انگل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
پشه‌ای بر روی پوست انسان، متعلق به جنس آدس که می‌تواند انگل‌هایی را به انسان منتقل کند.

اَنگَل به گیاه یا جانوری گفته می‌شود که بر روی یا داخل بدن موجود زنده دیگری زندگی کرده و از این زندگی فایده می‌برد یا تغذیه می‌کند.

گیاه یا جانوری که دچار انگل می‌شود میزبان نام دارد. بعضی از انگل‌ها فقط با میزبان معینی سر و کار دارند. برای نمونه انگل آلش تنها روی ریشه درخت آلش زندگی می‌کند؛ ولی سایر انگل‌ها در انتخاب میزبان سخت‌گیر نیستند. مثلاً برای کنهٔ چوب تفاوتی نمی‌کند که خون آدمی بمکد یا خون سگ. بسیاری از انواع سس‌ها به هر گیاهی که دسترس‌شان باشد انگل می‌شوند.[۱]

برخی از انگل‌ها در طی زندگی خود به بیش از یک میزبان نیاز دارند. جانور تک‌یاخته مولد مالاریا قسمتی از عمر خود را در بدن آدمی و قسمتی را در بدن پشه به‌سر می‌برد. بسیاری از انگل‌ها از میزبان خود نه تنها غذا می‌گیرند، بلکه به عنوان پناهگاه نیز از آن استفاده می‌کنند. کرم کدو همه عمر خود را در بدن جانوری به سر می‌برد و از آن غذا می‌گیرد. کک که از خون سگ می‌مکد، درون بدن آن زندگی نمی‌کند ولی موی بدن سگ برایش پناهگاهی است.[۱]

ممکن است انگلی همیشه با میزبان خود همراه نباشد. مثلاً کنه چوب به بالای شاخه گیاهی که روی آن به‌سر می‌برد می‌خزد و به بدن هر جانوری که مجاور شود می‌چسبد. خرطومش را درون پوست جانور فرومی‌کند و خون می‌مکد. سپس خود را روی چمن می‌اندازد تا بتوانند آن همه غذایی را که خورده‌است هضم کند.[۱]

برخی از موجودات زنده نیمه‌انگلند. دارواش یکی از آنهاست. دارواش روی درختان به سر می‌برد و ریشه خود را به درون تنه آن‌ها می‌فرستند و از میزبان خود فقط آب می‌گیرد. بقیه مواد لازم را می‌توانند در برگ‌های خود بسازد. بیشتر انگل‌های گیاهی در گروهی به نام قارچ‌ها هستند. همه قارچ‌ها انگل نیستند. قارچ‌های انگلی مانند زنگ‌ها و نیز میکروب‌های بیماریزا آسیب فراوان به گیاهان و جانوران می‌رسانند. بیشتر انگل‌های حیوانی متعلق به گروه‌های گوناگون هستند. برخی از انگل‌های حیوانی به گروه کرم‌ها، بعضی به گروه حشرات و کنه‌ها، و پاره‌ای نیز به گروه آغازیان و دیگر جانوران تعلق دارند. هیچ گیاه یا جانور بزرگی نیست که از دست انگل در امان باشد. اغلب گیاهان و جانوران کوچک نیز انگل دارند. هر انگلی خود میزبان انگل کوچکتری است. مثلاً کک خون سگ را می‌مکد. درون بدن این کک‌ها احتمالاً جانوران تک‌یاخته‌ای به سر می‌برند و در بدن این تک‌یاخته‌ها نیز شاید باکتری‌هایی زندگی بکنند.[۱]

حدود ۷۰٪ انگل‌ها از نظر بزرگی جزو میکروارگانیسم‌ها هستند، مانند پارازیت بیماری مالاریا، در حالیکه طول برخی از انگل‌ها بیش از ۳۰ متر است.[۲]

انگل‌شناسی علمی است که به وسیله آن شکل خارجی و داخلی و سیر تکامل و طرز سرایت انگل به انسان و حیوان مورد مطالعه قرار می‌گیرد. زندگی انگلی عبارتست از یکی از اشکال هم‌زیستی فیزیولوژیکی بین دو حیوان از دو جنس مختلف که یکی از آن‌ها (انگل) معمولاً کوچک‌تر و ضعیف‌تر بوده و در سطح یا داخل بدن جنس قوی‌تر (میزبان) زندگی و تغذیه می‌کند و در بدن او ایجاد اختلال می‌نماید. این هم‌زیستی ممکن است دایم یا موقت باشد.

انواع مختلف زندگی انگلی[ویرایش]

  1. انواعی که بر سطح بدن میزبان زیست می‌کنند و به آن‌ها انگل‌های برون‌زی (Ectoparasite) گفته می‌شود. مانند شپش و کک.
  2. انواعی که در داخل بدن میزبان زندگی می‌کنند و به آن‌ها انگل‌های درون‌زی (Endoparasite)گفته می‌شود. مانند کرم‌های روده.
  3. انواعی که در خارج بدن میزبان نیز می‌توانند زندگی کنند و به آن‌ها انگل‌های اختیاری (Facultative) گفته می‌شود به دو دسته تقسیم می‌گردند:
  • بیشتر زندگی ساپروفیتی دارند و تحت شرایطی می‌توانند به صورت پارازیت در آیند؛ که به آن‌ها پارازیت اختیاری (Facultative Parasite) می‌گویند.
  • بیشتر زندگی پارازیتی دارند و تحت شرایطی می‌توانند به صورت ساپروفیت در آیند؛ که به آن‌ها ساپروفیت اختیاری (Facultative Saprophyte) می‌گویند.
  1. انواعی که برای ادامه زندگی حتماً باید در داخل بدن میزبان زتدگی کنند و گرنه از بین می‌روند و به آن‌ها '''انگل‌های اجباری''' (انگلیسی:Obligatory) گفته می‌شود. مانند اکثر کرم‌های روده‌ای.
  2. انگل‌های موقتی (Temporary) آنهایی هستند که مدت کوتاهی به میزبان می‌چسبند.
  3. انگل‌های همیشگی (Permanent) که تمام یا قسمت مهمی از زندگی خود را در داخل بدن میزبان می‌گذرانند. مانند اکثر کرم‌ها.
  4. انگل‌هایی که به‌طور اتفاقی وارد بدن میزبانی بجز میزبان اصلی خود می‌شوند که در این صورت سیر تکاملی آن‌ها تغییر می‌کند و به آن‌ها انگل‌های ناگهانی (Accidental)گفته می‌شود. مانند کیست هیداتید (کرم سگ) که ندرتاً در انسان مشاهده می‌شود یا مالاریای میمون که ناگهانی باعث ابتلای انسان می‌شود.
  5. انگل یک‌میزبانی (Monoxenous)که دوره زندگی خود را در بدن یک میزبان می‌گذرانند. مانند آسکاریس.
  6. انگل‌های چندمیزبانی (Heteroxenous) که باید در بدن دو یا چند میزبان زندگی کنند. مانند انواع فیلرها.
  7. انگل‌های بیماری‌زا (Pathogene) که در بدن میزبان ایجاد ناراحتی می‌کنند.
  8. انگل‌های بی‌زیانیا گندروی (Saprophyte) که وجود آن‌ها در بدن میزبان بی‌ضرر است. مانند بسیاری از آمیبهای روده و هم‌زیستی بین انگل و میزبان را اشتراکی (Commensalism) می‌گویند.
  9. انگل‌های سرگردان (Erratic) که به انگل‌هایی گفته می‌شود که در بعضی مواقع در اثر وجود عواملی از محل زیست اصلی خود به نقطه دیگری از بدن رفته و در آنجا جایگزین می‌شود. مانند آسکاریس که محل اصلی زیست این کرم در روده باریک است ولی در اثر شرایطی مانند تب بالا به نقاط دیگری از بدن مانند صفرا یا کبد می‌رود و به همین علت به این کرم، کرم دیوانه (Mad worm) گفته می‌شود. حتی دیده شده که کرم آسکاریس بر اثر تب بالا از چشم پسر بچه‌ای بیرون آمده‌است.

انگلهای درون‌زی: انگلهای درون‌زی بطور کلی به دو دسته تقسیم می‌شوند: تک یاخته‌ها و کرمها.

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ موریس پارکر، برتا: فرهنگنامه پارکر، جلد اول. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی با همکاری مؤسسه انتشارات فرانکلین. ترجمه و تنظیم و نگارش زیر نظر رضا اقصی. چاپ اول ۱۳۴۶. (در مالکیت عمومی به خاطر قدمت). مدخل انگل.
  2. [۱],.
  • دکتر ارفع، فریدون. کرم‌شناسی پزشکی. ۱۳۶۷
  • دکتر نام‌آور، حمید: دکتر ضرابی، محمد جواد. فرهنگ پزشکی دورلند. انتشارات یادواره کتاب. شابک: ‎۹۶۴-۵۵۴۳-۲۸-۲٫۱۳۸۲