حاج علی خان حاجب‌الدوله

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
حاج علی خان مقدم مراغه‌ای
فراشباشی دربار
در زمانِ ناصرالدین شاه قاجار
حاکم خوزستان
در زمانِ ناصرالدین شاه قاجار
وزیر عدلیهٔ ایران
در زمانِ ناصرالدین شاه قاجار
پس از محمدابراهیم معتمدالدولهٔ جوانشیر
پیش از مصطفی بهاءالملک افشار
اطلاعات شخص
زاده مراغه
ملیت  ایران
فرزندان محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، عبدالعلی خان ادیب‌الملک
شغل سیاستمدار
مذهب اسلام
لقب(ها) حاجب الدوله
ضیاءالملک
اعتمادالسلطنه

حاج علی خان مقدم مراغه‌ای ملقب به حاجب‌الدوله، ضیاءالملک و سرانجام اعتمادالسلطنه، از رجال عهد قاجار است. دلیل عمدهٔ شهرت وی حمل نامهٔ قتل امیر کبیر بود به دستور ناصرالدین شاه قاجار است.

دوران محمدشاه[ویرایش]

حاج علی خان مراغه‌ای معروف به حاج علی ناظر فرزند محمدحسین خان مقدم مراغه‌ای ‏(en) از ده‌سالگی در دربار محمد میرزا ولیعهد فتحعلی شاه به خدمتگذاری مشغول بود و پس از به سلطنت رسیدن او به تهران آمد و به کارهای حکومتی و درباری پرداخت. خاندان او از سالیان سال قبل به تجارت در خطه آذربایجان اشتغال داشتند. پدرش حسین‌خان مقدم مراغه‌ای به خدمت دربار عباس میرزا نایب‌السلطنه درآمد و با سمت پیشخدمت باشیگری به کار مشغول شد. سپس به تهران آمد و به «دربخانه» شاهی (عصر فتحعلی شاه قاجار) راه یافت و با سمت آجودان‌باشی مخصوص شاه به سفارت فوق‌العاده گسیل و مأمور دربارهای اروپایی شد.[۱]
حاج علی، نخست ناظر در خانه مادر محمدشاه بود. پس از مرگ عباس میرزا، به عنوان محرم مادر محمدشاه با او به سفر حج رفت، در بازگشت لقب خانی گرفت. در زمان محمدشاه، بنابر شکایت خدیجه خانم، مادر عباس میرزا ملک‌آرا، او را تنبیه کردند. از آن وقت با مهدعلیا علیه ملک آرا همدست بود.[۲]

دوران ناصرالدین شاه[ویرایش]

مدّتی پس از مرگ محمدشاه، امیرکبیر، حاج علی خان را به مقام فراشباشی گری گماشت و عامل ترقی او گردید، و حتی از محبت در حق وی دریغ نداشت.[۲] با این وجود، فراشباشی در حلقه بدخواهان امیر درآمد، با میرزا آقاخان هم پیمان و هم سوگند بود. امیر نیز او را به پلیدی و ناکسی شناخت، چنان‌که یکی از نوکران خود را به این زبان سرزنش کرد که: «تو را در سلک لوطی گری حاجی علیخان دیدم».[۳]

قتل امیرکبیر[ویرایش]

پس از آنکه دشمنان امیرکبیر، ناصرالدین شاه را نسبت به او بدگمان کردند، فرمان قتلش را از شاه گرفتند. حاج علی خان مأمور قتل امیرکبیر شد. فرمان شاه بر اعدام امیر چنین صادر گشت:

چاکر آستان ملائک پاسبان، فدوی خاص دولت ابد مدّت، حاج علی خان پیشخدمت خاصه، فراشباشی دربار سپهر اقتدار مأمور است که به فین کاشان رفته میرزا تقی خان فراهانی را راحت نماید؛ و در انجام این مأموریت بین الاقران مفتخر به مراحم خسروانی مستظهر بوده باشد.[۲]

مشهور است که چون حاج علی خان بیم داشت که شاه از رای خود برگشته، حکم قتل را فسخ کند، پس از دریافت حکم، شب را در خانه خودش نگذراند. به منزل پسرش عبدالعلی خان ادیب الملک رفت. سحر با احمد نوکر مخصوصش و علی خان نایب فراشخانه که میر غضب بود، سه نفری بطور چاپاری روانه کاشان شدند.

مخبر السلطنه در این مورد می‌نویسد: «از غلامحسین صاحب اختیار شنیدم که ناصرالدین شاه گفته بود که به قتل امیر راضی نبودم. میرزا آقاخان تدلیس کرد و دستخط از من گرفت. دستخط دیگر فرستادم که میرزا علی خان نرود، گفت رفته است و معاذیر آورد».[۲]

وقایع قتل امیر توسط دکتر اعلم الدوله طبیب عزت الدوله چنین نقل شده است:

... چون حاج علی خان با همراهانش به باغ فین رسیدند، علی اکبربیک چاپار دولتی را دیدند که منتظر بیرون آمدن امیر از حمام بود که جواب نامه مهد علیا را به عزت الدوله بگیرد. فراشباشی دست علی اکبر بیک را گرفت، با خود به حمام برد که زن امیر را از آمدن او مطلع نسازد. فراشباشی با مأموران خود وارد حمام گشتند، دیدند خواجه حرمسرا مشغول جمع‌آوری لباس‌های امیر است. اعتماد السلطنه (حاج علی خان) یکی از آن کسان را بر سر او گماشت که از آنجا بیرون نرود. سپس پشت در دیگر حمام را سنگچین کردند که کسی از آن راه داخل نگردد. وارد صحن شدند. فراشباشی فرمان شاه را ارائه کرد. امیر خواسته بود عزت الدوله را ملاقات کند، یا پیغامی برای او بفرستد، و وصیت بکند. اعتماد السلطنه اجازه نداده بود. پس امیر دلاک را دستور داد رگ‌های هر دو بازویش را بزند…[۴]

پس از قتل امیرکبیر[ویرایش]

حاج علی خان پس از قتل امیر به خدمت حاجب الدولگی دربار رسید، اگرچه پس از عزل میرزا آقاخان نوری، او نیز معزول شد. حاج علی خان، هرگز از قتل امیر پیشمان نگشت. در جزوه‌ای که او به خط خود نوشته، شرح خدماتش به میرزا آقاخان نوری را آورده، و قتل امیر را در فهرست آن خدمات ذکر نموده‌است.[۵]

بعدها، محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، پسر حاج علی خان، در کتاب خود صدرالتواریخ، شرح قتل امیر را آورده و وقایع را به طرز بیشرمانه‌ای وارونه جلوه داده است. امیر را خائنی معرفی کردند که برای فرار از مرگ، فراشباشی را به رشوه ترغیب می‌کرد. امّا حاج علیخان نپذیرفت و گفت: «... هرگز خلاف اطاعت سلطان نکنم…»[۶]

پسر دیگر حاج علی خان، عبدالعلی خان ادیب الملک، صاحب سلامت نفس بود و در نامه‌ای سرزنش‌آمیز، پدر را در همدستی قتل امیر ملامت کرده، سخنانی به این مضمون نوشت:

با این کار خانواده ما را بدنام کرده‌اید و بعد از این نمی‌توانیم میان مردم سر بلند کنیم.[۷]

با این حال حاج علی خان در این زمینه خود را مبری می‌دانست و در ضمن نامه‌ای بلند، پاسخ پسر خود را چنین می‌دهد:

بحمدالله، منظور را به اقبال بلند سلطنت عظمی بجا آوردم. چه مضایقه، به عقیده مردم، بدنام من شده باشم. مردم چه می‌دانند چه خبر بود. هنوز هم به اغلب متشبه است که محض نیل خاطر پادشاه، میرزا تقی خان سیاست شده. نمی‌دانند مردکه خود را به چه نحو به دولت کفر بسته، و به چه قسم از جمایت آن مفسده‌ها برپا می‌شد.[۸]

روابط حاج علی خان با مهدعلیا و میرزا آقاخان نوری[ویرایش]

حاج علی خان با مهدعلیا و میرزا آقاخان نوری، دو عامل اصلی قتل امیرکبیر، روابط بسیار نزدیک داشت.
او و میرزا آقاخان نوری با هم یار و هم قسم بودند. چنانچه پس از عزل میرزا آقاخان و تبعید او به یزد، در نامه‌ای سراپا عجز و لابه که به خویشاوندان خود نوشت، از حاج علی خان می‌خواهد که پایمردی کند و او را از تبعید برهاند: «همه را مطمئن نماید… ما در این یزد نمیریم».

رابطه مهدعلیا با حاج علی خان، پس از تنبیه حاج علی خان به درخواست خدیجه خانم، زن محمدشاه و مادر عباس میرزا ملک آرا، آغاز شده بود. هر دو علیه خدیجه خانم دسیسه می‌کردند.

مدّتها پس از قتل امیر، حاج علی خان به گلپایگان تبعید شد. امّا به کوشش مهدعلیا رهائی یافت و با لقب ضیاءالملکی به حکومت خوزستان رفت. از کاغذی که مادر شاه به او نگاشته، آشکار است که گزارش از برخی عیاشیهای حاج علیخان در خوزستان به دربار رسیده بود. مهدعلیا در ملامت او می‌نویسد: «پیر شده‌ای، خجالت بکش. چقدر گرد الواطی می‌گردی. من برای حکومت تو ریش و گیس گرو گذاشتم. امّا تو هنوز دست بردار نیستی».[۷]
شیل، وزیر مختار انگلیس گفته است: «در رسوائی و فرومایگی مادر شاه و فراشباشی، قاتل امیرنظام، هر چه گفته شود باز کم است.»[۷]

درگذشت[ویرایش]

حاج علی‌خان در تابستان سال ۱۲۴۶ شمسی درگذشت و کلیه مناصب و القاب او به فرزند کوچکش محمدحسن خان رسید. وی در حرم معروف به «حضرت معصومه» در قم مدفون گردید.

منابع[ویرایش]

  1. مراةالبلدان-عبدالحسین نوایی، صفحهٔ ۲
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ امیر کبیر و ایران - فریدون آدمیت، چاپ هفتم، اسفندماه ۱۳۶۲، انتشارات خوارزمی، صفحهٔ ۷۲۵
  3. امیر کبیر و ایران - فریدون آدمیت، چاپ هفتم، اسفندماه ۱۳۶۲، انتشارات خوارزمی، صفحهٔ ۷۲۶
  4. امیر کبیر و ایران - فریدون آدمیت، چاپ هفتم، اسفندماه ۱۳۶۲، انتشارات خوارزمی، صفحهٔ ۷۲۹
  5. امیر کبیر و ایران - فریدون آدمیت، چاپ هفتم، اسفندماه ۱۳۶۲، انتشارات خوارزمی، صفحهٔ ۷۳۳
  6. امیر کبیر و ایران - فریدون آدمیت، چاپ هفتم، اسفندماه ۱۳۶۲، انتشارات خوارزمی، صفحات ۷۲۶ و ۷۲۷
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ امیر کبیر و ایران - فریدون آدمیت، چاپ هفتم، اسفندماه ۱۳۶۲، انتشارات خوارزمی، صفحهٔ ۷۳۴
  8. امیر کبیر و ایران - فریدون آدمیت، چاپ هفتم، اسفندماه ۱۳۶۲، انتشارات خوارزمی، صفحهٔ ۷۳۵

پیوند به بیرون[ویرایش]