کلیه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
Kidney
Gray1123.png
کلیه انسان از پشت
جزئیات
لاتین ren
سرخ‌رگ کلیوی
سیاه‌رگ کلیوی
عصب کلیوی
شناسه‌ها
واژگان آناتومی A08.1.01.001
FMA 7203
واژگان کالبدشناسی

الگو:Five/000056330الگو:Five/000056330

کُلیه یا قلوه (به فارسی: گُرده)*[۱] یکی از اندام‌های درونی بدن انسان و برخی دیگر از جانداران است. کار کلیه تصفیه خون از مواد زائد و دفع متابولیت‌های بدن می‌باشد.

رونگاره و شمای کلیه.
۱. بافت‌های مخروطی کلیوی
۲. سرخرگ‌های میان بافتی
۳. سرخرگ کلیوی
۴. سیاه‌رگ کلیوی
۵. ناف کلیه
۶. لگنچه کلیوی
۷. میزنای
۸. فرورفتگی فرعی
۹. کپسول کلیوی
۱۰. بخش پایینی کپسول کلیوی
۱۱. بخش بالایی کپسول کلیوی
۱۲. سیاه‌رگ میان بافتی
۱۳. نفرون
۱۴. فرورفتگی فرعی
۱۵. فرورفتگی اصلی
۱۶. برآمدگی کلیوی
۱۷. ستون برتین یا ستون کلیوی

واژه‌شناسی[ویرایش]

کلیه یک نام عربی است که به زبان فارسی و هندی وارد شده است.[۱]

آناتومی کلیه[ویرایش]

کلیه‌ها یک جفت عضو لوبیایی شکل و قهوه‌ای رنگ می‌باشند که در طرفین ستون فقرات و در موازات اصلی مهره 1 تا 3 کمری قرار دارند.[۲]کلیه راست اندکی پایین تر از کلیه چپ قرار دارد. کلیه‌ها در انسان بر روی جدار خلفی شکم و بیرون از حفره صفاق قرار دارند. وزن هر کلیه در بالغین ۱۵۰ گرم می‌باشد و اندازه آن تقریباً با مشت بسته برابر است. میانه کلیه دارای فرورفتگی به نام ناف است که شریان و ورید کلیوی، اعصاب، عروق لنفاتیک و حالب از آن می‌گذرند. حالب ادرار نهایی را به مثانه می‌برد تا ذخیره شده و سپس دفع گردد. کلیه از کپسولی پوشیده شده است تا از آن، محافظت شود.

در صورت برش طولی، دو ناحیه عمده دیده می‌شود که عبارتند از قشر که در بیرون قرار گرفته است و قسمت مرکزی که ناحیه داخلی است. قسمت مرکزی به بافت مخروطی شکل به نام هرم‌های کلیه تقسیم شده است. قاعده هر هرم بر روی لبه‌های بین قشر و قسمت مرکزی قرار گرفته است و راس آن در پاپیلا است که به درون فضای لگنچه کلیه، برجسته می‌شود. لگنچه استطاله قیفی‌شکل انتهای بالایی حالب است. لبه خارجی لگنچه به دو حفره به نام کالیس‌های بزرگ تقسیم می‌شود که رو به پایین امتداد می‌یابند و به کالیس‌های کوچک تقسیم می‌شوند. کالیس‌های کوچک ادرار لوله‌های هر پاپیلا را جمع‌آوری می‌کنند. کالیس‌ها، لگنچه و حالب، ادرار را به سمت مثانه پیش می‌برند و تا زمان دفع در آن جا ذخیره می‌شود.

وظایف کلیه[ویرایش]

یکی از اصلی‌ترین وظایف کلیه بیرون راندن مواد زاید تولید شده بر اثر متابولیسم و یا خورده شده، می‌باشد. کنترل حجم و ترکیبات مایعات بدن نیز از کارکردهای کلیه می‌باشد. قسمت عمده حفظ تعادل بین میزان دریافت و میزان دفع در مورد آب و تقریباً تمام الکترولیت‌های بدن بر عهده کلیه‌ها می‌باشد.

کلیه‌ها مهم‌ترین وظیفه خود را با تصفیه پلاسما و برداشت مواد از فیلتر، بسته به نیازهای بدن انجام می‌دهند. کلیه‌های با دفع مواد ناخواسته به توسط ادرار بدن را تمیز کرده و مواد مورد نیاز را به خون بازمی‌گردانند.

دفع محصولات زائد متابولیک، مواد شیمیایی خارجی، داروها و متابولیت‌های هورمون‌ها[ویرایش]

دفع محصولات زائد متابولیسم که در بدن نیاز نیستند، عمدتاً بر عهده کلیه‌ها می‌باشد. اوره، کراتینین، اسیداوریک، محصولات نهایی تجزیه هموگلوبین و متابولیت‌های هورمون‌های مختلف از این دسته می‌باشند.

تنظیم تعادل آب و الکترولیت‌ها[ویرایش]

لازمه برقراری هومئوستازی این است که دفع آب و الکترولیت‌ها دقیقاً مطابق با دریافت آن‌ها باشد.

تنظیم فشار شریانی[ویرایش]

کلیه‌ها با دفع مقادیر متغیر سدیم و آب، نقش بارز در تنظیم بلندمدت فشار شریانی دارند. علاوه بر آن‌ها، با ترشح هورمون‌ها و یا مواد مؤثر بر عروق مثل رنین در تنظیم کوتاه‌مدت فشار شریانی نیز نقش دارند. رنین باعث ساخت محصولات مؤثر بر عروق به مانند آنژیوتانسین۲ می‌شود.

تنظیم تعادل اسید و باز[ویرایش]

کلیه‌ها با دفع اسیدها و تنظیم ذخایر بازی مایعات بدن، تعادل اسید و باز را با هم‌کاری ریه‌ها تنظیم می‌کنند به این صورت که با خوردن مواد خوراکی که pH خون را پایین برده و به سمت اسیدی شدن می برند، کلیه ها میزان دفع یون های +H را افزایش می دهند؛از طرفی در صورت مصرف غذاهایی که pH خون را افزایش داده و به سمت بازی(قلیایی)شدن می برد، کلیه ها میزان دفع یون -HCO3 یا همان یون بی کربنات را از طریق ادرار افزایش می دهند.

تنظیم تولید گویچه‌های سرخ[ویرایش]

کلیه‌ها اریتروپویتین ترشح می‌کنند که تولید گویچه‌های سرخ از سلول‌های بنیادی خون‌ساز در مغزاستخوان را تحریک می‌کنند. تقریباً تمام اریتروپویتین که در افراد سالم به خون ترشح می‌شوند، از کلیه‌ها است. اما ترشح بخشی از اریتروپویتین به خون را کبد بر عهده دارد.

تولید۱، ۲۵-دی‌هیدروکسی ویتامین دی۳[ویرایش]

کلیه‌ها با هیدروکسیلاسیون ویتامین دی در کربن شماره ۱، شکل فعال ویتامین را تولید می‌کنند.

ساخت گلوکز[ویرایش]

کلیه‌ها در گرسنگی طولانی‌مدت از اسیدهای آمینه و سایر پیش‌سازها، گلوکز می‌سازد، این روند گلوکونئوژنز نام دارد.

چگونگی انجام کار کلیه‌ها[ویرایش]

۱- خون از طریق سرخرگ از قلب به کلیه وارد می‌شود.

۲- خون با گذشتن از میلیون‌ها صافی کوچک (گلومرول ها)، تمیز می‌شود.

۳- مواد دفعی از طریق میزنای (حالب) عبور کرده و به عنوان ادرار در مثانه جمع می‌گردد.

۴- خون تصفیه شده از طریق سیاهرگ‌ها به جریان خون بر می‌گردد.

۵- هنگامی که مثانه پر از ادرار می‌شود از طریق پیشابراه (میزراه) ادرار از بدن خارج می‌شود.

کلیه‌ها هر ۲۴ ساعت جمعاً حدود ۲۰۰ لیتر از مایعات بدن را تصفیه و به جریان خون بازمی گردانند. حدود ۲ لیتر مایع به صورت ادرار از بدن دفع می‌شود در حالی که باقی‌مانده یعنی حدود ۹۸ لیتر به بدن باز می‌گردد. ادرار دفع شده تقریباً ظرف مدت ۱ تا ۸ ساعت در مثانه ذخیره شده است.[۳]

بهداشت کلیه[ویرایش]

سالانه افراد بی شماری در سراسر جهان به بیماری حاد کلیه مبتلا می شوند. اما هنوز اکثر مردم چیزی درباره این بیماری - که تا زمانی که خیلی پیشرفته می شود و خودش را نشان می دهد - نمی دانند. همانند بیماری قلبی، بیماری کلیوی نیز یکی از مشکلات خاموشی سلامتی است که هیچ علائم یا نشانه ای در مراحل اولیه از خود بروز نمی دهد. نارسایی کلیوی تا حدودی خفته است زیرا فردی که دچار اوره و یا فشار خود بالا است امکان ابتلا به بیماری کلیوی را دارد، شاید به ظاهر مشکلی در کار نباشد اما اگر در تغذیه و یا روند درمان کم کاری شود امکان ابتلا به نارسایی کلیوی شدت می یابد. از هر 10 نفر یک نفر در معرض ابتلا به بیماری های کلیوی قرار دارد که بهداشت جهانی می گوید بین 5 تا 10 برابر این آمار، بیماری خفته کلیه وجود دارد.[۴]

نمود بیماری[ویرایش]

در واقع بیماری زمانی نمود پیدا می کند که عملکرد کلیه کاهش پیدا می کند و یا متوقف شود. به همین دلیل است که پزشکان سعی دارند با آگاه کردن مردم درباره این بیماری و روند آن شانس خود را براى جلوگیری از عدم عملکرد کلیه و نهایتاً مرگ افراد افزایش دهند. کلیه های سالم با تولید ادرار، خون بدن را از فضولات و مواد سمی پاک می کنند. آن ها میزان «فلوید» بدن را تنظیم می کنند و احتیاج به موادغذایی مثل سدیم، کلسیم، پتاسیم و فسفر دارند. علاوه بر این کلیه های بدن هورمون هایی ترشح می کنند که باعث تنظیم فشارخون، ساخت سلول های خونی قرمز رنگ و مستحکم شدن استخوان ها می شود. اکثر کلیه ها عملکرد خوب و درستی دارند، اما گاهی اوقات کلیه ها توانایی خود را در خارج کردن «فضولات و فلویدها» از دست می دهد که باعث می شود میزان این مواد خطرناک در بدن افزایش پیدا کند. چنانچه این موضوع معالجه نشود، ساخت مواد سمی، فلوید اضافی و میزان مواد معدنی خطرناک در بدن باعث مرگ می شود.

انواع بیماری ها[ویرایش]

1) بیماری کلیوی حاد یا نارسایی حاد کلیه: وقتی که ناگهان کار کلیه ها متوقف می شود.

2) بیماری کلیوی مزمن (کهنه) یا نارسایی مزمن کلیه: در این نوع رشد این پروسه و روند بیماری در طی چند ماه یا حتی چند سال طول می کشد و چنانچه درمان نشود، می تواند باعث از کار افتادن یک کلیه یا هر دوی آن ها شود. نشانه ها و علائم هر نوع بیماری بستگی به شدت آن دارد. بیماری نوع اول اغلب پس از یک عمل جراحی پیچیده یا یک ضربه یا آسیب جدی رخ می دهد که علائم آن مثل جمع شدن فلوید، خونریزی داخلی، سرگیجه و حالت کما به طور یک دفعه و ناگهانی خودشان را بروز می دهند که خوشبختانه در بسیاری از بیماران با درمان مناسب کلیه ها به وضعیت طبیعی یا نزدیک به آن بازمی گردند. بیماران مبتلا به بیماری کلیوی مزمن، معمولاً با کاهش دائمی عملکرد کلیه ها مواجه می شوند که بیماری فشار خون و دیابت از رایج ترین دلایل آن است. درحقیقت بیش از 40 درصد بیمارانی که به بیماری دیابت نوع یک مبتلا هستند، دچار بیماری کلیه مزمن نیز خواهند شد. چنانچه بیماری دیابت کنترل شود، احتمال ناراحتی کلیه کاهش پیدا می کند.

نحوه درمان بیماران کلیوى[ویرایش]

نحوه درمان این بیماران بستگی به درجه بیماری و میزان پیش رفتگی آن دارد و در مراحل اولیه با تجویز داروهایی خاص قابل درمان است، اما در مراحل حادتر و انتهایی این بیماران به «دیالیز» منظم یا حتی پیوند کلیه نیاز دارند. در دیالیز از دستگاهی استفاده می شود که محصولات اضافی و فضولات و فلویدهای اضافه را از خون بدن خارج می کند و آن را تصفیه می کند. دو نوع دیالیز براى این بیماران وجود دارد، در نوع اول آن که HD نامیده می شود، بیمار هفته ای سه مرتبه یا بیشتر باید به مرکز دیالیز برود و تا اتمام درمان به ماشین مربوط به دیالیز وصل باشد. اما نوع دوم آن که PD نامیده می شود، معمولاً هر روز انجام می شود که در این روش با استفاده از لوله ای که هنگام پیوند کلیه در قسمت نیم تنه بالای بیمار قرار داده اند فضولات و مواد سمی از داخل کلیه انسان خارج می شود. «گستون برت» یکی از 60 هزار بیماری است که در لیست انتظار بیماران پیوند کلیه است. این کارگر 56 ساله 5 روز در هفته کار می کند و هر روز نیز دیالیز می شود. او می گوید: درست است که با مشکلات زیادی مواجه هستم، اما با آن ها کنار می آیم، مهم نیست، من زندگی خوب و سالمی دارم و اصلاً شکایتی ندارم. دکتر «راد» متخصص کلیه می گوید: هیچ درمانی براى بیماران کلیوی مزمن وجود ندارد اما با دادن آگاهی لازمه به افراد عادی کمک کنیم تا حداکثر زمان ممکنه کلیه های سالمی داشته باشند که به‌خوبی کار کند.

نگه داری از کلیه[ویرایش]

1) فشار خون خود را همیشه کمتر از 120 روی 80 نگه دارید. 120/80

2) چنانچه به بیماری دیابت مبتلا هستید، حتماً تحت نظر پزشک باشید و سعی کنید آن را کنترل کنید.

3) رژیم غذایی مناسب و مغذی داشته باشید و حداقل روزانه 5 وعده از میوه جات و سبزیجات استفاده کنید.

4) مراقب کلسترول خون خود باشید.

5) سیگار نکشید.

6) روزانه بیش از 2/400 میلی گرم سدیم (نمک) مصرف نکنید، یعنی تقریباً معادل یک قاشق چایخوری.

7) حتماً روزانه زمانی را به ورزش اختصاص دهید.

8) حتماً سالی یک بار براى معاینه کلیه های خود نزد پزشک بروید.

9) همه آزمایش های مربوط به کلیه را که پزشک شما لازم و ضروری می داند، انجام دهید.

10) چنانچه دچار عفونت های کلیوی یا مثانه شدید نزد پزشک بروید که از علایم آن ادرار همراه درد یا سوزش، کدر و قرمز رنگ شدن رنگ ادرار، تب و لرز شدید، کمر درد و یا درد در دو طرف دنده های بدن است.

11) تا می توانید آب بنوشید. روزی 6 تا 8 لیوان [۵]

12) از مصرف خودسرانه داروها بپرهیزید؛زیرا اغلب مواد دارویی از کلیه جذب می شوند(مواد نیروزایی که افراد بدنساز استفاده میکنند به شدت به کلیه و به اندام های دیگر آسیب جدی در صورت مصرف مکرر وارد می کند)

کلیه به عنوان غذا[ویرایش]

کلیه حیوانات در بسیاری از فرهنگ‌ها و کشورها جز غذا محسوب می‌شود. در ایران، انگلیس، فرانسه، اسپانیا، سوئد و بسیاری کشورها کلیه پخته و خورده می‌شود. در دین اسلام خوردن کلیه مکروه است.


بطور معمول در هر فرد سالم دو کلیه وجود دارد که هر یک در یکطرف ستون مهره ها و زیر دنده های تحتانی واقع شده اند. کلیه ها به رنگ قرمز متمایل به قهوه ای بوده و از نظر شکل شبیه لوبیا می باشند. هر کلیه به اندازه مشت بسته فرد است. اکثر اعضای بدن برای عملکرد مطلوب وابسته به کلیه ها هستند

سه وظیفه اصلی کلیه ها[ویرایش]

1-کلیه ها آب بدن را تنظیم می کنند: برای اینکه بدن شما بدرستی و به نحو مطلوب فعالیت کند لازم است که دارای حجم مناسب آب باشد. یکی از مهمترین وظایف کلیه ها برداشت آب اضافی یا حفظ آب بدن در موارد ضرورت می باشد.

2-کلیه ها مواد زائد را برداشت می کنند[ویرایش]

بسیاری از مواد در خون و مایعات بدن باید در اندازه مناسب وجود داشته باشند تا بدن به درستی عملکرد داشته باشد. برای مثال: سدیم و پتاسیم مواد معدنی هستند که از مواد غذایی بدست می آیند. این مواد معدنی برای سلامتی لازم هستند اما باید در حد معینی نگهداشته شوند. زمانیکه کلیه ها بدرستی فعالیت کنند، مواد زائد از بدن داخل ادرار ترشح می شوند همچنین کلیه ها در تنظیم سایر مواد معدنی در بدن مانند: کلسیم و فسفر که برای تشکلی استخوان لازمند، کمک می کنند مواد زائد مانند: اوره و کراتی نیز باید از بدن خارج شوند . اوره و سایر مواد زائد زمانی که بدن پروتئین ها مانند: گوشت را تجزیه می کند، تشکیل می شوند. کراتی نین یک محصول زائد عضلات است. اگر فعالیت کلیه ها کاسته شود، اوره و کراتی نیز در خون افزایش می یابند بسیاری از محصولات زائد اگر از مایعات بدن جدا نشوند برای بدن سمی هستند برای مثال، وقتی فردی دارویی مصرف می کند، مواد زائد شیمیایی که از مصرف این دارو در بدن بوجود می آیند، عمدتا توسط کلیه ها از بدن خارج می شوند.

٣- کلیه ها هورمون می سازند[ویرایش]

کلیه های سالم پیک (پیغام بر) های شیمیایی مهمی بنام هورمون ها را نیز می سازند. این هورمون ها در جریان خون گردش کرده و بعضی از عملکردهای بدن مانند: فشار خون، ساخت گویچه های قرمز و برداشت کلسیم از روده ها را تنظیم می کنند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

^ در لهجه همدانی گُردله، در لهجه لری گُردالَه٬ در گویش کرشی گُردک، در کردی گورچیک (gurçik) و گورچیله

  1. «لغت‌نامه دهخدا»(فارسی)‎. 
  2. حسن زاده طاهری،محمد مهدی. ابراهیم زاده بیدسکان،علیرضا. آناتومی انسانی پایه. جهاد دانشگاهی مشهد، 1387. شابک ‎۹۴۶۳۲۴۱۸۱۵. 
  3. «نکاتی مهم در مورد کلیه‌ها»(فارسی)‎. تبیان. 
  4. احتمال ابتلای یک نفر از هر 10 نفر به بیماری های کلیوی در جهان . ایرنا
  5. http://www.centralclubs.com/topic-t2482.html

منابع[ویرایش]

  • آرتور گایتون، فیزیولوژی پزشکی گایتون.
  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Kidney»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد.

نگارخانه[ویرایش]

هومن تقوی/علامه حلی 2 تهران