زبان‌های آراواکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
آراواکی
مایپوری
پراکنش:همه کشورهای آمریکای جنوبی به جز اکوادور، اروگوئه و شیلی، آمریکای مرکزی و کارائیب
تبار:بزرگ‌آراواکی؟
  • آراواکی
زیرگروه‌ها:
شمالی
جنوبی
ایزو ۵–۶۳۹awd
گلاتولوگaraw1281[۱]
{{{mapalt}}}
زبان‌های آراواکی در آمریکای جنوبی

زبان‌های آراواکی یا مایپوری یکی از خانواده‌های زبانی جهان است که در میان مردم باستانی بومی جنوب آمریکا سخن گفته می‌شود. گروه‌هایی از گویشوران این زبان‌ها به آمریکای مرکزی و جزایر آنتیل بزرگ در کارائیب و باهاما در اقیانوس اطلس مهاجرت کردند. این زبان‌ها در میان همه کشورهای آمریکای جنوبی به جز اکوادور، اروگوئه و شیلی امروزی رایجند. این زبان بخشی از خانواده بزرگ‌تر و پیشنهادی بزرگ‌آراواکی است.

نام مایپوری توسط فیلیپو گیلیخ در سال ۱۷۸۲ پس از مشاهده زبان مایپوری در ونزوئلا، به خانواده داده شد. یک قرن بعد نام خانواده به آراواکی که از نظر فرهنگی زبان مهم‌تری بود، تغییر نام یافت. اصطلاح آراواکی تا زمانی که استفاده از آن توسط دانشمندان آمریکای شمالی برای اطلاق به خانواده پیشنهادی گسترده‌تر بزرگ‌آراواکی گسترش یافت، روی کار بود. در آن زمان نام مایپوری دوباره برای این خانواده احیا شد.

زبان‌ها[ویرایش]

طبقه‌بندی زبان‌های مایپوری به دلیل انقراض تعداد زیادی از آن‌ها و مستندسازی‌های ضعیف، دشوار است. بسیاری از پژوهشگران در تقسیم مایپوری به شاخه‌های شمالی و جنوبی اتفاق نظر دارند، اما همه زبان‌ها را نمی‌توان در همین دو شاخه قرار داد. سه روش دسته‌بندی زیر توسط همه پذیرفته شده‌است:

واج‌شناسی[ویرایش]

اگرچه تنوع زبانی زیادی در گونه‌های آراواکی یافت می‌شود اما طبق گفته آیخنوالد (۱۹۹۹) جدول‌های زیر ترکیب کلی از همخوان‌ها و واکه‌هایی است که به‌طور معمول در زبان‌های آراواکی یافت می‌شوند:[۲]

لبی دندانی لثوی تیغه‌ای-لثوی-
کامی
نرم‌کامی چاکنایی
انسدادی واک‌دار (b) d ɡ
بی‌واک p t k (ʔ)
بی‌واک حلقی (pʰ) (tʰ) (kʰ)
انسایشی ts
سایشی (ɸ) s ʃ h
کناری l
لرزشی r
خیشومی m n ɲ
نیم‌واکه w j
پیشین مرکزی پسین
بلند i i: ɨ ɨ: u u:
میانه e e:
کوتاه a a:

واژگان[ویرایش]

لوکوتکا (۱۹۶۸) واژگان اساسی زیر را برای زبان‌های آراواکی ذکر کرده‌است.[۳]

زبان شاخه یک دو سه سر چشم دست پا
Amoishe Lorenzo pachía epá mapá yo-ói net n-not
Guahibo Guahibo kaí nahuaxu akuoíebi pe-matána pe-wánto pi-tahúto
Churuya Guahibo kai kabale omopesiva
Guayabero Guahibo kayen magneten buán fuʔuten
Marawan Marawan paxa tsálie mpána pi-tiui pi-taibi pu-aku
Caripurá Marawan pabere: yaná pána i-tiuti pi-taibi pu-áko
Palicur Marawan phát pitána mpána teuti i-teibi i-wak-ti
Aruan Aruan auseire dekuráma nkeduke p-küue pe-xinháku pe-aynáu
Moríque Moríque akápastoi shikará shika-bená p-dóko p-dái pi-ó
Chamicuro Chamicuro padláka maʔa póxta kídlko o-káski ax-chái u-chíxpa
Waurá Waurá pauá mepiáua kamaukula nu-teurzata nu-titái nu-kapi
Mehináku Waurá pauítsa mepiáma kamayukule nu-tau nu-titái nu-kapu
Kustenau Waurá paúdza mepiáma kamaukula nu-téu nu-titái ni-uríko
Yaulapíti Waurá pauá purziñama kamayunkula nu-kurzyu nu-ritä nu-irika
Sarave Paresí atia iñama anahama no-eve no-he aui-kachi
Paresí Paresí hatita inamá anamá no-seurí nu-dúse nu-kau
Waimare Paresí hakida hi:nama: hanáma: no-tse:ri nu-zo:tse nu-kahe
Chané Chané
Guaná Chané posha piá mopoá do-otí u-ké u-oú
Terena Chané paisuan piá mopuá do-otí u-né u-oú
Quiniquinao Apolista poikuá piá mopuá do-otí u-nhé w-oú
Lapachu Apolista eto api mopo ya-tuni hua-nia
Mojo Mojo ikapia apisá impúse nu-xuti yu-ki nu-bupe
Baure Mojo ni-póã i-kise nu-ake
Pauna Mojo i-huike
Paicone Mojo ponotsiko baniki i-pe ni-kis i-vuaki
Ipurina Ipurina hatiká ipíka mapáka i-kiwi o-kí oa-kutí
Campa Preandine I apáro apíti máhua a-ito a-oki a-kó
Machiganga Preandine I pániro api mahuani no-yito no-ki nä-ko
Chanchamayo Preandine I kipachi nu-china o-eki a-eu
Quirineri Preandine I aparu piti mana pi-hita po-ke
Maneteneri Preandine I
Piro Preandine I sape epi mapa we-iwé xali hue-mio
Chontaquiro Preandine I suriti apíri nokiri hue-xixua we-ari hua-mianuta
Inapari Preandine II
Kushichineri Preandine II sátepia hépi u-shiwe no-yate nó-min
Cuniba Preandine II yi-hwö wi-bere wö-miu
Kanamaré Preandine II satibika hepü mapa nu-xüi nu-xü nu-muyú
Huachipairi Preandine II ruña gundupa ya-kuk
Mashco Preandine II ruña gundupa
Uainumá Uainumá apágeri macháma matsüke ba-ita no-tóhi no-gápi
Mariaté Uainumá apakeri mechema atapo no-bida no-doi no-ghapi
Jumana Jumana aphla liágua mabäʔagua n-úla un-ló no-gabí
Passé Jumana apeala pakéana mapeana ni-óla chi-ló nu-ghapóle
Cauishana Cauishana bälämo mätalá bämä bikaka na-oá nó-ló na-gúbi
Yukúna Yukúna paxlúasa hiamá uesikiéle nu-ilá nux-lú no-yola
Guarú Yukúna pagluachima xeyama uzíkele yatela-chima
Resigaro Resigaro apa:hapené eytza:mo eitza:moapo whe-bühe wa-tnih wa:-kí
Marawa Marawa ukvashumu piá ghebeñ ni-siuy na-kosi no-kabesui
Araicú Araicú etetu puyabana mayba ghi no-ki ni-kabu
Manáo Manáo panimu piarukuma pialukipaulo nu-küuna nu-kurika nu-kaité
Cariay Manáo nyoi püthairama tükahui nu-küuy nu-kuniki nu-ghai
Uirina Uirina shishi-kaba na-kuke li-kaue
Yabaána Uirina fuiu-dagu ná-ui nu-khapi
Anauya Uirina ahiari mahoren marahunaka nun-huída nau-hini nun-kapi
Chiriána Chiriána nu-kiwída nu-ái nu-nái
Ipéca Ipéca apáda yamada madarida nú-wida nu-tí nu-kápi
Payualiene Ipéca apádacha yamáda madalída nu-wida nu-thí nu-kápí
Curipaco Ipéca ápe yamáde madálda lyi-wida nó-ti h'no-kápi
Kárro Ipéca pádda yamádda madaridda húida nó-ti no-kápi
Kapitémínaneí Ipéca aphépai yamhépa madelipa ni-wirechipa nú-ti nu-kápi
Tariana Tariana páda yamáite mandalite pax-huída pa-tída kopi-vana
Cauyari Tariana no-üte no-tu nu-kapi
Baré Baré I bakunákali pekúname klikúname hua-dósie hua-oíti hua-kabi
Uarequena Baré I apáhesa dauntása nabaitalísa nó-iua nó-bui no-kapi
Adzáneni Baré I apékutsa dzámana mandalípa nu-wída nu-thi nu-kapi
Carútana Baré I aʔapetsa ntsáme mádali nú-ita nu-thi no-kopü
Katapolítani Baré I apadátsa dzamáta mádali ní-wida au-thí nu-kápi
Siusí Baré II apaíta dzamá mandalíapa ni-uíta nú-ti nu-kapi
Moriwene Baré II apáda zamáda madálida n-iwida nu-thí nu-kapi
Mapanai Baré II páda dzamáda madalída ni-wída nu-tí nu-kápi
Hohodene Baré II apáda dzamhépa mandalhípa hi-wída nu-thi nu-kápi
Máulieni Baré II apahede dzamáde madalíde nhe-wída nu-thi nu-kápi
Achagua Caquetio abai chamay matavi nú-rita nu-tói nu-kuhe
Piapoco Caquetio abéri putsíba maísiba nú-wita nu-tui nu-kapi
Amarizana Caquetio nu-ita no-tuy nu-kagi
Maypure Maypure papeta apanum apekiva nu-kibukú nu-puriki nu-kapi
Baníva Baníva peya:lo ena:ba yabébuli no-bóhu na-bólihi na:-bipo
Yavitero Baníva hasiáua tsináha nu-síhu na-hólitsi no-kabuhi
Guinau Guinau abamédzya abiamáka in-chéue na-uízyi n-kábi
Wapishána Central bayadap yaitam dikinerda aita-ma ung-wawin kai
Atorai Central petaghpa pauitegh ihikeitaub uruei na-win un-kei
Mapidian Mapidian chioñi asagu dikiñerda un-ku un-oso un-chigya
Mawakwa Mapidian apaura woaraka tamarsa un-kaua ng-oso ng-nkowa
Goajira Goajira vane piamu apuni ta-kí tá-i ta-xápki
Paraujano Goajira mánei pími apáni tó-ki tá-i táp
Taino Island atu bem zimu aku u-gúti
T. Cusa Island
Eyeri Island ata de-sie da-kosi da-kan da-kuti
Caliponau Island aban biama ishöké áku nu-kabo nu-guti
Arawak West Guiana aba biama da-shi da-kusi ue-babuhu da-kosai
Arawak East Guiana da-shi da-kushi da-kapo da-kuti
زبان شاخه آب آتش خورشید ذرت خانه خوک خرطوم‌دار پرنده
Amoishe Lorenzo óñ tsó yumpór trop bakü atók
Guahibo Guahibo méra isóto ikatia hetsóto métsaha
Churuya Guahibo minta ixito mshaxaint xesá
Guayabero Guahibo minta giptan hes ba:h mesa
Marawan Marawan uni tiketi kamui paiti oldogri
Caripurá Marawan one: tiketí kamuí maikí paití arudeika
Palicur Marawan úne tikéti kamoí mahikí paitipin aludpikli
Aruan Aruan unü díha hámo údi müle
Moríque Moríque ón ashkómi ñóki náshi anár háwuits
Chamicuro Chamicuro uníxsa káxchi mosóxko náchi axkóchi maxtódli
Waurá Waurá une itséi kame máiki pae täme
Mehináku Waurá óne tsé kame máiki pai täme
Kustenau Waurá one tséi xámi maikí pae täme
Yaulapíti Waurá u zyro káme máiki pa tsama
Sarave Paresí une rikiai káʔane kozeheo kuti
Paresí Paresí óni irikati kámai kózoto hati kótui
Waimare Paresí uné irigate kamái koze:to: ha:tí ko:tuí
Chané Chané úne yuku sopóro
Guaná Chané une yukú kaché tsoporo petí kamó
Terena Chané une yukú kaché soporó ovongu gamó
Quiniquinao Apolista uné yukú kadzyé osopóro péti
Lapachu Apolista chani yuó íti tái pina yáma
Mojo Mojo uni yuku sáche suru nupena samo
Baure Mojo ine yaki pari sóhmo choro
Pauna Mojo ené yukĩ sache sese
Paicone Mojo ina shaki isésé tiolo
Ipurina Ipurina wünü chaminá atokantí kemi aikó kíamá
Campa Preandine I naña chichi tawánti sínki pangótsi kemáli
Machiganga Preandine I nía chichi buriente sinki imbako kemari
Chanchamayo Preandine I niya paneni pahuasi siinki panguchik
Quirineri Preandine I nixa pishironta shantoshi shinki pangocha
Maneteneri Preandine I húni ashi kashi is xama
Piro Preandine I une chichi kachi sixi panchi siema
Chontaquiro Preandine I uné chichi kachi sizyi panchi siemo
Inapari Preandine II uni titi takuati chema
Kushichineri Preandine II une titi takachi shihi panti sema
Cuniba Preandine II uné titi tʔkati chihi panti hyema
Kanamaré Preandine II wenü ghasirü shishie panichi nuyeshuata
Huachipairi Preandine II tak sinka
Mashco Preandine II ne abati kichäpo siema
Uainumá Uainumá auni icheba ghamui pexkia panísi äma
Mariaté Uainumá uni ichepa gamui pékye panisi zema
Jumana Jumana uhú oyé sömanlú irari pana zema
Passé Jumana oy heghüe aguma niari pána séma
Cauishana Cauishana auví ikiö mawoaká mási banö sema
Yukúna Yukúna úni tsiá kamú kaéru pási emam
Guarú Yukúna kaʔamu
Resigaro Resigaro ho:ní ketse hahi wehe:x adno:hoki
Marawa Marawa uni irisi kumétu uati kakoaka gama
Araicú Araicú uni ighé ghuma mechi peyʔ
Manáo Manáo unua ghügati gamuy auati nuanu ghema
Cariay Manáo toni apai ghamui yuanati nuána ghema
Uirina Uirina une yishe kamoé auati bakué kamá
Yabaána Uirina úni ikági
Anauya Uirina uni ríkari ahiri
Chiriána Chiriána úni pái áyer makanáu páinti kéma
Ipéca Ipéca úni tiyé körzyi kána pánthi hema
Payualiene Ipéca úni tüye hözi kána pánti héma
Curipaco Ipéca óni notapíkata héri héma
Kárro Ipéca óni tie hérsi
Kapitémínaneí Ipéca úuni tíye höri kána pánti héma
Tariana Tariana úni chiána kéri kána pánishi héma
Cauyari Tariana uni hirari eri panetí emá
Baré Baré I óni gaméni ghamú makanashi páni tema
Uarequena Baré I óni ixsíde kamói makanáshi panízi éma
Adzáneni Baré I úni dzídze gámui kána pánte héma
Carútana Baré I úni tídzye kámui makanáchi pánishi héma
Katapolítani Baré I úni tídze gamui kána pánti héma
Siusí Baré II úni tídze gámui kána pánti héma
Moriwene Baré II uni tidzé kamui kána pánti héma
Mapanai Baré II úni tiidzé kamói kána panti hema
Hohodene Baré II úni tidze kámui kána panti héma
Máulieni Baré II úni tídze kámoi kána panítsi héma
Achagua Caquetio uni chichái erri kana banísi ema
Piapoco Caquetio úni kichéi éri kanái kapí éma
Amarizana Caquetio sietai eriepi keybin kaxü
Maypure Maypure ueni kati kamosi dzyomuki panití
Baníva Baníva wéni a:shi amo:shi makanátsi paníshi e:ma
Yavitero Baníva wéni káthi kámothi kána fanisi ema
Guinau Guinau úne chéke gamũhũ yúnu báni zéma
Wapishána Central wéne tiker kamo marik kaburn kudui
Atorai Central win tikir kamu
Mapidian Mapidian win hikesia mariki kudui
Mawakwa Mapidian wune chikasi kamu
Goajira Goajira wuín sikó kakaí máchi míche kama
Paraujano Goajira wín chigigá kakai mái xála
Taino Island ama kuyo boinial maiz bohio bogiael
T. Cusa Island kochi maysi bohio ipis
Eyeri Island oronuie hiket hadale maurise tuhonoko narguti
Caliponau Island one iléme káshi tuhonoko narguti
Arawak West Guiana vuniabu iki hadali marisi bahü kudibiu
Arawak East Guiana wúini hikiki hadali baʔache

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Arawakan". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  2. Aikhenvald, Alexandra Y. (1999). The Arawak language family. In R. M. W. Dixon & A. Y. Aikhenvald (Eds.), The Amazonian languages. Cambridge: Cambridge University Press. شابک ‎۰−۵۲۱−۵۷۰۲۱−۲; شابک ‎۰−۵۲۱−۵۷۸۹۳−۰.
  3. Loukotka, Čestmír (1968). Classification of South American Indian languages. Los Angeles: UCLA Latin American Center.

پیوند به بیرون[ویرایش]