حزب سوسیالیست (ایران)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
حزب سوسیالیست
محمدعلی خنجیدبیرکل
غلامرضا تختیقائم مقام حزب
بنیان‌گذارمحمدعلی خنجی، مسعود حجازی، غلامرضا تختی
بنیان‌گذاری۱۳۳۲
انحلال و برچینش۱۳۴۰
ادغام ازجبهه ملی ایران
انشعاب ازحزب نیروی سوم
ستادتهران، ایران
مرام سیاسیملی‌گرایی، سوسیال-دموکرات، چپ میانه
وابستگی ملیایرانی

نهضت ملی‌شدن نفت

دربار

محمدرضا پهلوی
ثریا اسفندیاری

نخست‌وزیران

احمد قوام
محمد ساعد
حاجیعلی رزم‌آرا
حسین علاء
محمد مصدق
فضل‌الله زاهدی

چهره‌های مهم

محمد مصدق
سید ابوالقاسم کاشانی
غلامحسین صدیقی
اصغر پارسا
مظفر بقایی
مجتبی نواب صفوی
کریم سنجابی
علی شایگان
حسین مکی
عباس خلیلی
اللهیار صالح
سرتیپ افشارطوس
حسین فاطمی
احمد زیرک‌زاده

کاترین لمبتون
خلیل ملکی
اسدالله رشیدیان
اسکندر آزموده
شعبان جعفری
نعمت‌الله نصیری
شاپور ریپورتر
کرمیت روزولت
نورمن شوارتسکف
سیدضیاءالدین طباطبائی

احزاب و گروه‌ها

سیا
ام آی ۶
جبهه ملی ایران
حزب پان ایرانیست
حزب توده ایران
حزب ملت ایران
حزب ایران
جمعیت آزادی مردم ایران
حزب سومکا
حزب دموکرات
فدائیان اسلام
شرکت نفت ایران و انگلیس

وقایع مهم

صنعت نفت ایران
ایران جنگ جهانی دوم
کمیسیون مخصوص نفت
ملی شدن صنعت نفت
قرارداد دارسی
قرارداد ۱۹۳۳
قرارداد گس-گلشائیان
قرارداد کنسرسیوم
قیام ۳۰ تیر
توطئه قتل مصدق، ۱۳۳۱
همه‌پرسی انحلال مجلس شورای ملی (۱۳۳۲)
کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲
کودتای ۲۸ مرداد

حزب سوسیالیست یک حزب سیاسی در دوره پهلوی به رهبری محمدعلی خنجی، مسعود حجازی و غلامرضا تختی بود که بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با انشعاب از حزب نیروی سوم تشکیل شده و در نهضت مقاومت ملی فعالیت می‌کرد. این حزب از اعضای تشکیل دهنده جبهه ملی ایران (دوم) بود ولی پس از مدتی این حزب خود را در سازمان‌های جبهه ملی منحل کرد.

انشعاب از حزب نیروی سوم[ویرایش]

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، رهبران و فعالان سازمان‌های سیاسی هوادار دولت مصدق در خطر دستگیری بوده یا دستگیر دشه بودند. در این میان خلیل ملکی رهبر حزب نیروی سوم در شهریور ۱۳۳۲ دستگیر و در خرم‌آباد زندانی شد.[۱] اما پیش از آن در میان اعضای حزب نیروی شوم پرسش‌ها و انتقاداتی زا شیوه مدیریت او به میان آمد این پرسش‌ها در خصوص موضوعاتی مانند دریافت پول از شاه، ملاقات مخفی ملکی با شاه در چند ماه قبل از کودتا و اعلامیه ای مبنی بر تأیید کودتا در روز ۲۹ مرداد بود.[۲]

در برابر این اعتراضات ملکی موارد یاد شده را به عنوان تشخیص خود در شیوه مدیریت حزب یاد کرده و بر راه نیروی سوم تأکید کرد. همین موضوع باعث شد که برخی از اعضای حزب مانند:محمدعلی خنجی، مسعود حجازی و غلامرضا تختی یوسف جلالی، غلامرضا تختی، حسن خرمشاهی، ترابعلی براتعلی، ایرج وامقی، عبدالله خنجی، حسین سکاکی، مهدی غضنفری، احمد سپهری و عباس سنگانی از این مجموعه جدا شوند.

تشکیل حزب سوسیالیست[ویرایش]

با جدا شدن این اعضا و فعالان از نیروی سوم مجموعه انشعابیون به رهبری خنجی اقدام به ایجاد حزب سوسیالیست کرده و فعالیت سیاسی خود را در جهت مقابله با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در نهضت مقاومت ملی ادامه دادند. در همان دوران تلاشی به رهبری آیت الله زنجانی از رهبران نهضت مقاومت ملی برای رفع اختلافات پیش آمده بین گروه ملکی و خنجی صورت می‌گیرد که در نهایت به جایی نرسیده و گروه خنجی در نهضت مقاومت ملی پذیرفته یم شود اگرچه در نهضت از نظرات و نوشتار ملکی برای مباحث مختلف استفاده می‌گردد.

در سال ۱۳۳۹ رهبران حزب سوسیالیست در تأسیس جبهه ملی ایران (دوم) شرکت داشتند و در برابر این نیروی سوم بود که برا دیگر از مجموعه کنار گذاشته شد. د[۳] و خنجی به عنوان دبیرکل این حزب و غلامرضا تختی قائم مقام اوانتخاب شد.[۴]

انحلال حزب و ادغام رد ساز مان‌های جبهه ملی ایران[ویرایش]

اعضای حزب سوسیالیست در جلسه در منزل غلامرضا تختی جمع شده و با توجه به تحلیل حزبی به این نظر رسیدند که برای تقویت سازمانهای جبهه ملی نیاز است که این حزب با توجه به ضرورت‌های تاریخ برای تأمین وحدت سازمانی جبهه ملی «به صورت یکجانبه و بدون قید و شرط» به نفع تشکیلات جبهه ملی، منحل اعلام کند. با تصویب این نظر دکتر خنجی در تاریخ پنج شنبه ۲۴/۱/۱۳۴۰ طی نامه‌ای به اللهیار صالح از طرف حزب سوسیالیست، این سازمان سیاسی برای تأمین وحدت سازمانی جبهه ملی «به صورت یکجانبه و بدون قید و شرط» به نفع تشکیلات جبهه ملی، منحل اعلام کرد.[۵]

منابع[ویرایش]

  1. مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، خلیل ملکی به روایت اسناد ساواک تهران، وزارت اطلاعات، ۱۳۷۹، ص ۱۰.
  2. حجازی، مسعود - رویدادها و داوری - انتشارات نیلوفر-۱۳۷۵
  3. بخارا، دوماهنامه فرهنگی، هنری، سال چهاردهم، شماره 86، اردیبهشت 1391
  4. یادنامه دکتر محمد علی خنجی: بمناسبت هشتمین سالگرد فقدان/ فرشید افشار (خرمشاهی)، صفحهٔ ۱۰
  5. یادنامه دکتر محمد علی خنجی: بمناسبت هشتمین سالگرد فقدان/ فرشید افشار (خرمشاهی)، صفحهٔ ۱۰