کودتا
| از زنجیره نوشتارهای |
| انقلاب |
|---|
 |
 درگاه سیاست |
 | برای تأییدپذیری کامل این مقاله به منابع بیشتری نیاز است. (اوت ۲۰۲۵) |
کودِتا (به فرانسوی: Coup d'État، /ˌkuːdeɪˈtɑː/) (به تاجیکی: تبدلات دولتی) براندازی ناگهانی و خشن دولت یا حکومت وقت توسط نیروی نظامی است. پیشنیاز اصلی یک کودتا، کنترل تمام یا بخشی از نیروهای مسلح است. برخلاف انقلاب که معمولاً توسط عده زیادی از مردم که برای تغییرات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی به وقوع میپیوندد. کودتا تغییر در قدرت از بالااست که صرفاً به جابجایی شخصیتهای سیاسی حاکمیت میانجامد.[۱][۲][۳]
کودتا به ندرت بر سیاستهای بنیادین اقتصادی و اجتماعی یک کشور تأثیر میگذارد.[۲] در دو سده اخیر کشورهای زیادی در آسیا، قاره آفریقا و آمریکای لاتین کودتا را تجربه کردهاند.[۲]
ریشهشناسی
[ویرایش]واژه «کودتا» (به فرانسوی: coup d'état) از زبان فرانسوی وارد زبان فارسی شدهاست[۳] و به معنی «ضربه (ناگهانی) به دولت» است.[۴] این عبارت در زبانهای دیگر نیز بهکار میرود. واژه «پوتش» (به آلمانی: Putsch) از زبان آلمانی (گویش سویسی = ضربه) نیز همین معنی را دارد و گاه به کار رفتهاست.[۵]
عوامل پیشبینیکننده
[ویرایش]مرور ادبیات دانشگاهی در سال ۲۰۰۳، نشان داد که عوامل زیر بر وقوع کودتا تأثیر میگذارند:
- نارضایتیهای شخصی افسران
- نارضایتیهای سازمانی در ارتش
- محبوبیت ارتش
- انسجام نگرشی در ارتش
- افول اقتصادی
- بحران سیاسی داخلی
- سرایت از کودتاهای منطقهای دیگر
- تهدید خارجی
- مشارکت در جنگ
- تبانی با یک قدرت نظامی خارجی
- دکترین امنیت ملی ارتش
- فرهنگ سیاسی افسران
- نهادهای ناوابسته
- میراث استعماری
- توسعه اقتصادی
- صادرات غیرمتنوع
- ترکیب طبقاتی افسران
- میزان بزرگی ارتش
- قدرت جامعه مدنی
- مشروعیت رژیم و سابقه کودتاهای پیشین
مرور ادبیات در یک مطالعه سال ۲۰۱۶، به عواملی چون جناحبندی قومی، دولتهای حامی خارجی، بیتجربگی رهبر، رشد کند اقتصادی، شوک قیمتهای بالای کالاها و فقر، اشاره میکند.[۶]
مقالهای دیگر در سال ۲۰۱۶ نشان میدهد که بحرانهای دولتی، ثبات سیاسی و نبود خشونت، پاکسازیها، سطح ترور سیاسی، اعتصابات عمومی، رشد جمعیت، ساختار حقوقی و امنیت حقوق مالکیت و سهم کشورهای دموکراتیک در همان منطقه، وقوع کودتا را پیشبینی میکند.[۷]
هارکنس (۲۰۱۶)، دریافت که تمرکز نیرو در بعضی از یگانها در نزدیکی پایتخت و عدم توازن قومی یا جناحی در درون ارتش، احتمال وقوع کودتا را افزایش میدهند.[۸]
چندین مقاله نشان میدهند که بحرانهای اقتصادی، با بیثباتی و دگرگونی رژیمها مرتبط هستند.[۹] دیووه و همکاران وی، در (۲۰۲۰)، شواهد محکمی ارائه میدهند مبنی بر اینکه، درآمد پایین و رشد کند یا منفی، احتمال فروپاشی رژیم را افزایش میدهند. اضافه بر این، آنها نشان میدهند که سطوح میانی دموکراسی، بهطور کاملا مشخصی، فروپاشیهای ناشی از کودتا و گذارهای هدایتشده توسط حاکمان مستقر رژیم را پیشبینی میکنند.[۱۰]
اکنون مشخص شده است که کودتاها اغلب در محیطهایی رخ میدهند که بهشدت، تحت تأثیر قدرتهای نظامی هستند. بسیاری از عوامل فوق، با فرهنگ نظامی و پویاییهای قدرت در ارتش مرتبط اند. این عوامل را میتوان به چند دسته تقسیم کرد که دو دسته از آنها عبارتاند از: تهدید منافع نظامی و حمایت از منافع نظامی. اگر منافع ذکر شده، در هر یک از این دو جهت حرکت کند، ارتش یا از این قدرت بهرهبرداری خواهد کرد و یا برای بازپسگیری آن تلاش خواهد نمود.[۱۱]
معمولا، هزینههای نظامی، شاخصی از احتمال وقوع کودتا به شمار میآیند. نوردویک دریافت که در حدود ۷۵٪ از کودتاهایی که در کشورهای مختلف رخ دادهاند، ریشه هایشان مربوط بهزینههای نظامی و یا درآمدهای بادآورده نفتی بوده اند.[۱۲][۱۳]
مقاله ای از صندوق بینالمللی پول در سال ۲۰۲۴، نشان میدهد که احتمال وقوع کودتا، بلافاصله پس از شوکهای حاد برونزا (عوامل فشارزا) افزایش مییابد. این فشارزاها، شامل اختلالات در رشد اقتصادی، وخامت وضعیت مالی خارجی، سطح بالای تورم عمومی و تورم قیمت مواد غذایی هستند. همچنین، بیثباتی در محیط سیاسی و امنیت داخلی، بهعنوان یک محرک نزدیک و قدرتمند برای تلاشهای کودتایی عمل میکنند.[۱۴] این مطالعه مشخص میکند که ساختار جمعیتی با سهم نامتناسبی از جمعیت جوان، بنیانهای ساختاری ضعیف که با فقر گسترده، نابرابری درآمد، نرخ پایین سواد و جدائیهای قومی مشخص میشوند، از عوامل درونزا و بلندمدتی هستند که یک دولت را مستعد بیثباتی میکنند. همچنین، کیفیت پایین حکمرانی، دموکراسی محدود، سابقه تاریخی ممتد و شیوع کودتاها (اصطلاحاً «تله کودتا») نیز در این زمینه نقش دارند.[۱۴]
این مقاله نشان میدهد که شکنندگی ساختاری، صرفاً یک عامل خطر افزایشی نیست، بلکه تقویتکنندهای است که میزان واکنشپذیری سیستم حاکم را به شوکها تعیین میکند:[۱۴]
- شکنندگی ساختاری، در صورت وجود فشارزاها، احتمال وقوع کودتا را تشدید میکند.
- برعکس، سرعت کاهش احتمال کودتا، با فروکشکردن فشارزاها در دولتها، از نظر ساختاری، ضعیف تر است.
- ضعف همزمان در چند بُعد ساختاری (بعنوان مثال، ترکیب نابرابری بالا با حکمرانی ضعیف)، اثر همافزایی دارد و بهطور نمایانی، آسیبپذیری یک کشور را در برابر شکنندهشدن نظام سیاسی افزایش میدهد. افزون بر این، همزمانی چند فشارزا (بحرانهای همزمان، ۲۰۲۰–۲۰۲۳) نیز بهطور مشابه، نمایه کلی ریسک را تشدید میکند.
سازوکارهای کودتا
[ویرایش]بهگفته دیرسوس، کودتا زمانی عملی میشود که تعداد کافی ای از افراد درون نظام، به این نتیجه برسند که رهبر بیش از آنکه یک دارایی بحساب بیاید، بیک مسئولیت تبدیل شده است.[۱۵]
لوتواک اشاره میکند که وقوع یک کودتا، مستلزم شرایط زیر است:[۱۶]
- یک دولت نسبتاً توسعهیافته و متمرکز: یعنی یک ماشین بوروکراتیک با وزارتخانهها، سلسلهمراتب فرماندهی و ارتباطات ملی که بتوان آن را تصرف کرد و سپس همانگونه که هست، مورد استفاده قرار داد.
- تمرکز قدرت سیاسی: قدرت در دست یک گروه نخبۀ کوچک یا یک حزب واحد متمرکز باشد، بهگونهای که کنترل مجموعهای محدود از نهادها، عملاً به معنای کنترل کل دولت باشد.
- مداخله محدود خارجی: میزان کافی از خودمختاری وجود داشته باشد تا قدرتهای خارجی نتوانند بهسادگی، در روز بعد کودتا را معکوس کنند.
- وجود نارضایتیهای اجتماعی با زمینه اقتصادی: ناآرامیها، رژیم موجود را آسیبپذیر میکنند و وفاداری در نهادهای کلیدی را کاهش میدهند.
لوتواک همچنین الزامات لازم برای موفقیت یک کودتا را چنین توصیف میکند:[۱۶]
- هستۀ توطئهگر محدود: گروه کوچکی در درون شبکۀ نظامی/امنیتی/بوروکراتیکی که بهصورت محرمانه هماهنگ میشوند. عموم مردم و بخش اعظم دولت درگیر نمیشوند.
- کنترل گرههای کلیدی، نه همۀ ساختارها: هدف اصلی، کنترل چند مورد حیاتی (مراکز فرماندهی، ستادهای امنیتی، سامانههای ارتباطی، ساختمانهای نمادین در پایتخت) است، زیرا این مراکز، اهرم نفوذ بر ماشین دولتی را فراهم میکنند.
- خنثیسازی مراکز قدرت وفادار به رژیم: بهجای درگیری با کل ارتش، طراحان باید بر منزویکردن یا فلجکردن بخشهایی تمرکز کنند که ممکن است مقاومت کنند؛ این امر، از طریق قطع ارتباطات، مسدودکردن جابهجاییها و در صورت امکان، بازداشت فرماندهان ارشد صورت میگیرد.
- ایجاد تصورِ امر انجامشده: گروه کودتاگر با کنترل کانالهای ارتباطی (رسانههای پخش و همچنین کانالهای دیجیتال) و نمادهای آشکار اقتدار، میکوشد این تصور را ایجاد کند که دارای اقتدار جدیدی است. در نتیجه، بیشتر مقامات و شهروندان، با آنچه که واقعیت جدید به نظر میرساند، سازگار میشوند.
کانر و هبدیچ (۲۰۱۷)، عوامل سیاسی، نظامی و اجتماعیای را که موجب مداخله ارتش در حکومت غیرنظامی میشوند بررسی میکنند. آنها کودتاها را به سه دسته تقسیم میکنند:[۱۷]
- کودتاهای (تحولی): با هدف سرنگونی نظامهای سنتی یا استعماری و ایجاد نظم سیاسی جدید (مانند مصر ۱۹۵۲ و کوبا ۱۹۵۹) بوجود میآیند.
- کودتاهای قیممآب (نگهبان): با هدف بازگرداندن «نظم» یا دفاع از اصول قانون اساسی در برابر دولت غیرنظامی ناکارآمد یا فاسد (مانند ترکیه) بوجود میآیند.
- کودتاهای وتویی: برای جلوگیری از اجرای سیاستها یا ممانعت از بهقدرترسیدن یک گروه خاص (برای مثال، چپهای غیرنظامی) انجام میشوند (مانند آرژانتین).
کانر و هبدیچ (۲۰۱۷) عوامل سیاسی، نظامی و اجتماعیای را که موجب مداخله ارتش در حکومتهای غیرنظامی میشود تحلیل میکنند. آنان کار خود را با دستهبندی کودتاها آغاز میکنند: کودتاهای گسستی که با هدف سرنگونی نظامهای سنتی یا استعماری و آغاز یک نظم سیاسی جدید انجام میشوند (مانند مصر ۱۹۵۲ و کوبا ۱۹۵۹)؛ کودتاهای قیممآبانه که با هدف بازگرداندن «نظم» یا دفاع از اصول قانون اساسی در برابر یک دولت غیرنظامی ناکارآمد یا فاسد صورت میگیرند (مانند ترکیه)؛ و کودتاهای وتویی که برای مسدود کردن سیاستها یا جلوگیری از به قدرت رسیدن یک گروه خاص (مثلاً چپگرایان غیرنظامی) انجام میشوند (مانند آرژانتین).[۱۸]
معمولاً کودتاها، عملیات نظامی سریع و جراحیگونهاند و نه انقلابهای طولانیمدت. کودتا باید زمانی ضربه بزند که دولت وقت، ضعیف، دچار شکاف، یا سرگرم و منحرف است (برای مثال، در جریان بحران اقتصادی یا آشوب سیاسی). جذب نیرو باید بطور بسیار پنهانی انجام شود تا از نفوذ یا بازداشتهای پیشدستانه توسط رژیم موجود جلوگیری گردد.[۱۸]
کودتا باید مراکز ارتباطی (مانند رادیو، تلویزیون و مراکز مخابراتی)، مراکز سیاسی مانند کاخهای ریاستجمهوری و ساختمانهای پارلمان و پایگاههای نظامی را هدف قرار دهد تا بتواند ابزارهای اعمال خشونت را در اختیار بگیرد.[۱۸]
تبلیغات و مدیریت برداشت عمومی، در مراحل اجرا و تثبیت کودتا، بسیار حیاتی است. توطئهگران باید بهسرعت پیامی روشن و برانگیزاننده به عموم مردم و نیروهای نظامی مردد مخابره کنند؛ پیامی که غالباً کودتا را اقدامی ضروری برای ریشهکنکردن فساد، بازگرداندن سرمایه های ملی و یا نجات کشور از ویرانی را جلوه میدهد و بدین ترتیب، با تصرف رسانههای دولتی، بتوانند کنترل کامل جریان اطلاعات را در دست بگیرند. بدین ترتیب، جریان اطلاعات را کنترل کرده و این تصور فوری را ایجاد میکنند که کودتا از پیش موفق شده است («یک امرِ انجامشده»).[۱۸]
کودتاها معمولاً بهدلیل ارتباطات ضعیف، تردید، یا ناتوانی در خنثیسازی رهبر ملی یا تصرف سریع رسانهها، شکست میخورند.[۱۸]
مونیوس، بر نقش «الگوی عملیاتی» هماهنگشده دیجیتالی در سازماندهی کودتا تأکید میکند. این راهبرد جدید، شامل چندین مرحله در زمینه های مختلف است: یک هسته کوچک با استفاده از پیامرسانهای رمزگذاریشده (مانند تلگرام)، برنامهریزی محرمانه اولیه و سازماندهی مراحل گوناگون را انجام میدهد. سپس از پلتفرمهای بزرگ شبکههای اجتماعی (فیسبوک، توییتر/ایکس، یوتیوب و غیره)، برای تقویت روایت و بسیج کاربران بهره میگیرد. پلتفرمهای «آلترناتیو» با نظارت کمتر، مانند گتر، پارلر، تروث سوشال برای انتشار محتوای حاشیهای و رادیکالتر کردن بیشتر هواداران استفاده میشوند و در نهایت، آنان برای اقدام فیزیکی و آفلاین بسیج میگردند.[۱۹]
با استفاده از فناوریهای نوین، طراحان کودتا از الگوریتمهایی که برای ویدئوی همهبین و افزایش تعامل طراحی شدهاند بهره میبرند تا روایتهایشان به میلیونها کاربر برسد. آنان با ناهمگونیها و شکافهای پلتفرمها کار میکنند تا اینکه در حد امکان، از شناسایی و حذف محتوا جلوگیری کنند و بدین ترتیب، بتوانند محتوای تولیدشده در پلتفرمهای کوچکتر را بدون پرچمگذاری، به پلتفرمهای بزرگ منتقل سازند. این کار را موقعی قادر بانجامش خواهند بود که دارای دانش قابلتوجهی از سیاستهای تعدیل و نظارت بر محتوا باشند.[۱۹]
عوامل پیروزی کودتا
[ویرایش]از دیدگاه ساموئل هانتینگتون، پژوهشگر علوم سیاسی، یک کودتا تنها در دو صورت موفق خواهد بود. یا فعالان سیاسی در جامعه باید کمشمار باشند، یا کودتا باید به تأیید بخش قابل توجهی از فعالان سیاسی برسد. ائتلاف اکثریت فعالان سیاسی برای حمایت از کودتا تقریباً امکانناپذیر است، از این رو شرط دوم کم رخ میدهد. تقسیم قدرت نیز در کودتا میان گروههای سیاسی به سختی صورت میگیرد.[۲] در غیاب این شرایط کودتا به شکست یا جنگ داخلی میانجامد.[۱]
پیامدها
[ویرایش]کودتاهای موفق، یکی از روشهای تغییر رژیماند که گذار مسالمتآمیز قدرت را مختل میکنند.[۲۰][۲۱] یک مطالعه در سال ۲۰۱۶، چهار پیامد ممکن کودتاها را در دیکتاتوریها دستهبندی میکند:[۲۲]
- کودتای ناکام.
- عدم تغییر رژیم؛ مانند زمانی که یک رهبر بهطور غیرقانونی کنار گذاشته میشود، بدون آنکه گروه حاکم یا نوع حکومت تغییر کند.
- جایگزینی حاکم مستقر با یک دیکتاتور دیگر.
- برکناری دیکتاتوری و سپس گذر به دموکراسی (که «کودتاهای دموکراتیک» نیز نامیده میشوند).[۲۳]
این مطالعه نشان میدهد که حدود نیمی از تمام کودتاها در دیکتاتوریها، چه در دوران جنگ سرد و چه پس از آن، به استقرار رژیمهای یکهسالاری جدیدی میانجامند. دیکتاتوریهای جدیدی که از طریق کودتا به قدرت میرسند، پس از کودتا، سطح سرکوبی بالاتری نسبت به سال پیش از آن را اعمال میکنند. یکسوم کودتاها در دیکتاتوریها، در دوران جنگ سرد و ۱۰٪ از کودتاهای پس از آن، به جابهجایی رهبری رژیم انجامیدهاند. دموکراسیها، در پی ۱۲٪ از کودتاهای دوران جنگ سرد در دیکتاتوریها و ۴۰٪ از کودتاهای پس از جنگ سرد برقرار شدهاند.[۲۲]
کودتاهای رخداده در دوره پس از جنگ سرد، نسبت به کودتاهای دوران جنگ سرد، احتمال موفقیت بیشتری داشتهاند که به نظامهای دموکراتیک منجر شوند،[۲۴][۲۲][۲۵] هرچند کودتاها، همچنان عمدتاً اقتدارگرایی را تداوم میبخشند.[۲۶] کودتاهایی که در جریان جنگهای داخلی رخ میدهند، مدت زمان جنگ را کوتاهتر میکنند.[۲۷]
ضد کودتا
[ویرایش]در آنچه به عنوان "ضد کودتا" یاد می شود، رژیم ها ساختارهایی ایجاد می کنند که به دست گرفتن قدرت برای هر گروه کوچکی دشوار می شود. این راهبردهای ضد کودتا ممکن است شامل قرار دادن استراتژیک گروه های خانوادگی، قومی و مذهبی در ارتش باشد. ایجاد یک نیروی مسلح به موازات ارتش عادی؛ و توسعه چندین آژانس امنیت داخلی با صلاحیت قضایی همپوشانی که به طور مداوم بر یکدیگر نظارت دارند. همچنین ممکن است شامل افزایش حقوق مکرر و ترفیع برای اعضای ارتش، و استفاده عمدی از بوروکرات های مختلف باشد. تحقیقات نشان می دهد که برخی از استراتژی های ضد کودتا خطر وقوع کودتا را کاهش می دهد. با این حال، ضد کودتا اثربخشی نظامی را کاهش میدهد، و رانتهایی را که یک متصدی میتواند استخراج کند ، محدود میکند. یکی از دلایلی که دولتهای اقتدارگرا تمایل به داشتن ارتشهای بیکفایت دارند این است که رژیمهای اقتدارگرا میترسند که ارتششان کودتا انجام دهد یا اجازه دهد یک قیام داخلی بدون وقفه ادامه یابد – در نتیجه، حاکمان مستبد انگیزههایی برای قرار دادن وفاداران نالایق در پستهای کلیدی ارتش دارند.[نیازمند منبع]
تاریخ
[ویرایش]۳ اسفند ۱۲۹۹
[ویرایش]کودتای سوم حوت ۱۲۹۹ کودتایی نظامی بود که توسط سیدضیاءالدین طباطبائی و کلنل رضا خان میرپنج (بعدها رضاشاه پهلوی) اجرا شد که زمینه را برای تشکیل سلسله پهلوی فراهم آورد. در روز سوم اسفند، قوای قزاق وارد تهران شده و ادارات دولتی و مراکز نظامی را اشغال کردند. نزدیک به صد تن از فعالان سیاسی و رجل سرشناس بازداشت و زندانی شدند. احمدشاه و محمدحسن میرزا (ولیعهد) به کاخ فرحآباد گریختند و سپهدار رشتی (نخستوزیر) به سفارت انگلستان در تهران پناهنده شد. نتیجه کودتا، رئیسالوزرایی سیدضیاءالدین و وزیر جنگ و فرمانده کل قوا شدن رضاخان بود.[۲۸][پیوند مرده]
۲۸ مرداد ۱۳۳۲
[ویرایش]کودتایی بود که با طرح و حمایت مالی و اجرائی سازمان مخفی اطلاعات بریتانیا و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا علیه دولت محمد مصدق در مرداد ۱۳۳۲ به انجام رسید. پس از کودتا سرلشکر زاهدی امور دولت را در دست گرفت. دکتر مصدق در روز ۲۹ مرداد خود را به زاهدی تسلیم کرد و بازداشت شد. فرمانداری نظامی به ریاست سرتیپ تیمور بختیار به تعقیب و دستگیری و شکنجه مخالفان پرداخت. شاه از رم بازگشت. مذاکرات نفت با شرکت نفت ایران و انگلیس و چند شرکت آمریکایی و اروپائی شروع شد که در آخر به قرارداد کنسرسیوم منجر شد. کمکهای مالی آمریکا به دولت ایران رسید و در تقویت حکومت تازه مؤثر افتاد.[۲۹][پیوند مرده]
نوژه
[ویرایش]کودتای نوژه یا قیام نوژه نام طرحی نظامی با نام کامل نجات قیام انقلاب بزرگ بود که در آن تنی چند از افسران ارتش شاهنشاهی ایران با تمرکز افسران نیروی هوایی برای بازگردانی شاپور بختیار به ایران و حذف سید روحالله خمینی و نابودی نظام جمهوری اسلامی طرحریزی کرده بودند که با لو رفتن کودتا در ۱۸ تیر ۱۳۵۹ و محاکمه عوامل و دستاندرکاران آن این اقدام با شکست مواجه شد.
۱۹۷۳ شیلی
[ویرایش]در انتخابات ریاست جمهوری ۱۹۷۰ شیلی، سالوادور آلنده با تفاوت بسیار کمی بیشترین مقدار آرا را بهدست آورد و برای انتخاب شدناش نیاز به یک رأی اضافی از طرف مجلس ملی شیلی داشت. برطبق قانون اساسی شیلی، این رأی باعث منصوب شدن آلنده به پست رئیسجمهوری شیلی شد. بخشهای مختلفی از جامعهٔ شیلی، و همچنین ایالات متحده آمریکا، به رئیسجمهور شدن آلنده اعتراض داشتند. آمریکا بههمین دلیل فشار اقتصادی و دیپلماتیک زیادی روی دولت شیلی آورد. در ۱۱ سپتامبر، ۱۹۷۳ ارتش با همراهی سازمان سیا شیلی سالوادور آلنده را برکنار کرد. آلنده در این کودتا، به همراه نزدیک به سه هزار نفر از یارانش کشته شد و آگوستو پینوشه قدرت را در دست گرفت.
هندوراس
[ویرایش]در سحرگاه ۲۸ ژوئن ۲۰۰۹ (۱۳۸۸/۴/۷) و تقریباً دو ساعت پیش از شروع همهپرسی پیرامون تشکیل یک مجلس مؤسسان با هدف اصلاح قانون اساسی این کشور، کودتاچیان با استفاده از ۲۰۰ سرباز آموزش دیده اقدام به حمله به کاخ ریاست جمهوری واقع در تگوسیگالپا کردند و خوزه مانوئل زلایا، رئیسجمهور هندوراس را که در خواب بود ربودند. آنها وی را با تهدید اسلحه از خواب بلند کرده و در حالی که هنوز لباس خواب بر تن داشت، بازداشت کردند و از طریق هواپیما راهی پایگاهی نظامی در کاستاریکا و پس از آن در دومنیکن کردند.
همهپرسی مذکور به منظور گرفتن نظر مردم هندوراس پیرامون تشکیل یک مجلس مؤسسان با هدف اصلاح قانون اساسی این کشور که راه را برای انتخاب یک نامزد ریاست جمهوری، برای بیش از دو دوره متوالی، هموار میکرد، بود.
منتقدان، مانوئل زلایا را متهم میکنند که او با این کار قصد داشت قانون محدودیت انتخاب مجدد رئیسجمهوری را از قانون اساسی حذف کند و راه خود را برای انتخاب دوباره خود به مقام ریاست جمهوری هموار کند. از اینرو، تصمیم به برگزاری همهپرسی توسط دادگاه عالی هندوراس و کنگرهٔ این کشور غیرقانونی اعلام شد و ارتش هندوراس هم با آن مخالفت کرد. بعد از اینکه مانوئل زلایا بر ادامه روند برگزاری همهپرسی اصرار کرد، کنگره هندوراس با حمایت دادگاه عالی این کشور او را به دلیل نقض مکرر قانون اساسی از سمت خود برکنار کرد.[۳۰][۳۱][۳۲]
پورفیریو لوبو به عنوان ۵۴مین رئیسجمهور هندوراس، جایگزین زلایا شد.
پس از ۱۶ ماه تبعید، مانوئل زلایا بهطور مخفیانه به هندوراس بازگشت و اکنون نیز در سفارت برزیل در تگوسگالپا پایتخت زندگی میکند. لوبو و زلایا موافقتنامهای را به منظور بازگشت زلایا به این کشور امضا کرده بودند که به ورود مجدد و فوری هندوراس به سازمان کشورهای آمریکایی منجر میشد.[۳۳][۳۴]
یکی از شواهد دست داشتن آمریکا در این کودتا، اسنادی است که ویکیلیکس منتشر کردهاست که از نقش محوری آمریکا پیش از کودتا در هندوراس، در حین انجام کودتا و پس از آن پرده برداشت.
اولین سند از اسناد منتشر شده به ترتیب زمانی مربوط به مکاتبات سفارت آمریکا در تگوسیگالپا پایتخت هندوراس، با واشینگتن و سایر مخاطبان است که در آن اوضاع هندوراس تشریح شدهاست.
محتوای سند دوم مربوط به تحلیل تک تک نقشآفرینان تأثیرگذار داخلی هندوراس میشود. این افراد توانستند در روند مذاکرات برای امضای معاهده «سنخوسه» تأثیرگذار باشند. این معاهده در نوامبر ۲۰۰۹ و پیش از برگزاری انتخابات در هندوراس امضا شد. برنامه کودتا توسط واشینگتن طراحی شده بود و آنها در این برنامه به اینگونه اطلاعات نیاز داشتند.[۳۵]
کودتای ۲۰۱۳ مصر
[ویرایش]در ژوئن ۲۰۱۳ و در سالگرد تحلیف محمد مرسی، نخستین رئیسجمهور انقلاب ۲۰۱۱ مصر، موج جدیدی از اعتراضات در این کشور علیه دولت جدید شکل گرفت. مخالفان که در رأس آنها محمد البرادعی قرار داشت، خواهان کنارهگیری محمد مرسی از قدرت و برگزاری انتخابات زودهنگام در مصر بودند. با شدت گرفتن اعتراضات وزرای کشور، امور خارجه، دفاع، محیط زیست، گردشگری، دادگستری و برنامهریزی مصر و همچنین نخستوزیر دولت مرسی یکی پس از دیگری استعفا کردند. در عین حال که مخالفان محمد مرسی در میدان تحریر قاهره تجمع نمودهاند، حامیان وی نیز در حوالی مسجد رابعه عدویه به شعار دادن در حمایت از رئیسجمهور پرداختند. با وجودی که محمد مرسی از ضعفهای دولت نوپا سخن گفته و از مردم عذرخواهی کرده است، اما اعتراضات همچنان رو به گسترش است. ارتش نیز برای طرفین ضرب الاجل تعیین کرده که اگر به اختلافات پایان ندهند وارد عمل خواهد شد. مرسی اظهارات ارتش را در این مورد غیرقانونی دانست. نهایتاً شدت اعتراضات موجب شد تا در شبانگاه ۳ ژوئیه ۲۰۱۳ ارتش مصر محمد مرسی را از قدرت برکنار کرده و عدلی منصور، رئیس دادگاه قانون اساسی مصر به عنوان رئیسجمهور موقت تعیین شد.
کودتای کره جنوبی ۲۰۲۴
[ویرایش]یون سوک یول، رئیسجمهور کره جنوبی، در ۳ دسامبر ۲۰۲۴ در طی یک سخنرانی آخر شب که به صورت زنده از شبکه تلویزیونی وایتیان پخش شد، حکومت نظامی اعلام کرد و اپوزیسیون اصلی این کشور یعنی حزب دموکراتیک را به همدردی با کره شمالی و «فعالیتهای ضد دولتی» متهم کرد. این اعلامیه با مخالفت حزب دموکراتیک و همچنین رهبران حزب قدرت مردم مواجه شد و منجر به اعتراض آنها شد. ساعاتی بعد، پس از تلاشهای نیروهای امنیتی برای جلوگیری از رأیگیری در مجلس، مجلس ملی در ۴ دسامبر ۲۰۲۴ پیشنهادی را برای لغو حکومت نظامی تصویب کرد. علیرغم تلاش گروه مأموریت ویژه ۷۰۷ برای جلوگیری از رای کنگره، یون متعاقباً پس از جلسه کابینه در ساعت ۰۴:۳۰ در ۴ دسامبر، حکومت نظامی را لغو کرد و فرماندهی حکومت نظامی را منحل کرد. پس از لغو حکومت نظامی، مخالفان اعلام کردند که در صورت عدم استعفا، روند استیضاح یون را آغاز خواهند کرد. و به این وسیله کودتای رئیس جمهور یون سوک یول موفق نگردید و وی از رایست جمهوری عزل و به اتهام کودتا تحت محاکمه قرار گرفت.[۳۶]
رهبران کنونی کشورها که از طریق یک کودتا به قدرت رسیدند
[ویرایش]
جستارهای وابسته
[ویرایش]منابع
[ویرایش]فرهنگ زبان آلمانی دودن: Putsch
- 1 2 "coup d'état". Merriam-Webster. Archived from the original on 29 November 2021. Retrieved 4 April 2022.
- 1 2 3 4 coup d’état. (2009). In Encyclopædia Britannica. Retrieved December 06, 2009, from Encyclopædia Britannica Online: http://www.britannica.com/EBchecked/topic/140445/coup-detat
- 1 2 «کودتا». لغتنامه دهخدا. دریافتشده در ۱۵ آذر ۱۳۸۸.
- ↑ "COUP D'ÉTAT". meaning in the Cambridge English Dictionary. 2019-05-15. Retrieved 2019-05-20.
- ↑ Powell, Jonathan M.; Thyne, Clayton L. (1 March 2011). "Global instances of coups from 1950 to 2010 A new dataset". Journal of Peace Research. 48 (2): 249–259. doi:10.1177/0022343310397436. ISSN 0022-3433.
- ↑ Bell, Curtis (17 February 2016). "Coup d'État and Democracy". Comparative Political Studies. 49 (9). doi:10.1177/0010414015621081. ISSN 0010-4140. S2CID 155881388.
{{cite journal}}: Unknown parameter|article-number=ignored (help) - ↑ Gassebner, Martin; Gutmann, Jerg; Voigt, Stefan (2016-12-01). "When to expect a coup d'état? An extreme bounds analysis of coup determinants". Public Choice (به انگلیسی). 169 (3): 293–313. doi:10.1007/s11127-016-0365-0. ISSN 1573-7101.
- ↑ Harkness, Kristen A. (2016). "The Ethnic Army and the State: Explaining Coup Traps and the Difficulties of Democratization in Africa". The Journal of Conflict Resolution. 60 (4): 587–616. doi:10.1177/0022002714545332. hdl:10023/9391. ISSN 0022-0027. JSTOR 24755887.
- ↑ Geddes, Barbara; Wright, Joseph; Frantz, Erica (2018). How Dictatorships Work: Power, Personalization, and Collapse. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781316336182. ISBN 978-1-107-11582-8.
- ↑ Djuve, Vilde Lunnan; Knutsen, Carl Henrik; Wig, Tore (2020-05-01). "Patterns of Regime Breakdown Since the French Revolution". Comparative Political Studies (به انگلیسی). 53 (6): 923–958. doi:10.1177/0010414019879953. ISSN 0010-4140.
- ↑ Aslan, Ömer (2020-11-19), "Domestic and International Constituencies in Military Coups", Oxford Research Encyclopedia of Politics, Oxford University Press, doi:10.1093/acrefore/9780190228637.013.1931, ISBN 978-0-19-022863-7, retrieved 2025-12-08
- ↑ Nordvik, Frode Martin (1 April 2019). "Does Oil Promote or Prevent Coups? The Answer is Yes". The Economic Journal. 129 (619): 1425–1456. doi:10.1111/ecoj.12604. hdl:11250/2657360. S2CID 158738285.
- ↑ Belkin, Aaron; Schofer, Evan (2003). "Toward a Structural Understanding of Coup Risk". Journal of Conflict Resolution. 47 (5): 594–620. doi:10.1177/0022002703258197. ISSN 0022-0027. S2CID 40848052.
- 1 2 3 Cebotari, Aliona (2024). "Political Fragility: Coups d'État and Their Drivers". Imf Working Papers (34): 1. doi:10.5089/9798400266751.001. Retrieved 2025-12-11.
- ↑ Dirsus, Marcel (2024). How tyrants fall: and how nations survive. London: John Murray. ISBN 978-1-3998-0948-1.
- 1 2 Luttwak, Edward (1979). Coup d'etat, a practical handbook. Cambridge, Mass: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-17546-4.
- ↑ Connor, Ken; Hebditch, David (October 24, 2017). How to Stage a Military Coup: From Planning to Execution. Skyhorse. ISBN 978-1510729698.
- 1 2 3 4 5 Connor, Ken; Hebditch, David (October 24, 2017). How to Stage a Military Coup: From Planning to Execution. Skyhorse. ISBN 978-1510729698.
- 1 2 "How to Plan and Execute a Coup | DGAP". dgap.org (به انگلیسی). 2023-01-31. Retrieved 2025-12-14.
- ↑ "Orderly transfers of power occur less often than you might think". The Economist. ISSN 0013-0613. Archived from the original on 12 January 2022. Retrieved 29 June 2022.
- ↑ Przeworski, Adam (January 2015). "Acquiring the Habit of Changing Governments Through Elections". Comparative Political Studies (به انگلیسی). 48 (1): 101–129. doi:10.1177/0010414014543614. ISSN 0010-4140. S2CID 154441890. Archived from the original on 19 August 2021. Retrieved 29 June 2022.
an entire sequence of elections may occur peacefully, with or without alternations, and then some exogenous event may lead to a coup, usurpation of power by the current incumbent, civil war, or some other constitutional irregularity.
- 1 2 3 Derpanopoulos, George; Frantz, Erica; Geddes, Barbara; Wright, Joseph (2016). "Are coups good for democracy?". Research & Politics. 3 (1). doi:10.1177/2053168016630837. ISSN 2053-1680.
{{cite journal}}: Unknown parameter|article-number=ignored (help) - ↑ Varol, Ozan O. (20 May 2021). The Democratic Coup d'État. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-062602-0. Archived from the original on 20 May 2021. Retrieved 24 October 2017 – via Amazon.com.
- ↑ Marinov, Nikolay; Goemans, Hein (2014). "Coups and Democracy" (PDF). British Journal of Political Science. 44 (4): 799–825. doi:10.1017/S0007123413000264. ISSN 1469-2112. S2CID 55915744.
- ↑ Miller, Michael K. (2016). "Reanalysis: Are coups good for democracy?". Research & Politics. 3 (4). doi:10.1177/2053168016681908. ISSN 2053-1680.
{{cite journal}}: Unknown parameter|article-number=ignored (help) - ↑ Brooks, Risa A. (2019). "Integrating the Civil–Military Relations Subfield". Annual Review of Political Science (به انگلیسی). 22 (1): 379–398. doi:10.1146/annurev-polisci-060518-025407. ISSN 1094-2939.
- ↑ Thyne, Clayton (25 March 2015). "The impact of coups d'état on civil war duration". Conflict Management and Peace Science. 34 (3). doi:10.1177/0738894215570431. ISSN 0738-8942. S2CID 19036952.
{{cite journal}}: Unknown parameter|article-number=ignored (help) - ↑ Niloofar Shambayati, “Couo d’etat of 1299/1921,” دانشنامه ایرانیکا Online, 2009, available at http://www.iranicaonline.org/newsite/index.isc?Article=http://www.iranicaonline.org/newsite/articles/unicode/v6f4/v6f4a001.html%5Bپیوند+مرده%5D.
- ↑ Mark J. Gasiorowski, “Coup d’etat of 1332 Š. /1953,” دانشنامه ایرانیکا Online, 2009, available at http://www.iranicaonline.org/newsite/articles/unicode/v6f4/v6f4a002.html%5Bپیوند+مرده%5D.
- ↑ http://www.bbc.co.uk/persian/world/2009/07/090705_rs_ss_hoduras_analysis.shtml بیبیسی فارسی ۰۵ ژوئیه ۲۰۰۹
- ↑ http://www.tebyan.net/politics_social/news/world/2009/7/2/96094.html وبگاه تبیان دوشنبه ۱۶ آذر ۱۳۸۸
- ↑ رئیسجمهور هندوراس بازداشت و اخراج شد
- ↑ مانوئل زلایا رئیسجمهوری در ماه سپتامبر بهطور مخفیانه به هندوراس بازگشت
- ↑ رئیسجمهور سابق هندوراس پس از 16 ماه تبعید به این کشور بازگشت[پیوند مرده]
- ↑ دست داشتن آمریکا در کودتا هندوراس
- ↑ https://www.sharghdaily.com/بخش-جهان-219/951435-کوتاه-ترین-کودتای-تاریخ-در-کره-جنوبی-رقم-خورد