عباسقلی معتمدالدوله جوانشیر

عباسقلی معتمدالدوله جوانشیر
عباسقلی معتمدالدوله جوانشیر
	پرترهٔ عباسقلی معتمدالدوله جوانشیر، احتمالاً اثر صنیع‌الملک، به تاریخ ح. ۱۸۶۰
وزیر عدلیه
	دوره مسئولیت; ۱۸۵۸ – ۱۸۶۱
گمارنده	ناصرالدین‌شاه
پس از	ایجاد مقام
پیش از	محمد ابراهیم‌خان جوانشیر
اطلاعات شخصی
درگذشته	۱۸۶۱; ایران قاجاری
پدر	ابوالفتح خان جوانشیر

عباسقلی معتمدالدولهٔ جوانشیر از دولتمردان دورهٔ قاجار بود. او پسر ابوالفتح خان جوانشیر و نوادهٔ ابراهیم خلیل جوانشیر (خان قره‌باغ در دوران فتحعلی‌شاه قاجار) بود. او در دورهٔ محمدشاه قاجار حاکم کاشان و سپس حاکم کرمان شد. در دوران ناصرالدین‌شاه به مدت ده سال حاکم اردبیل بود و پس از عزل میرزا آقاخان نوری که ناصرالدین‌شاه تصمیم به ایجاد کابینهٔ وزرا گرفت، وزیر عدلیه شد و تا سال ۱۲۷۸ ه‍.ق در این مقام بود.

زمینه

عباسقلی فرزند ابوالفتح خان جوانشیر بود؛^[۱] همان کسی که در جنگ ایران و روسیه (۱۸۱۳–۱۸۰۴) در صف قشون ایران جنگیده بود. خاندان آنان به طایفهٔ جوانشیر تعلق داشت؛^[۱] طایفه‌ای ترک‌تبار که در ناحیهٔ قره‌باغ در قفقاز جنوبی سکونت داشتند.^[۲] عباسقلی‌خان از شاخه‌ای از جوانشیرها بود که پس از تصرف قره‌باغ به دست امپراتوری روسیه، در دربار ایران ماندگار شدند و در دستگاه حکومتی قاجار به مقام‌های بلند اداری دست یافتند.^[۱] او چهار برادر داشت: محمدابراهیم‌خان جوانشیر که دو بار به وزارت عدلیه رسید؛^[۱] محمدعلی‌خان جوانشیر و محمدقلی‌خان جوانشیر که هر دو در سپاه قهرمان میرزا، شاهزادهٔ قاجار، خدمت می‌کردند، اولی در مقام سرهنگ و دومی در جایگاه سرگرد؛ برادر دیگرش، تقی‌خان جوانشیر، در سال ۱۸۵۱ میلادی درگذشت.^[۳]

نخستین وزیر دادگستری ایران

ناصرالدین‌شاه که پس از مرگ امیرکبیر بر مرگ او مکرر تاسف می‌خورد، برای تبدیل ساختار سیاسی حکومت از شیوه سنتی-ایلی به یک نظام حقوقی سازمان یافته قانونمند کوشش‌هایی کرد و ضمن سعی در تدوین قوانین جدید و تأسیس نهادهای اداری تازه، به احیای اصل تمرکزگرایی در امر دادرسی عرفی از یک سوی و تصفیهٔ قضات نامناسب از سوی دیگر پرداخت. مهم‌ترین تغییر ساختاری، حذف مقام «صدرات اعظمی» بود. شاه پس از عزل میرزا آقاخان نوری در ۱۲۷۵ ه‍.ق از صدارت، به راهنمایی یک تن از ایرانیان تحصیل‌کرده در انگلستان به نام جعفر مشیرالدوله ملقب به مهندس‌باشی، یک دارالشورای دولتی تأسیس کرد که به اصطلاح هیئت وزیران او باشد. از شش وزیر یکی در رأس وزارت عدلیه قرار گرفت. عباسقلی خان معتمدالدولهٔ جوانشیر نخستین وزیر دادگستری ایران بود.

دیگر وزارت‌خانه‌ها عبارت بودند از: خارجه، جنگ، مالیه، داخله و وظایف.^[۴]

در سال ۱۸۵۸، عباسقلی‌خان لقب «معتمدالدوله» را دریافت کرد و از سوی ناصرالدین‌شاه به عنوان اولین وزیر دادگستری ایران منصوب شد. او این سمت را تا زمان مرگش در سال ۱۸۶۱ بر عهده داشت.^[۱] سید علی آل داود، مورخ مدرن ایرانی، عباسقلی‌خان را «یکی از چهره‌های سرشناس و برجسته دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه» توصیف کرده است.^[۳] علاوه بر دو پرتره اثر صنیع‌الملک، تصویری از عباسقلی‌خان نیز در تالار نظامیه کاخ گلستان به تصویر کشیده شده است.^[۵]

منابع

1 2 3 4 5 Salur 2014.
↑ Bournoutian 2021, pp. 261–262.
1 2 Davud 2015.
↑ تاریخ حقوق ایران، سید حسن امین، چاپ سوم، صفحه 421.
↑ Zoka 2003, pp. 42, 50.

عباسقلی‌خان جوانشیر، بانک اطلاعات رجال

پیشین: —	وزیر عدلیه ۱۲۳۷ – ۱۲۴۰ خورشیدی	پسین: محمدابراهیم معتمدالملک جوانشیر

[FOOTNOTESalur2014-1] 1 2 3 4 5 Salur 2014.

[FOOTNOTEBournoutian2021261–262-2] Bournoutian 2021, pp. 261–262.

[FOOTNOTEDavud2015-3] 1 2 Davud 2015.

[4] تاریخ حقوق ایران، سید حسن امین، چاپ سوم، صفحه 421.

[FOOTNOTEZoka200342,_50-5] Zoka 2003, pp. 42, 50.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

ن ب و وزیران دادگستری ایران
پادشاهی	عباسقلی معتمدالدوله جوانشیر (–) • محمدابراهیم معتمدالملک جوانشیر (–) • علی اعتمادالسلطنه (–) • مصطفی بهاءالملک افشار (–) • محمدقلی آصف‌الدوله (–) • غلامحسین خان سپهدار (–) • حسین مشیرالدوله (–) • محمدناصر ظهیرالدوله قاجار (–) • پاشاخان امین‌الملک (–) • محمدقلی آصف‌الدوله (–) • امام‌قلی عمادالدوله (–) • کاظم نظام‌الملک نوری (۱۲۹۱–) • علیرضا عضدالملک (–) • کاظم نظام‌الملک نوری (۱۲۹۳–) • علی‌قلی میرزا اعتضادالسلطنه (–) • علیرضا عضدالملک (–) • بهرام میرزا معزالدوله (–) • عبدالصمد میرزا عزالدوله (–) • یحیی مشیرالدوله (–) • عبدالصمد میرزا عزالدوله (–) • علیرضا عضدالملک (–) • یحیی مشیرالدوله (–) • نظام‌الدین مهندس‌الممالک غفاری (–) • محسن مشیرالدوله (–) • عباس میرزا ملک‌آرا (–) • اسدالله ناظم‌الدوله (–) • روح‌الله میرزا نصرت‌السلطنه (–) • غلامحسین غفاری (–) • عبدالوهاب نظام‌الملک (–)
پادشاهی مشروطه	احمد مشیرالسلطنه (–) • عبدالحسین میرزا فرمانفرما (–) • محمود علاءالملک (–) • حسن مشیرالدوله (–) • مهدی‌قلی مخبرالسلطنه (–) • رضا مؤیدالسلطنه (–) • حسن مشیرالدوله (–) • عبدالوهاب نظام‌الملک (–) • حسن مشیرالدوله (–) • عبدالحسین میرزا فرمانفرما • (-) حسن وثوق‌الدوله (–) • حسن مشیرالدوله (–) • محمدحسین دبیرالملک شیرازی (–) • حسن محتشم‌السلطنه (–) • مصطفی منصورالسلطنه (عدل) (–) • حسن مشیرالدوله (–) • احمد قوام‌السلطنه (–) • حسن مشیرالدوله (–) • حسن محتشم‌السلطنه (–) • محمدعلی ذکاءالملک (–) • اسماعیل ممتازالدوله (–) • رضا ارفع‌الدوله (–) • محمدعلی ذکاءالملک (–) • مهدی‌قلی مخبرالسلطنه (–) • محمدعلی ذکاءالملک (–) • فتح‌الله سردار منصور (–) • محمدعلی علاءالسلطنه (–) • محمود علاءالملک (–) • فیروز نصرت‌الدوله (–) • اسماعیل ممتازالدوله (–) • حسنعلی نصرالملک (–) • مهدی‌قلی مخبرالسلطنه (–) • حسنعلی نصرالملک (–) • اسماعیل ممتازالدوله (–) • فیروز نصرت‌الدوله (–) • مصطفی منصورالسلطنه (عدل) (–) • حسنعلی نصرالملک (–) • محمد مصدق‌السلطنه (–) • مصطفی منصورالسلطنه (عدل) (کفیل) (–) • سلیمان میکده (–) • عباس میرزا سالار لشکر (–) • مصطفی منصورالسلطنه (عدل) (کفیل) (–) • اسدالله مشارالسلطنه (–) • ابراهیم عمیدالسلطنه (–) • عبدالحسین سردار معظم خراسانی (تیمورتاش) (–) • مصطفی منصورالسلطنه (عدل) (–) • اسدالله مشارالسلطنه (–) • مرتضی ممتازالملک (–) • ابراهیم حکیم‌الملک (–) • ابوالحسن معاضدالسلطنه (–) • حسین ادیب‌السلطنه (–) • فیروز نصرت‌الدوله (–) • مهدی عمادالسلطنه (مشیر فاطمی) (–) • مصطفی منصورالسلطنه (عدل) (–) • حسن وثوق‌الدوله (–) • علی‌اکبر داور () • محسن صدر (–) • احمد متین‌دفتری (–) • محمد سروری (–) (سرپرست) • قربانعلی آهی (۱۳۱۹–۱۳۲۰) • عباسقلی گلشائیان (۱۳۲۰–۱۳۲۰) • قربانعلی آهی (۱۳۲۰–۱۳۲۱) • علی‌رضا قراگوزلو (بهاءالملک) (–) • جواد عامری (–) • علی‌اصغر حکمت (–) • محسن صدر (–) • اسدالله ممقانی (۱۳۲۳–۱۳۲۳) • الله‌یار صالح (۱۳۲۳–۱۳۲۳) • مصطفی عدل (۱۳۲۳–۱۳۲۴) • الله‌یار صالح (۱۳۲۴–۱۳۲۴) • حسنعلی کمال هدایت (۱۳۲۴–۱۳۲۴) • امان‌الله اردلان (۱۳۲۴–۱۳۲۴) • انوشیروان سپهبدی (۱۳۲۴–) • الله‌یار صالح (۱۳۲۷–۱۳۲۸) • علی‌اکبر موسوی‌زاده (۱۳۲۱–۱۳۲۱) • مصطفی عدل (–) • رضا تجدد (–) • محمد سروری (۱۳۲۶–۱۳۲۷) • محمدعلی نظام مافی (–) • عباسقلی گلشائیان (–) • محسن صدر (–) • سید محمد سجادی (–) • علی هیئت (–) • محمدعلی بوذری (–) • شمس‌الدین امیرعلائی (–) • علی هیئت (۱۳۳۰-۱۳۳۰) • شمس‌الدین امیرعلائی (۱۳۳۰–۱۳۳۰) • حسن سمیعی (سرپرست)(۱۳۳۰–۱۳۳۱) • رضا تجدد (۱۳۳۱–۱۳۳۱) • عبدالعلی لطفی (۱۳۳۱–۱۳۳۲) • سید جمال‌الدین اخوی (۱۳۳۲–۱۳۳۳) • سید فخرالدین شادمان (–) • سید جمال‌الدین اخوی (۱۳۳۳–۱۳۳۴) • حسین علاء (–) • علی امینی (–) • عباسقلی گلشائیان (–) • محمد مجلسی (سرپرست) (–) • سید محمدعلی هدایتی (–) • محمدعلی ممتاز (–) • نورالدین الموتی (–) • غلامحسین خوشبین (–) • محمد باهری (–) • باقر عاملی (–) • سید جواد صدر (–) • منوچهر پرتو (–) • صادق احمدی (۱۳۵۰–۱۳۵۵) • غلامرضا کیانپور (۱۳۵۵–۱۳۵۷) • محمد باهری (۱۳۵۷–۱۳۵۷) • حسین نجفی (۱۳۵۷–۱۳۵۷) • یحیی صادق وزیری (۱۳۵۷–۱۳۵۷) • شمس‌الدین عالمی (سرپرست) (۱۳۵۷–۱۳۵۷)
جمهوری اسلامی	اسدالله مبشری (۱۳۵۷–۱۳۵۸) • احمد صدر حاج‌سیدجوادی (۱۳۵۸) • ابراهیم احدی (۱۳۵۹) • سید محمد اصغری (۱۳۶۰–۱۳۶۳) • حسن حبیبی (۱۳۶۳–۱۳۶۸) • محمداسماعیل شوشتری (۱۳۶۸–۱۳۸۴) • جمال کریمی‌راد (۱۳۸۴–۱۳۸۵) • غلامحسین الهام (۱۳۸۵–۱۳۸۸) • سید مرتضی بختیاری (۱۳۸۸–۱۳۹۲) • مصطفی پورمحمدی (۱۳۹۲–۱۳۹۶) • سید علیرضا آوایی (۱۳۹۶–۱۴۰۰) • امین‌حسین رحیمی (۱۴۰۰ تا کنون)