüz yuz yüz sü:s şĕr yüz

الفبا[ویرایش]

برای نگارش زبان‌های مختلف ترکی در طول تاریخ الفباهای مختلف الفبای اورخون، الفبای اویغور، الفبای فارسی و خزرالفبای لاتین و الفبای سیریلیک به کار گرفته شده‌است ولی هم‌اکنون اکثر زبان‌های ترکی از الفبای لاتین استفاده می‌کنند یا در حال تغییر خط رسمی خود به لاتین هستند.[۲۷]

الفبای اُرخون نوشته شده بر روی سنگ که هم‌اکنون درشهر قیزیل جمهوری آلتایی روسیه نگهداری می‌شود.
نامه آرگون خان پادشاه ایلخانی به فیلیپ چهارم پادشاه فرانسه در قرن ۱۳ میلادی به خط اویغوری
الفبای مشترک لاتین مورد استفاده در سال های ۱۹۲۲ تا ۱۹۴۰ میلادی در جمهوریهای ترک‌زبان شوروی و متن هایی به زبان‌های مختلف

الفبای اورخون[ویرایش]

الفبای اورخون یا الفبای قدیمی ترک، الفبایی بود برگرفته از الفبای سغدی (که خود برگرفته از الفبای آرامی بود) که از قرن ششم میلادی توسط ترکان استفاده می‌شده‌است. این خط شباهت بسیاری به الفبای هون (الفبای مجارهای قدیم) دارد. اولین اثر به خط اُرخون در اواخر قرن ۱۹ در حاشیه رود ینی سی در روسیه پیدا شد و در سال ۱۸۸۹ توسط ویلهلم توماس دانمارکی رمز گشایی شد. در سال‌های بعد آثار بیشتری به این الفبا از جمله در حاشیه رود یدی سو پیدا شد.[۲۸] الفبای اورخون از راست به چپ نوشته می‌شد اما گاهی نیز از بالا به پایین نیز نوشته می‌شده‌است که در این حالت حروف با ۹۰ درجه چرخش مورد استفاده قرار می‌گرفتند.[۲۹]

الفبای اویغور[ویرایش]

الفبای اویغوری، الفبایی است که در قرن ۱۲ میلادی توسط ترکان آسیای میانه و به ویژه اویغورها استفاده می‌شد. این خط مانند سایر نوشته‌های کهن بر روی پاپیروس نوشته می‌شده‌است. نوشته‌هایی به این خط بر روی سنگ نبشته‌ها باقی مانده‌است. خط اویغوری از چپ به راست و از بالا به پایین نوشته می‌شده‌است.[۲۷]

الفبای معاصر[ویرایش]

تا اوایل دهه دوم قرن بیستم میلادی بیشتر زبان‌های ترکی با الفبای فارسی نگارش می‌شدند. اما به دلیل عدم تناسب حروف فارسی با این زبان؛ به ویژه برای ۹ مصوت زبان ترکی که تنها سه حرف وجود داشت؛ لذا انگیزه تغییر الفبای ترکی به ذهن روشن‌فکران ترک افتاد از اینرو از سال ۱۹۲۲ تلاش‌هایی برای تغییر الفبا انجام گرفت و در سال ۱۹۲۹ ترکیه و تمام جمهوری‌های ترک زبان اتحاد جماهیر شوروی به جز جمهوری چواش، الفبای مورد استفاده خود را از فارسی به لاتین تغییر دادند[نیازمند منبع]. در حال حاضر الفبای نوشتاری زبان‌های مختلف ترکی چنین است:

مقایسه الفبای زبان‌های مختلف ترک تبار[ویرایش]

در این جدول الفبای زبان‌های مختلف ترکی نمایش داده شده‌اند. با وجود تفاوت ظاهری برخی حروف، تلفظ‌ها تفاوت چندانی ندارند. در سال‌های اخیر تلاشهای زیادی برای ایجاد خط مشترک ترکی صورت گرفته‌است؛ و در نشست الفبا و زبان ادبی مشترک ترکی تصمیم گرفته شد تا جهت ایجاد یکپارچگی فرهنگی در جهان ترک، کشورهای جمهوری ترک جهت گذر به الفبای مشترک وارد عمل شوند. در نهایت در این نشست تأکید گردید که زبان ترکی استانبولی زبان مشترک بین کشورهای ترک‌زبان باشد.[۳۳]

فارسی ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی گاگاووز ترکمنی / تاتاری /قزاقی اویغوری /ازبکی
آ Aa Aa Aa Aa Aa Aa Aa Aa
اَ Əə Ee Ä ä Ä ä Ä ä Ä ä Ee Ee
ب Bb Bb Bb Bb Bb Bb Bb Bb
ج Cc Cc Cc Jj Cc Cc Jj Jj
چ Çç Çç Çç Çç Çç Çç CHch CHch
د Dd Dd Dd Dd Dd Dd Dd Dd
اِ Ee Ee Ee Ee Ee Ee É é Ee
ف Ff Ff Ff Ff Ff Ff Ff Ff
گ Gg Gg Gg Gg Gg Gg Gg Gg
غ Ğğ Ğğ - - Ğğ Ğğ Ghgh G’g’
ه-ح Hh Hh Hh Hh Hh Hh Hh Hh
ایی İi İi İi İi İi-Í í İi-Ï ï Ii Ii
ء کوتاه مثل Earth انگلیسی Yy - -
ژ Jj Jj Jj Ž ž Jj Jj Jj -
ک Kk Kk Kk Kk Kk Kk Kk Kk
ل Ll Ll Ll Ll Ll Ll Ll Ll
م Mm Mm Mm Mm Mm Mm Mm Mm
ن Nn Nn Nn Nn Nn Nn Nn Nn
ن غُنه - - - Ň ň Ň ň Ň ň NGng -
اُ Oo Oo Oo Oo Oo Oo Oo Oo
اُ نرم مثل تلفظ home Öö Öö Öö Öö Öö Öö Öö O'o'
پ Pp Pp Pp Pp Pp Pp Pp Pp
ق Qq - - - Qq Qq Qq Qq
ر Rr Rr Rr Rr Rr Rr Rr Rr
س Ss Ss Ss Ss Ss Ss Ss Ss
ش Şş Şş Şş Şş Şş Şş SHsh SHsh
ت Tt Tt Tt Tt Tt Tt Tt Tt
تس - - Ţ ţ - - - - -
او Uu Uu Uu Uu Uu Uu Uu Uu
او نرم مثل تلفظ bonjur در فرانسه Üü Üü Üü Üü Üü Üü Üü Üü
و Vv Vv Vv Ww Vv-Ww Vv-Ww Ww Vv
خ Xx - - - Xx Xx Xx Xx
ی Yy Yy Yy Ýý Yy Yy Yy Yy
ز Zz Zz Zz Zz Zz Zz Zz Zz

زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی[ویرایش]

زبان درخطر به زبانی گفته می‌شود که در معرض نابودی باشد. تعداد گویشوران یک زبان درخطر به‌طور لزوم کم نیست، بلکه حتی اگر تعداد آن‌ها طی مدت به نسبت کوتاهی در حال کاهش شدید بوده باشد، باز با آن به سان زبان درخطر برخورد می‌شود.

روسیه[ویرایش]

۱۵ زبان از خانواده زبان‌های ترکی در روسیه در فهرست زبان‌های در خطر (en:Lists of endangered languages) و در معرض انقراض و نابودی کامل هستند:

  1. زبان آلتای (en:Altai language) / (en:Northern Altay language) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۵۵٬۷۲۰ نفر
  2. زبان تاتارهای بارابا (en:Baraba Tatar language) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۸٬۰۰۰ نفر
  3. زبان تاتارهای سیبری (en:Siberian Tatar language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۱۰۰٬۰۰۰ نفر
  4. زبان باشقیری (en:Bashkir language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر
  5. زبان چولیمی (en:Chulym language) - به‌طور بحرانی در معرض خطر Critically endangered - گویش وران ۴۴ نفر
  6. زبان چوواشی (en:Chuvash language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۱٬۰۴۲٬۹۸۹ نفر
  7. زبان دولگانی (en:Dolgan language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۱٬۱۰۰ نفر
  8. زبان کاراچایی-بالکاری (en:Karachay-Balkar language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۳۱۰٬۰۰۰ نفر
  9. زبان خاکاسی (en:Khakas language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۴۳٬۰۰۰ نفر
  10. زبان قموقی (en:Kumyk language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۴۵۰٬۰۰۰ نفر
  11. زبان نوقایی (en:Nogai language) / (en:Yurt Tatar language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۸۷٬۰۰۰ نفر
  12. زبان شور (en:Shor language) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۲٬۸۰۰ نفر
  13. زبان توفا (en:Tofa language) - به‌طور بحرانی در معرض خطر Critically endangered - گویش وران ۹۳ نفر
  14. زبان تووان (en:Tuvan language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۲۸۰٬۰۰۰ نفر
  15. زبان یاقوتی (en:Yakut language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۴۵۰٬۰۰۰ نفر[۳۴][۳۵][۳۶][۳۷]

چین[ویرایش]

زبان اویغوری[ویرایش]

بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.[۳۸]

زبان سالاری[ویرایش]

یکی از زبان‌های ترکی و از شاخه اغوز است که حدود هفتاد هزار تن گویشور دارد. بیشتر سالارها در استان‌های گانسو و چینگ‌های در کشور چین زندگی می‌کنند. زبان سالار به دو گروه بزرگ گویشی تقسیم می‌شود. این انشعاب از آن جا سرچشمه گرفته‌است که یکی از شاخه‌های گویشی از زبان‌های تبتی و چینی و شاخه دیگر از زبان‌های اویغوری و قزاقی تأثیر پذیرفته‌است. فقط یک سوم جمعیت قوم سالار به زبان سالاری تکلم می‌کنند که به ترکمنی شبیه است. بخش دیگر نیز به زبان تبتی و تعداد بیشتر آنان به زبان چینی صحبت می‌کنند. زبان امروزی سالار تأثیر زیادی از زبان‌های همسایه چینی و تبتی گرفته‌است. در پایان باید گفت که زبان سالار صورت مکتوب ندارد. به این خاطر مردم سالار، به عنوان زبان نوشتاری خود اویغوری را برگزیده بودند.

افغانستان[ویرایش]

شماری از زبان‌ها، مانند زبان‌های مغولی و ترکی که در گذشته در افغانستان مورد استفاده برخی از گویشوران بوده، به کلی نابود شده‌است و گویشوران آن‌ها در حال حاضر به زبان‌های دیگر سخن می‌گویند.[۳۹]

ایران[ویرایش]

ترکی آذربایجانی[ویرایش]

علی ابوالقاسمی، کارشناس و پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ بومی ضمن هشدار در مورد نابودی زبان ترکی آذربایجانی شمال استان همدان گفت: زبان ترکی در شمال استان همدان آسیب جدی دیده‌است و طی سال‌های آینده نابود می‌شود. وی گفت زبان ترکی در شمال استان همدان مورد بی‌توجهی و بی‌مهری قرار گرفته‌است که بخشی از علل آن به بطن جامعه ترک زبانان شهرستان‌های شمالی استان همدان برمی‌گردد. به مرور زمان، واژه‌های زبان ترکی در معرض فراموشی قرار گرفته‌است و کلماتی از دیگر زبان‌ها، از جمله فارسی و عربی در میان لهجه‌های ترک‌زبان این استان رسوخ یافته‌است. ابوالقاسمی بیان کرد اکثر والدین کودکان زبان گفتاری آنان را از ترکی به فارسی تغییر داده‌اند.[۴۰]

اگر چه خطر انقراض، زبان‌ ترکی آذربایجانی در ایران را تهدید نمی‌کند ولی آسیب‌ها و چالش‌های عمده ای دارد:[۴۱]

۱- آب رفتن زبان ترکی و گسترش پدیده زبان فآذری: پدیده «زبان فآذری» (فارسی + آذری) به زبان ترکی آمیخته با واژگان و دستور زبان فارسی گفته می شود که از نظر شکل و محتوا تهی شده و بر اثر ترکیب مفرط و لجام گسیخته با زبان فارسی به شکل زبانی فاقد ساختار، قاعده و پویایی در آمده است. گسترش پدیده فآذری بویژه در میان جمعیت‌های مهاجر به کلانشهرها، بزرگ‌ترین تهدید پیش روی زبان ترکی آذربایجانی است چرا که آن زبان را از درون تهی و گویشوران آن را به فراموشی تدریجی زبان مادری و جایگزینی آن با زبان غالب (فارسی) سوق می دهد. دو عامل در شکل‌گیری این پدیده نقش‌آفرینی کرده‌اند. نخست، رسانه‌ها و دوم، نظام آموزشی.

۲- نازایی زبانی: فقدان مراکز علمی، پژوهشی به همراه عواملی مانند فراموشی و رقیق‌تر شدن زبان مادری (پدیده فآذری) در روند انتقال شفاهی از یک نسل به نسل دیگر و عدم امکان معادل‌سازی و معادل‌یابی برای موضوعات، مفاهیم و اشیای جدید، می‌تواند آن زبان مادری را به زبانی نازا و ایستا تبدیل کند. عدم انتقال نسلی و نازایی زبانی می‌تواند در یک بازه زمانی طولانی، یک زبان را به گویش تبدیل کند و یا حتی منجر به مرگ تدریجی آن زبان شود. به طور نمونه، زبان‌های مازنی و گیلکی دست کم در مناطق شهری در طی دهه‌های اخیر تبدیل به گویش و لهجه شده‌اند که بر پایه تعاریف زبان شناسی، دیگر به سختی می‌توان آن ها را زبان نامید.

۳- فقدان زبان و الفبای معیار و انشقاق زبانی: در کشورهای وسیعی مانند آمریکا، روسیه و چین نظام آموزشی و رسانه‌های سراسری، نقش مهمی در کم رنگ کردن لهجه‌های مختلف زبان‌های انگلیسی، روسی و چینی و تقویت یک لهجه استاندارد برای زبان‌های مادری ایفا کردند. در آذربایجان ایران اما عکس این موضوع را شاهد هستیم به طوری که به علت نبود رسانه های حرفه ای، نظام آموزشی و الفبای استاندارد و یکسان به زبان ترکی، لهجه های مختلف زبان ترکی (به طور مثال ترکی قشقایی و ترکی خلجی) در درک و فهم یکدیگر دچار مشکل بوده و در حال تبدیل شدن به زبان‌هایی مجزا (زبان قشقایی و زبان خلجی) هستند.

۴- نگاه کلیشه‌ای و منفی: در گفتمان غالب در ایران، تصور می‌شود که زبان‌ ترکی آذربایجانی، ضعیف، فاقد پتانسیل، غیرعلمی و غیرادبی است. اثر مشهور جهانی در سال های اخیر از زبان ترکی آذربایجانی ایران ایجاد نشده است.

۵- نگاه امنیتی: توجه و اهتمام به این زبان، معادل تقویت واگرایی و نشانه‌ای از جدایی‌طلبی تلقی می شود و توطئه خارجی و مغایر با امنیت ملی کشور دانسته می شود.

ترکی خراسانی[ویرایش]

سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده‌است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده‌است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب‌پذیر (Vulnerable) از آن یاد شده‌است.[۴۲][۴۳] این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استانهای خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند. نابودی تدریجی زبان ترکی خراسانی در شمال و مرکز خراسان رخ داده‌است.

ترکی قشقایی[ویرایش]

زبان ترکی قشقایی یکی از لهجه‌های شاخه جنوب غربی زبان ترکی است که قشقایی‌ها بدان تکلم می‌کنند.[۴۴] در واژگان قشقایی تأثیر زبان فارسی مشخص است، در متون جمع‌آوری شده توسط دوئرفر و همکارانش از فیروزآباد دخیل‌های فراوان عربی دیده می‌شود. واژگان حکومتی و نظامی مانند پاسبان، پیکان و شاه بیشتر از فارسی وارد این زبان شده‌اند. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شده‌اند و ویژگی‌های فارسی‌شان را حفظ کرده‌اند. واژگان پزشکی نیز تحت تأثیر فارسی است مانند بیمار، درد و دارو.[۴۵] بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد قشقایی‌ها در همه سنین از زبان مادری در حوزه‌های دوستانه و خانوادگی استفاده می‌نمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانواده‌های ترک‌زبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزه‌های مختلف زبان غالب فارسی است و در موقعیت‌های غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده می‌شود در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده می‌شود. ترکی در شیراز به شدت تحت تأثیر فارسی است. زبان قشقایی در میان جوانان به تدریج در حال از دست دادن کاربری‌اش است.[۴۶]

زبان خلجی[ویرایش]

نشانه‌هایی تاریخی نشان می‌دهد که خلج‌ها احتمال دارد در اصل مردمی آریایی‌نژاد و گروهی از سکاها بوده‌اند که در آسیای میانه ترک‌زبان شده‌اند.[۴۷] مردم خلج از نظر فرهنگی ایرانی محسوب می‌شوند. امروزه زبان خلجی در معرض انقراض قرار دارد و جای خود را بین نسل جدید خلجی‌ها به فارسی داده‌است. نسل جدید تنها در حد درک مطلب با این زبان آشنائی دارند و دیگر در میان خود از این زبان استفاده نمی‌کنند.[۴۸] بر اساس آمار سایت اتنولوگ تعداد گویش وران زبان خلجی در ایران ۴۲٫۱۰۰ نفر می‌باشد.[۴۹]

ایل بچاقچی[ویرایش]

بچاقچی، یکی از بزرگترین ایلات استان کرمان است. ایشان شیعه‌مذهب هستند و در گذشته به گویشی از ترکی صحبت می‌کردند ولی امروزه بیشتر شهرنشین شده و به فارسی صحبت می‌کنند. واژه بچاقچی در ترکی به معنای چاقوساز است و گویا از نام یکی از رؤسای گذشته ایل گرفته شده‌است.[۵۰]

عراق[ویرایش]

اگرچه برخی از آن‌ها قادر به حفظ هویت زبانی خود شده‌اند، اما ترکمن‌های امروزی عراق به سرعت جذب جمعیت عموم، اکثریت و دیگر قبایل سازماندهی شده‌اند.[۵۱] بسیاری از فرزندان امروزی اولین دوره مهاجران ترکمن در داخل مردم محلی عرب جذب شده‌اند.[۵۲] در سال ۱۹۵۷ در آخرین سرشماری قابل اعتماد به رسمیت شناخته شدند، ولی بعد از آن با سیاست‌های عرب‌سازی مواجه شدند. حزب بعث مواجه شدند.[۵۳] زبان رسمی نوشتاری ترکمن‌ها، ترکی استانبولی است، و الفبای جدید آن، الفبای لاتین می‌باشد.[۵۴][۵۵] به‌طور عموم ترکمن‌های عراق «ترکمان»، «ترکمنان»، «ترکمانان» یا «ترکمن» نامیده می‌شوند[۵۶] و نباید آنان را با کسانی که به زبان ترکمنی در ترکمنستان تکلم می‌کنند، یکسان دانست.[۵۷]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Dybo A.V. , "Chronology of Türkic languages and linguistic contacts of early Türks", Moskow, 2007, p. 766, [۱] بایگانی‌شده در ۱۱ مارس ۲۰۰۵ توسط Wayback Machine (In Russian)
  2. Gordon, Raymond G. , Jr. (ed.) (2005). "Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees – Altaic". Retrieved ۲۰۰۷-۰۳-۱۸.
  3. Katzner, Kenneth (2002). Languages of the World, Third Edition. Routledge, an imprint of Taylor & Francis Books Ltd. ISBN 978-0-415-25004-7. Unknown parameter |month= ignored (help)
  4. "While 'Altaic' is repeated in encyclopedias and handbooks most specialists in these languages no longer believe that the three traditional supposed Altaic groups, Turkic, Mongolian and Tungusic, are related." Lyle Campbell & Mauricio J. Mixco, A Glossary of Historical Linguistics (2007, University of Utah Press), pg. 7.
  5. "When cognates proved not to be valid, Altaic was abandoned, and the received view now is that Turkic, Mongolian, and Tungusic are unrelated." Johanna Nichols, Linguistic Diversity in Space and Time (1992, Chicago), pg. 4.
  6. Georg et al. 1999: 73-74
  7. "...[T]his selection of features does not provide good evidence for common descent" and "we can observe convergence rather than divergence between Turkic and Mongolic languages--a pattern than is easily explainable by borrowing and diffusion rather than common descent", Asya Pereltsvaig, Languages of the World, An Introduction (2012, Cambridge) has a good discussion of the Altaic hypothesis (pp. 211-216).
  8. "Uralic languages". Retrieved 2018-04-30.
  9. cf. e.g. Georg et al. 1999
  10. Turkic Peoples
  11. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Languages of the World وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  12. "Language Materials Project: Turkish". UCLA International Institute, Center for World Languages. 2007. Archived from the original on 11 October 2007. Retrieved 2007-04-26. Unknown parameter |month= ignored (help)
  13. TURKIC LANGUAGES OF PERSIA
  14. Concise Encyclopedia of Languages of the World, Keith Brown & Sarah Ogilvie, p. 31
  15. The Turkic Languages, Lars Johanson & Eva A. Csato, p. 35
  16. turcologica
  17. Lars Johanson (1998) The History of Turkic. In Lars Johanson & Éva Ágnes Csató (eds) The Turkic Languages. London, New York: Routledge, 81-125. [۲]
  18. Khalaj is surrounded by Oghuz languages, but exhibits a number of features that classify it as non-Oghuz.
  19. Crimean Tatar and Urum are historically Kipchak languages, but have been heavily influenced by Oghuz languages.
  20. Tura, Baraba, Tomsk, Tümen, Ishim, Irtysh, Tobol, Tara, etc. are partly of different origin (Johanson 1998) [۳]
  21. Of Altai Turkic origin, but recently closer to Kazakh (Johanson 1998)
  22. Deviating. Probably of South Siberian origin (Johanson 1998)
  23. Deviating. Historically developed from Southwestern (Oghuz) (Johanson 1998) [۴]
  24. Aini contains a very large Persian vocabulary component, and is spoken exclusively by adult men, almost as a cryptolect.
  25. Some dialects are close to Kirghiz (Johanson 1998)
  26. دنیس سینیور-مجموعه زبان‌های اورال-آلتایی صفحهٔ ۹۰
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ http://en.wikipedia.org/wiki/Kazakh_alphabet#Latin
  28. دنیس سینیور-ترکی قدیم-تاریخ تمدن آسیای مرکزی صفحه ۳۳۳–۳۳۱
  29. Orkhon alphabet
  30. الفبای عربی نیز استفاده می‌شود
  31. علی‌رغم تصریح قانون اساسی روسیه مبنی بر ممنوع بودن هرگونه الفبا به جز الفبای سیریلیک جمهوری تاتارستان از الفبای لاتین استفاده می‌کنند.
  32. در حال تغییر به الفبای لاتین
  33. trtfarsi newsDetail[پیوند مرده]
  34. http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php?hl=en&page=atlasmap#
  35. http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/endangered-languages/atlas-of-languages-in-danger/
  36. https://www.ethnologue.com/country/RU/languages
  37. https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref422354
  38. Badīʻī, Nādira (1997), Farhang-i wāžahā-i fārsī dar zabān-i ūyġūrī-i Čīn, Tehran: Bunyād-i Nīšābūr, p. 57
  39. http://www.bbc.com/persian/afghanistan/2009/02/090221_a-afg-mother-language-day
  40. http://www.dana.ir/news/359108.html/زبان-ترکی-شمال-استان-همدان-در-معرض-فراموشی-است
  41. https://iranintl.com/دیدگاه/روز-جهانی-زبان-مادری-و-پنج-چالش-پیش-روی-زبان-ترکی-آذربایجانی-در-ایران
  42. http://www.unesco.org/languages-atlas/
  43. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_endangered_languages_in_Asia#Iran
  44. Ethnologue report for language code: qxq
  45. Michael Knüppel، دانشنامه ایرانیکا.
  46. حسین‌آبادی، «زوال تدریجی گویش ترکی قشقایی»، گویش‌شناسی، ۵۸.
  47. Bosworth, C.E. ; Doerfer, G. «K̲H̲alad̲j̲.» Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. 04 November 2008 <http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0485>
  48. * Kıral, Filiz. 2007. Cultural changes in the Turkic world. Istanbuler Texte und Studien, Bd. 7. Würzburg: Ergon-Verl. p.۱۶۵
  49. Ethnologue report for Iran
  50. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ فوریه ۲۰۱۸.
  51. Helen Chapin Metz and the Federal Research Division of the Library of Congress. Iraq: A Country Study, p. 86.
  52. Taylor 2004, 30.
  53. Anderson & Stansfield 2009, 43.
  54. Türkmeneli İşbirliği ve Kültür Vakfı. "Declaration of Principles of the (Iraqi?) Turkman Congress". Archived from the original on 8 March 2012. Retrieved 2011-11-25.
  55. Nissman, David (5 March 1999), "The Iraqi Turkomans: Who They Are and What They Want", Iraq Report, Radio Free Europe/Radio Liberty, 2 (9)
  56. Central Intelligence Agency. "The World Factbook: Iraq". Retrieved 2011-11-29.
  57. Johanson ۲۰۰۹, ۱۱۱۶.

پیوند به بیرون[ویرایش]

Turkic
EthnicityTurkic peoples
Geographic
distribution
West Asia
Central Asia
North Asia (Siberia)
East Asia (Far East)
Caucasus
Eastern Europe
Linguistic classificationOne of the world's primary language families
Proto-languageProto-Turkic
Subdivisions
ISO 639-5trk
Glottologturk1311[1]
TurkicLanguagemap.png
  Southwestern (Oghuz)
  Southeastern (Karluk)
  Khalaj (Arghu)
  Northwestern (Kipchak)
  Chuvash (Oghur)
  Northeastern (Siberian)

The Turkic languages are a language family of at least 35 [2] documented languages, spoken by the Turkic peoples of Eurasia from Eastern Europe, the Caucasus, Central Asia and West Asia all the way to North Asia (particularly in Siberia) and East Asia. The Turkic languages originated in a region of East Asia spanning Western China to Mongolia, where Proto-Turkic is thought to have been spoken, according to one estimate, around 2,500 years ago,[3] from where they expanded to Central Asia and farther west during the first millennium.[4]

Turkic languages are spoken as a native language by some 170 million people, and the total number of Turkic speakers, including second language speakers, is over 200 million.[5][6][7] The Turkic language with the greatest number of speakers is Turkish, spoken mainly in Anatolia and the Balkans; its native speakers account for about 40% of all Turkic speakers.[4]

Characteristic features such as vowel harmony, agglutination, and lack of grammatical gender, are universal within the Turkic family.[4] There is also a high degree of mutual intelligibility among the various Oghuz languages, which include Turkish, Azerbaijani, Turkmen, Qashqai, Gagauz, Balkan Gagauz Turkish and Oghuz-influenced Crimean Tatar.[8] Although methods of classification vary, the Turkic languages are usually considered to be divided equally into two branches: Oghur, the only surviving member of which is Chuvash and Common Turkic, which includes all other Turkic languages including the Oghuz subbranch.

Turkic languages show some similarities with the Mongolic, Tungusic, Koreanic and Japonic languages. These similarities led some linguists to propose an Altaic language family, though this proposal is widely rejected by historical linguists.[9][10] Apparent similarities with the Uralic languages even caused these families to be regarded as one for a long time under the Ural-Altaic hypothesis.[11][12][13] However, there has not been sufficient evidence to conclude the existence of either of these macrofamilies, the shared characteristics between the languages being attributed presently to extensive prehistoric language contact.

Characteristics

Turkic languages are null-subject languages, have vowel harmony, extensive agglutination by means of suffixes and postpositions, and lack of grammatical articles, noun classes, and grammatical gender. Subject–object–verb word order is universal within the family. The root of a word is basically of one, two or three consonants.

History

Pre-history

The homeland of the Turkic peoples and their language is suggested to be somewhere between the Transcaspian steppe and Northeastern Asia (Manchuria)[14], with genetic evidence pointing to the region near South Siberia and Mongolia as the "Inner Asian Homeland" of the Turkic ethnicity.[15] Similarly several linguists, including Juha Janhunen, Roger Blench and Matthew Spriggs, suggest that Mongolia is the homeland of the early Turkic language.[16]

Extensive contact took place between Proto-Turks and Proto-Mongols approximately during the first millennium BC; the shared cultural tradition between the two Eurasian nomadic groups is called the "Turco-Mongol" tradition. The two groups shared a similar religion-system, Tengrism, and there exists a multitude of evident loanwords between Turkic languages and Mongolic languages. Although the loans were bidirectional, today Turkic loanwords constitute the largest foreign component in Mongolian vocabulary.[17]

Some lexical and extensive typological similarities between Turkic and the nearby Tungusic and Mongolic families, as well as the Korean and Japonic families (all formerly widely considered to be part of the so-called Altaic language family) has in more recent years been instead attributed to prehistoric contact amongst the group, sometimes referred to as the Northeast Asian sprachbund. A more recent (circa first millennium BCE) contact between "core Altaic" (Turkic, Mongolic, and Tungusic) is distinguished from this, due to the existence of definitive common words that appear to have been mostly borrowed from Turkic into Mongolic, and later from Mongolic into Tungusic, as Turkic borrowings into Mongolic significantly outnumber Mongolic borrowings into Turkic, and Turkic and Tungusic do not share any words that do not also exist in Mongolic.

Alexander Vovin (2004, 2010)[18][19] notes that Old Turkic had borrowed some words from the Ruan-ruan language (the language of the Rouran Khaganate), which Vovin considers to be an extinct non-Altaic language that is possibly a Yeniseian language or not related to any modern-day language.

Turkic languages also show some Chinese loanwords that point to early contact during the time of proto-Turkic.[20]

Robbeets (et al. 2015 and et al. 2017) suggest that the homeland of the Turkic languages was somewhere in Manchuria, close to the Mongolic, Tungusic and Koreanic homeland (including the ancestor of Japonic), and that these languages share a common "Transeurasian" origin.[21]

Early written records

The first established records of the Turkic languages are the eighth century AD Orkhon inscriptions by the Göktürks, recording the Old Turkic language, which were discovered in 1889 in the Orkhon Valley in Mongolia. The Compendium of the Turkic Dialects (Divânü Lügati't-Türk), written during the 11th century AD by Kaşgarlı Mahmud of the Kara-Khanid Khanate, constitutes an early linguistic treatment of the family. The Compendium is the first comprehensive dictionary of the Turkic languages and also includes the first known map of the Turkic speakers' geographical distribution. It mainly pertains to the Southwestern branch of the family.[22]

The Codex Cumanicus (12th–13th centuries AD) concerning the Northwestern branch is another early linguistic manual, between the Kipchak language and Latin, used by the Catholic missionaries sent to the Western Cumans inhabiting a region corresponding to present-day Hungary and Romania. The earliest records of the language spoken by Volga Bulgars, the parent to today's Chuvash language, are dated to the 13th–14th centuries AD.

Geographical expansion and development

With the Turkic expansion during the Early Middle Ages (c. 6th–11th centuries AD), Turkic languages, in the course of just a few centuries, spread across Central Asia, from Siberia to the Mediterranean. Various terminologies from the Turkic languages have passed into Persian, Hindustani, Russian, Chinese, and to a lesser extent, Arabic.[23][verification needed]

The geographical distribution of Turkic-speaking peoples across Eurasia since the Ottoman era ranges from the North-East of Siberia to Turkey in the West.[24] (See picture in the box on the right above.)

Native speakers by country

The number of speakers derived from statistics or estimates (2019) and were rounded:[25] [26]

Number Country Speakers (ml) Major Speakers Languages
1  Turkey 55 - 65 Turkish language - Azerbaijani language
2  Uzbekistan 25 - 30 Uzbek language - Kazakh language
3  Iran 13 - 15 Azerbaijani language - Qashqai language
4  Kazakhstan 13 - 14 Kazakh language - Uzbek language
5  China 10 - 12 Uyghur language - Kazakh language
6  Azerbaijan 9 - 10 Azerbaijani language - Turkish language
7  Russia 9 - 10 Tatar language - Bashkir language
8  Kyrgyzstan 5.5 - 6 Kyrgyz language - Uzbek language
9  Turkmenistan 4.5 - 5 Turkmen language - Uzbek language
10  European Union 4 - 5 Turkish language - Azerbaijani language
11  Afghanistan 3 - 4 Uzbek language - Turkmen language
12  Iraq 1 - 2 Azerbaijani language - Turkish language
13  Tajikistan 1 - 1.5 Uzbek language - Kyrgyz language
14  United States 0.5 - 1 Turkish language - Azerbaijani language
15  Syria 0.5 - 1 Azerbaijani language - Turkish language
- Rest of World 0.5 - 1 Turkish language - Azerbaijani language
Total Turkic languages 170 - 180 Turkish language - Uzbek language

Languages by native speakers

The Turkic languages are a language family of at least 35 [27] documented languages, spoken by the Turkic peoples. The number of speakers derived from statistics or estimates (2019) and were rounded:[28] [29]

Number Name Branch Status Native Speakers Main Country Main Writing System
1 Turkish language Oghuz languages Normal 76,000,000  Turkey Latin
2 Uzbek language Karluk languages Normal 27,000,000  Uzbekistan Latin
3 Azerbaijani language Oghuz languages Normal 23,000,000  Azerbaijan Latin
4 Kazakh language Kipchak languages Normal 14,000,000  Kazakhstan Latin
5 Uyghur language Karluk languages Normal 11,000,000  China Perso-Arabic
6 Turkmen language Oghuz languages Normal 7,000,000  Turkmenistan Latin
7 Tatar language Kipchak languages Normal 5,500,000  Russia Cyrillic
8 Kyrgyz language Kipchak languages Normal 5,000,000  Kyrgyzstan Cyrillic
9 Bashkir language Kipchak languages Vulnerable 1,500,000  Russia Cyrillic
10 Chuvash language Oghur languages Vulnerable 1,200,000  Russia Cyrillic
11 Qashqai language Oghuz languages Normal 1,000,000  Iran Perso-Arabic
12 Khorasani Turkic language Oghuz languages Vulnerable 1,000,000  Iran Perso-Arabic
13 Karakalpak language Kipchak languages Normal 650,000  Uzbekistan Latin
14 Crimean Tatar language Kipchak languages Severely endangered 600,000  Ukraine Latin
15 Kumyk language Kipchak languages Vulnerable 450,000  Russia Cyrillic
16 Karachay-Balkar language Kipchak languages Vulnerable 400,000  Russia Cyrillic
17 Yakut language Siberian Turkic languages Vulnerable 400,000  Russia Cyrillic
18 Tuvan language Siberian Turkic languages Vulnerable 300,000  Russia Cyrillic
19 Urum language Oghuz languages Definitely endangered 200,000  Ukraine Cyrillic
20 Gagauz language Oghuz languages Critically endangered 150,000  Moldova Latin
21 Siberian Tatar language Kipchak languages Definitely endangered 100,000  Russia Cyrillic
22 Nogai language Kipchak languages Definitely endangered 100,000  Russia Cyrillic
23 Salar language Oghuz languages Vulnerable 70,000  China Latin
24 Altai language Siberian Turkic languages Severely endangered 60,000  Russia Cyrillic
25 Khakas language Siberian Turkic languages Definitely endangered 50,000  Russia Cyrillic
26 Khalaj language Arghu Turkic language Vulnerable 20,000  Iran Perso-Arabic
27 Äynu language Karluk languages Critically endangered 6,000  China Perso-Arabic
28 Western Yugur language Siberian Turkic languages Severely endangered 5,000  China Latin
29 Shor language Siberian Turkic languages Severely endangered 3,000  Russia Cyrillic
30 Dolgan language Siberian Turkic languages Definitely endangered 1,000  Russia Cyrillic
31 Krymchak language Kipchak languages Critically endangered 200  Israel Hebrew
32 Ili Turki language Karluk languages Severely endangered 100  China Cyrillic
33 Tofa language Siberian Turkic languages Critically endangered 100  Russia Cyrillic
34 Karaim language Kipchak languages Critically endangered 100  Ukraine Cyrillic
35 Chulym language Siberian Turkic languages Critically endangered 50  Russia Cyrillic
Total Turkic languages Common Turkic languages Normal 179,000,000  Turkey Latin

Classification

The number of speakers derived from statistics or estimates (2019) and were rounded:[30] [31]

Relative numbers of speakers of Turkic languages (2007)
Number Branch Languages Status Native Speakers Majority Main Writing System
1 Oghuz languages 8 Normal 108,000,000  Turkey Latin
2 Karluk languages 4 Normal 38,000,000  Uzbekistan Latin
3 Kipchak languages 12 Normal 31,300,000  Kazakhstan Latin
4 Siberian Turkic languages 9 Vulnerable 800,000  Russia Cyrillic
5 Arghu Turkic language 1 Vulnerable 20,000  Iran Perso-Arabic
6 Oghur languages 1 Vulnerable 1,200,000  Russia Cyrillic
Total Turkic languages 35 Normal 179,000,000  Turkey Latin

For centuries, the Turkic-speaking peoples have migrated extensively and intermingled continuously, and their languages have been influenced mutually and through contact with the surrounding languages, especially the Iranian, Slavic, and Mongolic languages.[32]

This has obscured the historical developments within each language and/or language group, and as a result, there exist several systems to classify the Turkic languages. The modern genetic classification schemes for Turkic are still largely indebted to Samoilovich (1922).[citation needed]

The Turkic languages may be divided into six branches:[33]

In this classification, Oghur Turkic is also referred to as Lir-Turkic, and the other branches are subsumed under the title of Shaz-Turkic or Common Turkic. It is not clear when these two major types of Turkic can be assumed to have actually diverged.[34]

With less certainty, the Southwestern, Northwestern, Southeastern and Oghur groups may further be summarized as West Turkic, the Northeastern, Kyrgyz-Kipchak and Arghu (Khalaj) groups as East Turkic.[35]

Geographically and linguistically, the languages of the Northwestern and Southeastern subgroups belong to the central Turkic languages, while the Northeastern and Khalaj languages are the so-called peripheral languages.

Hruschka, et al. (2014)[36] use computational phylogenetic methods to calculate a tree of Turkic based on phonological sound changes.

Schema

The following isoglosses are traditionally used in the classification of the Turkic languages:[37][33]

  • Rhotacism (or in some views, zetacism), e.g. in the last consonant of the word for "nine" *tokkuz. This separates the Oghur branch, which exhibits /r/, from the rest of Turkic, which exhibits /z/. In this case, rhotacism refers to the development of *-/r/, *-/z/, and *-/d/ to /r/,*-/k/,*-/kh/ in this branch.[38] See Antonov and Jacques (2012) [39] on the debate concerning rhotacism and lambdacism in Turkic.
  • Intervocalic *d, e.g. the second consonant in the word for "foot" *hadaq
  • Suffix-final -G, e.g. in the suffix *lIG, in e.g. *tāglïg

Additional isoglosses include:

  • Preservation of word initial *h, e.g. in the word for "foot" *hadaq. This separates Khalaj as a peripheral language.
  • Denasalisation of palatal *ń, e.g. in the word for "moon", *āń
isogloss Old Turkic Turkish Turkmen Azerbaijani Qashqai Uzbek Uyghur Tatar Kazakh Kyrgyz Altay Western Yugur Fu-yü Gyrgys Khakas Tuvan Sakha/Yakut Khalaj Chuvash
z/r (nine) toquz dokuz dokuz doqquz doqquz toʻqqiz toqquz tuɣïz toǵyz toɣuz toɣus dohghus doɣus toɣïs tos toɣus toqquz tăχăr
*h- (foot) adaq ayak aýak ayaq ayaq oyoq ayaq ayaq aıaq ayaq ayaq azaq azïχ azaχ adaq ataχ hadaq ura
*VdV (foot) adaq ayak aýak ayaq ayaq oyoq ayaq ayaq aıaq ayaq ayaq azaq azïχ azaχ adaq ataχ hadaq ura
*-ɣ (mountain) tāɣ dağ* dag dağ daɣ togʻ tagh taw taý taɣ daχ taɣ daɣ tıa tāɣ tu
suffix *-lïɣ (mountainous) tāɣlïɣ dağlı dagly dağlı daɣlïɣ togʻlik taghliq tawlï taýly tōlū tūlu taɣliɣ daɣluɣ

*In the standard Istanbul dialect of Turkish, the ğ in dağ and dağlı is not realized as a consonant, but as a slight lengthening of the preceding vowel.

Members

The following table is based upon the classification scheme presented by Lars Johanson (1998)[40]

Proto-Turkic Common Turkic Southwestern Common Turkic (Oghuz)

Oghuzlanguages6.png

 
West Oghuz
East Oghuz
South Oghuz
(Arghu)  
Northwestern Common Turkic (Kipchak)

Map-Kypchak Language World.png

 
West Kipchak
North Kipchak (Volga–Ural Turkic)
South Kipchak (Aralo-Caspian)
Southeastern Common Turkic (Karluk)

Lenguas karluk.png

West
East
Northeastern Common Turkic (Siberian) North Siberian
South Siberian Sayan Turkic
Yenisei Turkic
Chulym Turkic
Altai Turkic[43]
  • Altay Oirot and dialects such as Tuba, Qumanda, Qu, Teleut, Telengit
Old Turkic
Oghur    

Vocabulary comparison

The following is a brief comparison of cognates among the basic vocabulary across the Turkic language family (about 60 words).

Empty cells do not necessarily imply that a particular language is lacking a word to describe the concept, but rather that the word for the concept in that language may be formed from another stem and is not a cognate with the other words in the row or that a loanword is used in its place.

Also, there may be shifts in the meaning from one language to another, and so the "Common meaning" given is only approximate. In some cases the form given is found only in some dialects of the language, or a loanword is much more common (e.g. in Turkish, the preferred word for "fire" is the Persian-derived ateş, whereas the native od is dead). Forms are given in native Latin orthographies unless otherwise noted.

Common meaning Proto-Turkic Old Turkic Turkish Azerbaijani Qashqai Turkmen Tatar Bashkir Kazakh Kyrgyz Uzbek Uyghur Sakha/Yakut Chuvash
Relationship father, ancestor *ata, *kaŋ ata, apa, qaŋ baba, ata baba, ata bowa/ata ata ata, atay ata, atay ata ata ota ata ağa atte, aśu, aşşe
mother *ana, *ög ana, ög ana, anne ana ana/nänä ene ana, äni ana, inä(y)/asay ana ene ona ana iye anne, annü, amăşĕ
son *ogul oɣul oğul oğul oğul ogul ul ul ul uul oʻgʻil oghul uol ıvăl, ul
man *ēr, *érkek er erkek ər/erkək kiši erkek ir ir, irkäk er, erkek erkek erkak er er ar/arşın
girl *kï̄ŕ qïz kız qız qïz/qez gyz qız qıð qyz kız qiz qiz kııs hĕr
person *kiĺi, *yạlaŋuk kiši, yalaŋuq kişi kişi kişi keşe keşe kisi kişi kishi kishi kihi şın
bride *gélin kelin gelin gəlin gälin gelin kilen kilen kelin kelin kelin kelin kiyiit kin
mother-in-law kaynana qaynana qäynänä gaýyn ene qayın ana qäynä qaıyn ene kaynene qaynona qeyinana huńama
Body parts heart *yürek yürek yürek ürək iräg/üräg ýürek yöräk yöräk júrek jürök yurak yürek sürex çĕre
blood *kiān qan kan qan qan gan qan qan qan kan qon qan xaan yun
head *baĺč baš baş baş baš baş baş baş bas baş bosh bash bas puś/poś
hair *s(i)ač, *kïl sač, qïl saç, kıl saç, qıl tik/qel saç, gyl çäç, qıl säs, qıl shash, qyl çaç, kıl soch, qil sach, qil battax, kıl śüś, hul
eye *göŕ köz göz göz gez/göz köz küz küð kóz köz koʻz köz xarax, kös kuś/koś
eyelash *kirpik kirpik kirpik kirpik kirpig kirpik kerfek kerpek kirpik kirpik kiprik kirpik kılaman, kirbii hărpăk
ear *kulkak qulqaq kulak qulaq qulaq gulak qolaq qolaq qulaq kulak quloq qulaq kulgaax hălha
nose *burun burun burun burun burn burun borın moron muryn murun burun burun murun, munnu
arm *kol qol kol qol qol gol qul qul qol kol qoʻl qol хol hul
hand *el-ig elig el əl äl el alaqan alakan ilik ilii ală
finger *erŋek, *biarŋak erŋek parmak barmaq burmaq barmaq barmaq barmaq barmaq barmak barmoq barmaq tarbaq pürne/porńa
fingernail *dïrŋak tïrŋaq tırnak dırnaq dïrnaq dyrnak tırnaq tırnaq tyrnaq tırmak tirnoq tirnaq tıngıraq çĕrne
knee *dīŕ, *dǖŕ tiz diz diz diz dyz tez teð tize tize tizza tiz tobuk çĕrśi, çerkuśśi
calf *baltïr baltïr baldır baldır ballïr baldyr baltır baltır baltyr baltır boldir baldir ballır pıl
foot *(h)adak adaq ayak ayaq ayaq aýak ayaq ayaq aıaq ayak oyoq ayaq ataq ura
belly *kạrïn qarïn karın qarın qarn garyn qarın qarın qaryn karın qorin qerin xarın hırăm
Animals horse *(h)at at at at at at at at at at ot at at ut/ot
cattle *dabar ingek, tabar inek, davar, sığır inək, sığır seğer sygyr sıyır hıyır sıyr sıyır sigir siyir ınax ĕne
dog *ït, *köpek ït it, köpek it kepäg it et et ıt it it it ıt yıtă
fish *bālïk balïq balık balıq balïq balyk balıq balıq balyq balık baliq beliq balık pulă
louse *bït bit bit bit bit bit bet bet bıt bit bit bit bıt pıytă/puťă
Other nouns house *eb, *bark eb, barq ev, bark ev äv öý öy öy úı üy uy öy śurt
tent *otag, *gerekü otaɣ, kerekü çadır, otağ çadır; otaq čador çadyr; otag çatır satır shatyr; otaý çatır chodir; oʻtoq chadir; otaq otuu çatăr
way *yōl yol yol yol yol ýol yul yul jol jol yoʻl yol suol śul
bridge *köprüg köprüg köprü körpü köpri küper küper kópir köpürö koʻprik kövrük kürpe kĕper
arrow *ok oq ok ox ox/tir ok uq uq oq ok oʻq oq ox uhă
fire *ōt ōt od, ateş (Pers.) od ot ot ut ut ot ot oʻt ot uot vut/vot
ash *kül kül kül kül kil/kül kül köl köl kúl kül kul kül kül kĕl
water *sub, *sïb sub su su su suw su hıw suu suv su uu şıv/şu
ship, boat *gḗmi kemi gemi gəmi gämi köymä kämä keme keme kema keme kimĕ
lake *kȫl köl göl göl göl/gel köl kül kül kól köl koʻl köl küöl külĕ
sun/day *gün, *güneĺ kün güneş, gün günəş, gün gin/gün gün qoyaş, kön qoyaş, kön kún kün quyosh, kun quyash, kün kün hĕvel, kun
cloud *bulït bulut bulut bulud bulut bulut bolıt bolot bult bulut bulut bulut bılıt pĕlĕt
star *yultuŕ yultuz yıldız ulduz ulluz ýyldyz yoldız yondoð juldyz jıldız yulduz yultuz sulus śăltăr
ground, earth *toprak topraq toprak torpaq torpaq toprak tufraq tupraq topyraq topurak tuproq tupraq toburax tăpra
hilltop *tepö, *töpö töpü tepe təpə depe tübä tübä tóbe töbö tepa töpe töbö tüpĕ
tree/wood *ïgač ïɣač ağaç ağac ağaĵ agaç ağaç ağas aǵash jygaç yogʻoch yahach yıvăś
god (Tengri) *teŋri, *taŋrï teŋri, burqan tanrı tanrı tarï/Allah/Xoda taňry täñre täñre táńiri teñir tangri tengri tangara tură/toră
sky *teŋri, *kȫk kök, teŋri gök göy gey/göy gök kük kük kók kök koʻk kök küöx kăvak/koak
Adjectives long *uŕïn uzun uzun uzun uzun uzyn ozın oðon uzyn uzun uzun uzun uhun vărăm
new *yaŋï, *yeŋi yaŋï yeni yeni yeŋi ýaňy yaña yañı jańa jañı yangi yengi saña śĕnĕ
fat *semiŕ semiz semiz, şişman kök semiz simez himeð semiz semiz semiz semiz emis samăr
full *dōlï tolu dolu dolu dolu doly tulı tulı toly tolo toʻla toluq toloru tulli
white *āk, *ürüŋ āq, ürüŋ ak, beyaz (Ar.) aq ak aq aq aq ak oq aq
black *kara qara kara, siyah (Pers.) qara qärä gara qara qara qara kara qora qara xara hura, hora
red *kïŕïl qïzïl kızıl, kırmızı (Ar.) qızıl qïzïl gyzyl qızıl qıðıl qyzyl kızıl qizil qizil kıhıl hĕrlĕ
Numbers 1 *bīr bir bir bir bir bir ber ber bir bir bir bir biir pĕrre
2 *éki eki iki iki ikki iki ike ike eki eki ikki ikki ikki ikkĕ
4 *dȫrt tört dört dörd derd/dörd dört dürt dürt tórt tört toʻrt tört tüört tăvattă
7 *yéti yeti yedi yeddi yeddi ýedi cide yete jeti jeti yetti yetti sette śiççe
10 *ōn on on on on on un un on on oʻn on uon vunnă, vună, vun
100 *yǖŕ yüz yüz yüz iz/yüz ýüz yöz yöð júz jüz yuz yüz süüs śĕr
Proto-Turkic Old Turkic Turkish Azerbaijani Qashqai Turkmen Tatar Bashkir Kazakh Kyrgyz Uzbek Uyghur Sakha/Yakut Chuvash

Endangered Turkic languages

An endangered language, or moribund language, is a language that is at risk of falling out of use as its speakers die out or shift to speaking another language. Language loss occurs when the language has no more native speakers and becomes a dead language.

25 endangered Turkic languages exist in World. The number of speakers derived from statistics or estimates (2019) and were rounded:[51] [52]

Number Name Status Speakers Main Country
1 Bashkir language Vulnerable 1,500,000  Russia
2 Chuvash language Vulnerable 1,200,000  Russia
3 Khorasani Turkic language Vulnerable 1,000,000  Iran
4 Crimean Tatar language Severely endangered 600,000  Ukraine
5 Kumyk language Vulnerable 450,000  Russia
6 Yakut language Vulnerable 400,000  Russia
7 Karachay-Balkar language Vulnerable 400,000  Russia
8 Tuvan language Vulnerable 300,000  Russia
9 Urum language Definitely endangered 200,000  Ukraine
10 Gagauz language Critically endangered 150,000  Moldova
11 Siberian Tatar language Definitely endangered 100,000  Russia
12 Nogai language Definitely endangered 100,000  Russia
13 Salar language Vulnerable 70,000  China
14 Altai language Severely endangered 60,000  Russia
15 Khakas language Definitely endangered 50,000  Russia
16 Khalaj language Vulnerable 20,000  Iran
17 Äynu language Critically endangered 6,000  China
18 Western Yugur language Severely endangered 5,000  China
19 Shor language Severely endangered 3,000  Russia
20 Dolgan language Definitely endangered 1,000  Russia
21 Krymchak language Critically endangered 200  Israel
22 Tofa language Critically endangered 100  Russia
23 Karaim language Critically endangered 100  Ukraine
24 Ili Turki language Severely endangered 100  China
25 Chulym language Critically endangered 50  Russia

Russia

14 endangered Turkic languages exist in Russia:[53] [54]

Number Name Status Speakers
1 Bashkir language Vulnerable 1,500,000
2 Chuvash language Vulnerable 1,200,000
3 Kumyk language Vulnerable 450,000
4 Yakut language Vulnerable 400,000
5 Karachay-Balkar language Vulnerable 400,000
6 Tuvan language Vulnerable 300,000
7 Siberian Tatar language Definitely endangered 100,000
8 Nogai language Definitely endangered 100,000
9 Altai language Severely endangered 60,000
10 Khakas language Definitely endangered 50,000
11 Shor language Severely endangered 3,000
12 Dolgan language Definitely endangered 1,000
13 Tofa language Critically endangered 100
14 Chulym language Critically endangered 50
  • The number of speakers derived from statistics or estimates (2019) and were rounded.

Ukraine

Number Name Status Speakers
1 Crimean Tatar language Severely endangered 600,000
2 Urum language Definitely endangered 200,000
3 Karaim language Critically endangered 100
  • The number of speakers derived from statistics or estimates (2019) and were rounded.

China

In Qinghai (Amdo), the Salar language has a heavy Chinese and Tibetan influence.[55] Although of Turkic origin, major linguistic structures have been absorbed from Chinese. Around 20% of the vocabulary is of Chinese origin, and 10% is also of Tibetan origin. Yet the official Communist Chinese government policy deliberately covers up these influences in academic and linguistics studies, trying to emphasize the Turkic element and completely ignoring the Chinese in the Salar language.[56] The Salar language has taken loans and influence from neighboring varieties of Chinese.[57] It is neighboring variants of Chinese which have loaned words to the Salar language.[57] In Qinghai, many Salar men speak both the Qinghai dialect of Chinese and Salar. Rural Salars can speak Salar fluently while urban Salars often assimilate into the Chinese speaking Hui population.[58]

Number Name Status Speakers
1 Salar language Vulnerable 70,000
2 Äynu language Critically endangered 6,000
3 Western Yugur language Severely endangered 5,000
4 Ili Turki language Severely endangered 100
  • The number of speakers derived from statistics or estimates (2019) and were rounded.

Iran

Khorasani Turkic, is an Oghuz Turkic language spoken in northern North Khorasan Province and Razavi Khorasan Province in Iran. Nearly all Khorasani Turkic speakers are also bilingual in Persian.[59] [60]

The Khalaj speak their Turkic language and Persian, and the supposed Iranian language of the Khalaj is spurious.[61] Although it contains lot of arhaic Old Turkic elements, it became widely Persianized.[62][63]

Number Name Status Speakers
1 Khorasani Turkic language Vulnerable 1,000,000
2 Khalaj language Vulnerable 20,000
  • The number of speakers derived from statistics or estimates (2019) and were rounded.

Moldova

Number Name Status Speakers
1 Gagauz language Critically endangered 150,000
  • The number of speakers derived from statistics or estimates (2019) and were rounded.

Israel

Number Name Status Speakers
1 Krymchak language Critically endangered 200
  • The number of speakers derived from statistics or estimates (2019) and were rounded.

Afghanistan

Many Turkic languages have gone extinct in Afghanistan. [64]

Iraq

In 1980, Saddam Hussein's government adopted a policy of assimilation of its minorities. Due to government relocation programs, thousands of Iraqi Turkmen were relocated from their traditional homelands in northern Iraq and replaced by Arabs, in an effort to Arabize the region.[65] Furthermore, Iraqi Turkmen villages and towns were destroyed to make way for Arab migrants, who were promised free land and financial incentives. For example, the Ba'th regime recognised that the city of Kirkuk was historically an Iraqi Arab city and remained firmly in its cultural orientation.[66] Thus, the first wave of Arabization saw Arab families move from the centre and south of Iraq into Kirkuk to work in the expanding oil industry. Although the Iraqi Turkmen were not actively forced out, new Arab quarters were established in the city and the overall demographic balance of the city changed as the Arab migrations continued.[66]

Several presidential decrees and directives from state security and intelligence organizations indicate that the Iraqi Turkmen were a particular focus of attention during the assimilation process during the Ba'th regime. For example, the Iraqi Military Intelligence issued directive 1559 on 6 May 1980 ordering the deportation of Iraqi Turkmen officials from Kirkuk, issuing the following instructions: "identify the places where Turkmen officials are working in governmental offices [in order] to deport them to other governorates in order to disperse them and prevent them from concentrating in this governorate [Kirkuk]".[67] In addition, on 30 October 1981, the Revolution's Command Council issued decree 1391, which authorized the deportation of Iraqi Turkmen from Kiruk with paragraph 13 noting that "this directive is specially aimed at Turkmen and Kurdish officials and workers who are living in Kirkuk".[67]

As primary victims of these Arabization policies, the Iraqi Turkmen suffered from land expropriation and job discrimination, and therefore would register themselves as "Arabs" in order to avoid discrimination.[68] Thus, ethnic cleansing was an element of the Ba'thist policy aimed at reducing the influence of the Iraqi Turkmen in northern Iraq's Kirkuk.[69] Those Iraqi Turkmen who remained in cities such as Kirkuk were subject to continued assimilation policies;[69] school names, neighbourhoods, villages, streets, markets and even mosques with names of Turkic origin were changed to names that emanated from the Ba'th Party or from Arab heroes.[69] Moreover, many Iraqi Turkmen villages and neighbourhoods in Kirkuk were simply demolished, particularly in the 1990s.[69]

Extinct Turkic languages

Number Name Time of Extinct
- Proto Turkic Reconstructed language
1 Old Turkic 8th century
2 Old Anatolian Turkish 15th century
3 Pecheneg 12th century
4 Orkhon Turkic 13th century
5 Khazar 13th century
6 Old Uyghur 14th century
7 Khorezmian 14th century
8 Bulgar 14th century
9 Middle Turkic 15th century
10 Kipchak 17th century
11 Cuman 1770
12 Old Tatar 19th century
13 Fergana Kipchak 1920s
14 Chagatai 1921
15 Ottoman Turkish 1928
16 Fuyu Girgis 20th century
17 Dukhan 21st century
18 Salchuq 2013

Other possible relations

The Turkic language family is currently regarded as one of the world's primary language families.[70] Turkic is one of the main members of the controversial Altaic language family. There are some other theories about an external relationship but none of them are generally accepted.

Korean

The possibility of a genetic relation between Turkic and Korean, independently from Altaic, is suggested by some linguists.[71][72][73] The linguist Kabak (2004) of the University of Würzburg states that Turkic and Korean share similar phonology as well as morphology. Yong-Sŏng Li (2014)[72] suggest that there are several cognates between Turkic and Old Korean. He states that these supposed cognates can be useful to reconstruct the early Turkic language. According to him, words related to nature, earth and ruling but especially to the sky and stars seem to be cognates.

The linguist Choi[73] suggested already in 1996 a close relationship between Turkic and Korean regardless of any Altaic connections:

In addition, the fact that the morphological elements are not easily borrowed between languages, added to the fact that the common morphological elements between Korean and Turkic are not less numerous than between Turkic and other Altaic languages, strengthens the possibility that there is a close genetic affinity between Korean and Turkic.

— Choi Han-Woo, A Comparative Study of Korean and Turkic (Hoseo University)

Many historians also point out a close non-linguistic relationship between Turkic peoples and Koreans.[74] Especially close were the relations between the Göktürks and Goguryeo.[75]

Rejected or controversial theories

Uralic

Some linguists suggested a relation to Uralic languages, especially to the Ugric languages. This view is rejected and seen as obsolete by mainstream linguists. Similarities are because of language contact and borrowings mostly from Turkic into Ugric languages. Stachowski (2015) states that any relation between Turkic and Uralic must be a contact one.[76]

See also

References

  1. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Turkic". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  2. ^ Dybo A.V., Chronology of Türkic languages and linguistic contacts of early Türks, Moscow, 2007, p. 766, "Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 March 2005. Retrieved 11 March 2005.CS1 maint: archived copy as title (link) (In Russian)
  3. ^ Janhunen, Juha (2013). "Personal pronouns in Core Altaic". In Martine Irma Robbeets; Hubert Cuyckens (eds.). Shared Grammaticalization: With Special Focus on the Transeurasian Languages. p. 223.
  4. ^ a b c Katzner, Kenneth (March 2002). Languages of the World, Third Edition. Routledge, an imprint of Taylor & Francis Books Ltd. ISBN 978-0-415-25004-7.
  5. ^ Brigitte Moser, Michael Wilhelm Weithmann, Landeskunde Türkei: Geschichte, Gesellschaft und Kultur, Buske Publishing, 2008, p.173
  6. ^ Deutsches Orient-Institut, Orient, Vol. 41, Alfred Röper Publushing, 2000, p.611
  7. ^ "Archived copy". Archived from the original on 16 January 2014. Retrieved 15 January 2014.CS1 maint: archived copy as title (link)
  8. ^ "Language Materials Project: Turkish". UCLA International Institute, Center for World Languages. February 2007. Archived from the original on 11 October 2007. Retrieved 26 April 2007.
  9. ^ Vovin, Alexander (2005). "The end of the Altaic controversy: In memory of Gerhard Doerfer". Central Asiatic Journal. 49 (1): 71–132. JSTOR 41928378.
  10. ^ Georg, Stefan; Michalove, Peter A.; Ramer, Alexis Manaster; Sidwell, Paul J. (1999). "Telling general linguists about Altaic". Journal of Linguistics. 35 (1): 65–98. JSTOR 4176504.
  11. ^ Sinor, 1988, p.710
  12. ^ George van DRIEM: Handbuch der Orientalistik. Volume 1 Part 10. BRILL 2001. Page 336
  13. ^ M. A. Castrén, Nordische Reisen und Forschungen. V, St.-Petersburg, 1849
  14. ^ Yunusbayev, Bayazit; Metspalu, Mait; Metspalu, Ene; et al. (21 April 2015). "The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia". PLoS Genetics. 11 (4): e1005068. doi:10.1371/journal.pgen.1005068. ISSN 1553-7390. PMC 4405460. PMID 25898006. The origin and early dispersal history of the Turkic peoples is disputed, with candidates for their ancient homeland ranging from the Transcaspian steppe to Manchuria in Northeast Asia,
  15. ^ Yunusbayev, Bayazit; Metspalu, Mait; Metspalu, Ene; et al. (21 April 2015). "The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia". PLoS Genetics. 11 (4): e1005068. doi:10.1371/journal.pgen.1005068. ISSN 1553-7390. PMC 4405460. PMID 25898006. Thus, our study provides the first genetic evidence supporting one of the previously hypothesized IAHs to be near Mongolia and South Siberia.
  16. ^ Blench, Roger; Spriggs, Matthew (2 September 2003). Archaeology and Language II: Archaeological Data and Linguistic Hypotheses. Routledge. ISBN 9781134828692.
  17. ^ Clark, Larry V. (1980). "Turkic Loanwords in Mongol, I: The Treatment of Non-initial S, Z, Š, Č". Central Asiatic Journal. 24 (1/2): 36–59. JSTOR 41927278.
  18. ^ Vovin, Alexander 2004. ‘Some Thoughts on the Origins of the Old Turkic 12-Year Animal Cycle.’ Central Asiatic Journal 48/1: 118–32.
  19. ^ Vovin, Alexander. 2010. Once Again on the Ruan-ruan Language. Ötüken’den İstanbul’a Türkçenin 1290 Yılı (720–2010) Sempozyumu From Ötüken to Istanbul, 1290 Years of Turkish (720–2010). 3–5 Aralık 2010, İstanbul / 3–5 December 2010, İstanbul: 1–10.
  20. ^ Johanson, Lars; Johanson, Éva Ágnes Csató (29 April 2015). The Turkic Languages. Routledge. ISBN 9781136825279.
  21. ^ Robbeets, Martine (2017). "Transeurasian: A case of farming/language dispersal". Language Dynamics and Change. 7 (2): 210–251. doi:10.1163/22105832-00702005.
  22. ^ Soucek, Svat (March 2000). A History of Inner Asia. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-65169-1.
  23. ^ Findley, Carter V. (October 2004). The Turks in World History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-517726-8.
  24. ^ Turkic Language tree entries provide the information on the Turkic-speaking regions.
  25. ^ https://www.ethnologue.com/
  26. ^ https://glottolog.org/
  27. ^ Dybo A.V., Chronology of Türkic languages and linguistic contacts of early Türks, Moscow, 2007, p. 766, "Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 March 2005. Retrieved 11 March 2005.CS1 maint: archived copy as title (link) (In Russian)
  28. ^ https://www.ethnologue.com/
  29. ^ https://glottolog.org/
  30. ^ https://www.ethnologue.com/
  31. ^ https://glottolog.org/
  32. ^ Johanson, Lars (2001). "Discoveries on the Turkic linguistic map" (PDF). Swedish Research Institute in Istanbul. Retrieved 18 March 2007. Cite journal requires |journal= (help)[permanent dead link]
  33. ^ a b Lars Johanson, The History of Turkic. In Lars Johanson & Éva Ágnes Csató (eds), The Turkic Languages, London, New York: Routledge, 81–125, 1998.Classification of Turkic languages
  34. ^ See the main article on Lir-Turkic.
  35. ^ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.) (2005). "Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees – Turkic". Retrieved 18 March 2007.CS1 maint: multiple names: authors list (link) CS1 maint: extra text: authors list (link) The reliability of Ethnologue lies mainly in its statistics whereas its framework for the internal classification of Turkic is still based largely on Baskakov (1962) and the collective work in Deny et al. (1959–1964). A more up to date alternative to classifying these languages on internal camparative grounds is to be found in the work of Johanson and his co-workers.
  36. ^ Hruschka, Daniel J.; Branford, Simon; Smith, Eric D.; Wilkins, Jon; Meade, Andrew; Pagel, Mark; Bhattacharya, Tanmoy (2015). "Detecting Regular Sound Changes in Linguistics as Events of Concerted Evolution 10.1016/j.cub.2014.10.064". Current Biology. 25 (1): 1–9. doi:10.1016/j.cub.2014.10.064. PMC 4291143. PMID 25532895.
  37. ^ Самойлович, А. Н. (1922). Некоторые дополнения к классификации турецких языков (in Russian).
  38. ^ Larry Clark, "Chuvash", in The Turkic Languages, eds. Lars Johanson & Éva Ágnes Csató (London–NY: Routledge, 2006), 434–452.
  39. ^ Anton Antonov & Guillaume Jacques, "Turkic kümüš ‘silver’ and the lambdaism vs sigmatism debate", Turkic Languages 15, no. 2 (2012): 151–70.
  40. ^ Lars Johanson (1998) The History of Turkic. In Lars Johanson & Éva Ágnes Csató (eds) The Turkic Languages. London, New York: Routledge, 81–125. [1]
  41. ^ Khalaj is surrounded by Oghuz languages, but exhibits a number of features that classify it as non-Oghuz.
  42. ^ Crimean Tatar and Urum are historically Kipchak languages, but have been heavily influenced by Oghuz languages.
  43. ^ a b c "turcologica". Retrieved 22 February 2017.
  44. ^ Tura, Baraba, Tomsk, Tümen, Ishim, Irtysh, Tobol, Tara, etc. are partly of different origin (Johanson 1998) [2]
  45. ^ Deviating. Historically developed from Southwestern (Oghuz) (Johanson 1998) [3]
  46. ^ Aini contains a very large Persian vocabulary component, and is spoken exclusively by adult men, almost as a cryptolect.
  47. ^ Coene 2009, p. 75
  48. ^ Coene 2009, p. 75
  49. ^ Concise Encyclopedia of Languages of the World. Contributors Keith Brown, Sarah Ogilvie (revised ed.). Elsevier. 2010. p. 1109. ISBN 978-0080877754. Retrieved 24 April 2014.CS1 maint: others (link)
  50. ^ Johanson, Lars, ed. (1998). The Mainz Meeting: Proceedings of the Seventh International Conference on Turkish Linguistics, August 3–6, 1994. Turcologica Series. Contributor Éva Ágnes Csató. Otto Harrassowitz Verlag. p. 28. ISBN 978-3447038645. Retrieved 24 April 2014.
  51. ^ "UNESCO Atlas of the World's Languages in danger".
  52. ^ "Atlas of languages in danger | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization".
  53. ^ "UNESCO Atlas of the World's Languages in danger".
  54. ^ "Atlas of languages in danger | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization".
  55. ^ Johanson, Lars; Utas, Bo, eds. (2000). Evidentials: Turkic, Iranian and Neighbouring Languages. Volume 24 of Empirical approaches to language typology. Walter de Gruyter. p. 58. ISBN 978-3110161588. ISSN 0933-761X. Retrieved 24 April 2014.
  56. ^ William Safran (1998). William Safran (ed.). Nationalism and ethnoregional identities in China. Volume 1 of Cass series—nationalism and ethnicity (illustrated ed.). Psychology Press. p. 72. ISBN 978-0-7146-4921-4. Retrieved 28 June 2010.
  57. ^ a b Raymond Hickey (2010). Raymond Hickey (ed.). The Handbook of Language Contact (illustrated ed.). John Wiley and Sons. p. 664. ISBN 978-1-4051-7580-7. Retrieved 28 June 2010.
  58. ^ Dwyer (2007:90)
  59. ^ "Khorasani Turkish". Ethnologue.
  60. ^ "UNESCO Atlas of the World's Languages in danger".
  61. ^ Hammarström (2015) Ethnologue 16/17/18th editions: a comprehensive review: online appendices
  62. ^ [4]
  63. ^ [5]
  64. ^ "زبانهای بومی افغانستان در 'معرض خطر' اند".
  65. ^ Jenkins 2008, 15.
  66. ^ a b Anderson & Stansfield 2009, 64.
  67. ^ a b Anderson & Stansfield 2009, 65.
  68. ^ International Crisis Group 2006, 5.
  69. ^ a b c d Anderson & Stansfield 2009, 66.
  70. ^ George van DRIEM: Handbuch der Orientalistik. Volume 1 Part 10. BRILL 2001. Page 336
  71. ^ Sibata, Takesi (1979). "Some syntactic similarities between Turkish, Korean, and Japanese". Central Asiatic Journal. 23 (3/4): 293–296. ISSN 0008-9192. JSTOR 41927271.
  72. ^ a b SOME STAR NAMES IN MODERN TURKIC LANGUAGES-I - Yong-Sŏng LI - Academy of Korean Studies Grant funded by the Korean Government (MEST) (AKS-2010-AGC-2101) - Seoul National University 2014
  73. ^ a b Choi, Han-Woo (1996). "A comparative study of Korean and Turkic: Is Korean Altaic?" (PDF). International Journal of Central Asian Studies. 1.
  74. ^ Babayar, Gaybullah (2004). "On the ancient relations between the Turkic and Korean peoples" (PDF). Journal of Turkic Civilization Studies (1): 151–155.
  75. ^ Tae-Don, Noh (2016). "Relations between ancient Korea and Turkey: An examination of contacts between Koguryŏ and the Turkic Khaganate". Seoul Journal of Korean Studies. 29 (2): 361–369. doi:10.1353/seo.2016.0017. ISSN 2331-4826.
  76. ^ Stachowski, Marek (2015). "Turkic pronouns against a Uralic background". Iran and the Caucasus. 19 (1): 79–86. ISSN 1609-8498.

Further reading

  • Akhatov G. Kh. 1960. "About the stress in the language of the Siberian Tatars in connection with the stress of modern Tatar literary language" .- Sat *"Problems of Turkic and the history of Russian Oriental Studies." Kazan. (in Russian)
  • Akhatov G.Kh. 1963. "Dialect West Siberian Tatars" (monograph). Ufa. (in Russian)
  • Baskakov, N.A. 1962, 1969. Introduction to the study of the Turkic languages. Moscow. (in Russian)
  • Boeschoten, Hendrik & Lars Johanson. 2006. Turkic languages in contact. Turcologica, Bd. 61. Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-05212-0
  • Clausen, Gerard. 1972. An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
  • Deny, Jean et al. 1959–1964. Philologiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden: Harrassowitz.
  • Dolatkhah, Sohrab. 2016. Parlons qashqay. In: collection "parlons". Paris: L'Harmattan.
  • Dolatkhah, Sohrab. 2016. Le qashqay: langue turcique d'Iran. CreateSpace Independent Publishing Platform (online).
  • Dolatkhah, Sohrab. 2015. Qashqay Folktales. CreateSpace Independent Publishing Platform (online).
  • Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.). 1998. The Turkic languages. London: Routledge. ISBN 0-415-08200-5.
  • Johanson, Lars. 1998. "The history of Turkic." In: Johanson & Csató, pp. 81–125.[6]
  • Johanson, Lars. 1998. "Turkic languages." In: Encyclopædia Britannica. CD 98. Encyclopædia Britannica Online, 5 sept. 2007.[7]
  • Menges, K. H. 1968. The Turkic languages and peoples: An introduction to Turkic studies. Wiesbaden: Harrassowitz.
  • Öztopçu, Kurtuluş. 1996. Dictionary of the Turkic languages: English, Azerbaijani, Kazakh, Kyrgyz, Tatar, Turkish, Turkmen, Uighur, Uzbek. London: Routledge. ISBN 0-415-14198-2
  • Samoilovich, A. N. 1922. Some additions to the classification of the Turkish languages. Petrograd.
  • Schönig, Claus. 1997–1998. "A new attempt to classify the Turkic languages I-III." Turkic Languages 1:1.117–133, 1:2.262–277, 2:1.130–151.
  • Starostin, Sergei A., Anna V. Dybo, and Oleg A. Mudrak. 2003. Etymological Dictionary of the Altaic Languages. Leiden: Brill. ISBN 90-04-13153-1
  • Voegelin, C.F. & F.M. Voegelin. 1977. Classification and index of the World's languages. New York: Elsevier.

External links