حمام

برای دیگر کاربردها، BA (ابهام‌زدایی) را ببینید.

یک حمام معمولی آمریکایی

رخت کن حمام قجر قزوین،نمونه ای از گرمابه عمومی تاریخی

حَمّام یا گرمابه محلی است برای شستشوی اساسی تن و سر و صورت و غسل در اصطلاح اسلامی.

تاریخچه

بنا به ادعای موبد اردشیر خورشیدیان، رییس انجمن موبدان ایران، ایرانیان نخستین قوم در جهان هستند که برای شستشو، به ساخت گرمابه پرداختند.

معماری گرمابه‌های همگانی

حمام‌های عمومی به لحاظ معماری غالبا دارای در ورودی پیچ داری بودند که به رختکن منتهی می‌شد. در گوشه‌ای از رختکن محل استقرار صندوق دار حمام قرار داشت. این رختکن به اتاقی راه می‌یافت که آن را اتاق سرد و یا بیت اول می‌نامیدند و دارای حوض‌های آب و هوای گرمی بود که از طریق لوله‌های سفالی کار گذاشته شده در دیوار سالن (اتاق دوم) از گرمخانه می‌آمد. این اتاق به اتاق دیگری به نام بیت الحراره و یا حجرهٔ داغ وصل می‌شد. این اتاق دارای حوضی پر از آب گرم بود و دمای آن حداکثر میزانی بود که بدن انسان توان تحمل آن را می‌توانست داشته باشد.کف این اتاق‌ها تماما از سنگ مرمر پوشیده می‌شد تا نظافت آن به آسانی صورت پذیرد.

سقف اتاق‌های حمام گنبدی شکل و دارای نور گیرهایی بود که به وسیلهٔ دریچه‌هایی شیشه‌ای بسته می‌شدند تا بدین ترتیب فقط نور آفتاب به داخل حمام بتابد و از ورود هوای سرد جلوگیری و حمام به صورت طبیعی روشن شود.معمولا در ساخت حمام‌ها از آجر، سنگ و مرمر استفاده می‌کردند، زیرا این مواد به خوبی در مقابل آب مقاومت می‌کنند.در پشت حمام گرمخانه‌ای وجود داشت که آب را در دیگ‌های بزرگ مسی به جوش می‌آورد.آب جوش و بخار از گرمخانه و از طریق شبکه‌ای از لوله‌های سفالی به قسمت‌های مختلف حمام توزیع می‌شد.این گرمخانه معمولا دارای یک در پشتی بود که از طریق آن سوخت مورد نیاز گرمخانه به آن می‌رسید..</ref>، .</ref>.</ref>

بخش‌های مختلف حمام

بخش های گرمابه عمومی

دو بخش کوچک و بزرگ حمام به ترتیب شامل قسمت‌هایی همچون جلو خان، سردر ورودی، هشتی، راهروهای ارتباطی، سربینه، میان در، گرم خانه، خزینه، صفه شاه نشین، اتاق نظافت، تون، گربه رو (چپیله)، دستک، برف انداز، جام خانه و چاه خانه می‌باشد. البته دو فضای اصلی در حمام‌های قدیمی به ترتیب، سربینه و گرم خانه می‌باشد.

رخت کن یا محل جشن ها و حنا بندان ها

فضای اول حمام، رختکن و جای آماده شدن برای استحمام یا خروج از حمام بوده، مهم‌ترین و زیباترین فضای حمام است، فضایی وسیع و پر تزیین با گنبدی بزرگ و حوضی در میان، در اطراف فضای میانی ، سکوهایی برای استراحت مراجعین است که برای ورود به آن‌ها، باید از چند پله بالا می‌رفتند و پاها را قبل از ورود در حوض‌های روی سکوها می‌شستند، بیشترین تزیینات حمام، همیشه در رخت کن یا بینه است. کف بینه و غرفه‌های اطراف آن معمولاً سنگی است.در این بخش مراسم جشن حنا بندان برای داماد و برای عروس در حمام زنانه برگزار می شد.برای مراسم حنابندان معمولا حمام را اختصاصی می کردند جشن حنابندان با رقص و آواز و شعر خوانی همراه بود. داماد حمام می رفت و طی مراسمس دلاک او را شست و شو می داد و در پایان در رختکن طی مراسمس لباس دامادی بر او می پوشیدن و بعد مراسم شعر و ترانه و رقص انجام می شد.

گرم خانه

گرم خانه: در حمام، محل اصلی استحمام و جای مشت و مال که خزینه از ملحقات آن است. گرم خانه، محل شستشو و تطهیر بدن می‌باشد. گرم خانه اغلب فضایی ساده‌تر از بینه است که گوشه‌هایی برای نشستن و شستشو دارد. خزینه آب گرم و حوض آب سرد و فضاهایی خصوصی‌تر برای استحمام در مجاورت گرم خانه قرار دارد.

روشنایی گرم خانه از نور گیرهای سقفی تأمین می‌شود. نورگیرهایی با شیشه‌های عدسی مانند وجود دارد تا نور کافی وارد حمام شده و داخل حمام دیده نشود.

ورودی حمام و نیز فضای بین بینه و گرم خانه را که «میان در» نامیده می‌شود به نوعی با پیچ و خم بسیار طراحی می‌کردند که جلو تبادل مستقیم حرارت و رطوبت را بگیرد و هوای بیرون حمام به بینه و هوای بینه به گرم خانه و بالعکس به سهولت منتقل نشود. کل حمام را برای حفظ گرمای درونی آن، معمولاً پایین‌تر از سطح زمین و درون خاک می‌ساخته‌اند.

فضای پشتیبانی

یعنی فضاهای مربوطه به تأمین آب و حرارت حمام مثل تون یا آتشگاه و انبار هیزم، که تون محل افروختن آتش در پشت گرم خانه و خزینه قرار داشته و از بیرون حمام به آن وارد می‌شوند.

خزینه آب گرم: خزینه از یک طرف به گرم خانه و محل شستن و کیسه کشی وصل است و از طرف دیگر به بیرون حمام و برروی آتشگاه که به آن گرخانهGorKhaneh یا گلخن می گفتند که یک نفر همواره در آن آتش را با هیزم و یا چوب روشن نگه می داشت. بعضی از حمام‌ها علاوه بر خزینه آب گرم، خزینه آب ولرم یا سرد هم دارد. بنای حمام ها در قدیم از ساروج ملاطی مقاوم دربرابر آب، ازآهک و خاکستر، خاک رس و... بود. خزینه در قدیم محل آلودگی و سرایت بیماری های ویروسی بودو حدود یکصد سال قبل ورود افراد به خزینه ها ممنوع شد و شیر آب به خزینه وصل شد تا مردم مستقیم وارد خزینه نشوند. تنبوشه: لوله‌های سفالین که از آن برای انتقال آب بین بخشهای مختلف حمام استفاده می‌شده است

• گلجام: شیشه‌های رنگین در روزن سقف یا دیوار
• تون یا گلخن: مجموعه راهرو، اتاقک و دیگ بزرگ مسین که در کف و زیر خزینه تعبیه می‌شود و آب خزینه را داغ می کند. و شخصی به اسم تون تاب در فواصل زمانی منظم به وسیله افروختن هیزم و سایر مواد سوختی در تون؛ آب داخل خزینه را گرم نگه می‌داشته است. دود ناشی از دود و دم سوختن به صورت مستقیم به دودکش‌ها مرتبط نمی‌شده بلکه توسط گربه روهای کف حمام به بیرون حمام هدایت می‌شده تا از گرمای آن برای گرم شدن کف حمام استفاده شود. نام‌های دیگر تون؛ گلخن(گرخانه)، تیون و پاتیون است.

آداب حمام

حمام فرهنگ و اداب خاصی داشته است بویژه برای عروسی ها و مراسم های ملی و همچنین برای کدخدا و آخوند ده و شهرهای کوچک. در قدیم معمولا هفته ای یک بار حمام می رفته اند و بویژه شب های جمعه شلوغ ترین روزهای حمام بوده است. شلوغ ترین روزهای سال در حمام های ایرانی معمولا چند روز عید و بخصوص یک روز قبل از نوروز بوده است.

جستارهای وابسته

• حمام عمومی
• کیسه حمام
• حوله
• لیف

منابع

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ حمام موجود است.