سقز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از سقز (شهر))
پرش به: ناوبری، جستجو
سقز
سه‌قز
Saqqez-Kurdistan 2014 - Spring.JPG
کشور  ایران
استان کردستان
شهرستان سقز
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی ساکز
اسکاکیت[نیازمند منبع]
مردم
جمعیت ۱۳۹٬۷۳۸ نفر (سال ۱۳۹۰)[۱]
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱٬۴۷۶ متر[نیازمند منبع]
آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه ۵۰۰ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه ۱۲۳
اطلاعات شهری
شهردار ضیاالدین نعمانی
تأسیس شهرداری ۱۳۱۴[۳]
ره‌آورد تخمه آفتابگردان
پیش‌شماره تلفنی مرکز ۰۸۷۴ و حومه ۰۸۷۵[۲]
شناسهٔ ملی خودرو  ایران ب & م ۶۱
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به شهر تمدن ۳٬۰۰۰ساله خوش آمدید
نماینده مجلس محسن بیگلری

سَقِّز (به کردی: سەقز، Saqqez) یکی از شهرهای شمال باختری ایران در شمال استان کردستان است. این شهر در شمال باختری سنندج و در فاصله ۱۹۸ کیلومتری آن واقع است. از شمال به آذربایجان غربی (شهر بوکان، حدفاصل ۳۵ کیلومتری)، از باختر به شهر بانه حدفاصل ۵۵ کیلومتری، و منطقه ایل گورک و حدود شهرستان سردشت، از جنوب به منطقهٔ سرشیو و مریوان، و از خاور به تکاب افشار منتهی می‌شود. سقز تنها شهر دارای فرمانداری ویژه در استان کردستان است.[۴]شهر سقز برروی دو تپه طویل که رودخانهٔ سرپوشیدهٔ ولی‌خان از وسط آن می‌گذرد، بنا شده‌است. پستی و بلندی‌های داخل شهر و چشم‌انداز رودخانهٔ سیمینه‌رود، که از کنار این شهر می‌گذرد از ویژگی‌های آن است. سقز دومین شهر بزرگ در [[استان کردستان]‌] است.

آب و هوا[ویرایش]

این شهر زمستان‌هایی بسیار سرد دارد و بر اساس داده‌های سازمان هواشناسی، یکی از سردترین نقاط شهریِ کشور است. یکی از پایین‌ترین دماهای ثبت شده در این شهر ۴۵- درجهٔ سانتی‌گراد بوده‌است. به گزارش سازمان هواشناسی جمهوری اسلامی ایران شهر سقز به همراه شهر بستان‌آباد در استان آذربایجان شرقی که دمای ۴۶- درجه در آن به‌ثبت رسیده سردترین شهرهای ایران لقب گرفته‌اند[۵]

وجه تسمیه[ویرایش]

نام امروزینِ سقز از نام قوم سکا به یادگار مانده‌است، و سکز همان ساکز است. در روزگار مادها سکاها فراوان به مرزهای ایران می‌تاختند.

  • هووخشتره، بزرگ‌ترین پادشاه ماد، در ده سال اوّلِ حکومتش موفّق شد که رابطه‌اش را با پادشاه سکاها، پروتوثیس، به اتّحاد متقابل تبدیل کند. در روزگار هووخشتره، پس از انقیاد سکاها در ماد، گروهی از سکاها را به باختر ماد کوچاندند و این سرزمین را به‌نام آنان سکزی یا ساکز خواندند که اکنون به سقز معروف است.

برخی دیگر معتقدند که واژهٔ سقز برگرفته از نام «سیاکسار» یکی از پادشاهان مادی است که یونانیان او را «سیاکس» خوانده‌اند.[نیازمند منبع]

جغرافیای انسانی[ویرایش]

سقز، طبق آمارهای گرفته‌شدهٔ سال ۱۳۹۰، پس از سنندج، دومین شهر پرجمعیت استان کردستان است. طبق این آمار، جمعیت شهر سقز برابر با ۲۵۰٬۳۴۱ تن بوده است.[۶] زبان و گویش مردم سقز، کردی سورانی با لهجهٔ اردلانی است و عده‌ای نیز با لهجه موکریانی به دلیل همجواری با شهرستان بوکان تکلم می‌کنند. در سال ۱۳۷۰ شمار شهرنشینان شهرستان سقز حدود ۱۰۰٬۱۱۳ تن بوده‌است و روستایان آن هم برابر با ۷۹٬۲۰۰ تن بوده که جمعاً کل شهرستان ۱۶۰هزار تن بوده‌اند؛ اما با تغییرات حاصل در روستاهای خوش‌آب‌وهوا و ایجاد و احداث راه‌های آسفالتهٔ روستایی و برق‌کشی و مخابرات و دیگر امکانات، تمایل مردم به سکونت در روستاها بیشتر شده‌است. بخش‌های تابع سقز عبارتند از شهر صاحب و روستاهای سرا و ترجان و گل‌تپه و تیلکو است.[۷]

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

سقز در ۴۶ درجه و ۱۷ دقیقهٔ طول جغرافیایی و ۳۶ درجه و ۱۴ دقیقهٔ عرض جغرافیایی از خط استوا واقع شده‌است. ارتفاع آن از سطح دریا ۱٬۴۷۶ متر است و نسبت به تهران ۲۵ درجه و ۲۷ دقیقهٔ طول باختری فاصله دارد. در ناحیه‌ای کوهستانی و مرتفع بین ارتفاعات نامنظم سلسله‌جبال زاگرس واقع شده‌است. در جنوب این شهر، کوه‌های «هیجانان»، و در باختر آن، کوه‌های «مَلقَرَنی» گسترده‌اند.[۸]

مردم[ویرایش]

مسجد حضرت عمر

زبان[ویرایش]

زبان مردم سقز کردی سورانی با لهجه‌های اردلانی است که البته اقلیتی از مردم آن به لهجه فیض الله بگی (از لهجه‌های موکریانی) تکلم می‌کنند.

دین[ویرایش]

بیشینهٔ مردم در این شهر مسلمان (اهل سنت) هستند.

ورزش[ویرایش]

سقز از قدیم به‌عنوان شهر پهلوان‌پرور شناخته شده‌است. شهر سقز از قدیم‌الایام دارای زورخانه و ورزش پهلوانی بوده‌است و در گود زورخانه‌های آن پهلوانانی چون شادروان حاج خلیفه صابر نیلوفری و نصرالله طاهری و سعید طاهری و... پرورش یافته‌اند[نیازمند منبع]. شهر سقز در بین شهرهای کردنشین تنه شهر دارای سبک و سیاق کُشتی خود است و دارای مشاهیر ورزشی چون شادروان عباس خاکی و حاج صابر نیلوفریو عبدالله چمن‌گلی و... است. شهر سقز امروزه در ورزش‌هایی چون کشتی، تکواندو، جودو، والیبال، بوکس در سطح استان، و در ورزش‌هایی مثل موی تای و کاراته در سطح اول کشوری مطرح است.[نیازمند منبع]
در زمستان سال ۱۳۹۲، آزاد سی‌دوزی، جوان سقزی، در رشتهٔ پهلوانی رکورد جهانیِ میل را شکست و آن را به نام خود ثبت کرد.[نیازمند منبع]

"والیبال"

به علت عدم امکانات لازم مخصوصاً سالن سرپوشیده، ورزش والیبال معمولاً در فضای آزاد انجام می‌شد. این ورزش نخست در سال ۱۳۳۳ توسط افراد نظامی و غیر بومی در زمین خاکی، دژبان پادگان نظامی که در محل ساختمان قبلی آموزش و پرورش واقع در میدان قدس قرار داشت انجام می‌شد. سقز در ورزش والیبال همچنان موفق بوده و این موفقیت را مدیون افرادی همچون پیمان نیلوفری، جمال طهمورثی، خسرو علیمرادی است و همچنین افراد زیادی به توسعه این ورزش در سقز کمک کرده‌اند.

اماکن عمومی[ویرایش]

بازار یهودی‌های سقز در سال ۱۳۹۲

بازار در سقز نقش محوری دارد و یکی از ارکان اصلی این شهر در محل کنونی است. بازار سقز از چند بازار کوچک دیگر تشکیل شده که بر اساس کالاهای عرضه‌شده و فروشندگان تقسیم‌بندی شده‌اند. از میان این بازارها می‌توان به «بازار بالا» که محل عرضهٔ کالاهای لوکس است، همچنین «بازار پایین» که محل عرضهٔ کالاهای سنتی مانند پارچه، لوازم عروسی و اقلام کشاورزی است اشاره کرد. در کنار این دو بخش بزرگ، چند بخش دیگر هم وجود دارد، مانند بازار یهودی‌ها (که هم‌اکنون محل کار خیاطان مسلمان است) و قازاخانه (معروف به «شیطان‌بازار») که امروزه به‌طور گسترده‌ای مورد بازدید مسافران قرار می‌گیرد.

فرودگاه سقز[ویرایش]

پروژهٔ فرودگاه سقز در سال ۱۳۸۵ شروع شد و به‌علت کمبود بودجهٔ لازم برای اتمام آن ناتمام مانده‌است. به‌گفتهٔ رئیس ادارهٔ راه و شهرسازی استان کردستان افتتاح فاز اول این پروژه ۴۵۰ میلیارد ریال بودجه لازم دارد.[۹] این فرودگاه در مسیر سقز به مریوان و در جوار پادگان سپاه پاسداران شهرستان سقز است.

اماکن دیدنی سقز[ویرایش]

خانقاه نقشبندیه در بازار سقز

مسجد یکی از رایج‌ترین اماکن عمومی در درجهٔ نخست بوده‌است. در مقایسه با دیگر شهرهای استان کردستان، مساجد سقز زیادند. در سقز شمار زیادی صوفی از طریقتهای قادریه و نقشبندیه زندگی می‌کنند که هر کدام دارای تکایا و خانقاه‌های مخصوص خود هستند. معروف‌ترین مساجد سقز عبارتند از:

مسجد عمربن خطاب واقع در شهناز
  • مسجد دومناره واقع در میان‌قلعه، جنوب خرابه‌ها و آثار قلعه
  • مسجد شیخ مظهر واقع در میان‌قلعه، پایین‌تر از مسجد جامع
  • مسجد و خانقاه حاج شیخ مصطفی واقع در سَرپَچه، بازار شیخ
  • مسجد دارالصفا واقع در محلّهٔ کریم‌آباد
  • مسجد عمربن خطاب واقع در شهناز
  • مسجد محمد رسول‌الله واقع در چم ولی‌خان (رودخانهٔ ولی‌خان)
  • مسجد عثمان‌بن عفان واقع در شهرک فرهنگیان
  • مسجد و آرامگاه حاج حکیم نیلوفری واقع در چهارراه آزادگان

اماکن تاریخی[ویرایش]

  • قلعه زیویه
  • غار کرفتو
  • مسجد دومناره
  • حمام حاج صالح
  • مسجد ترجان
  • کاروانسرای تاجوانچی
  • بازار سقز
  • قران تاریخی شیخ حسنمولان آباد

سینما[ویرایش]

شهر سقز تاکنون سه سینما داشته‌است:
نخستین سینمای سقز توسط یکی از خاندان رعدی تأسیس شد که «سینما (؟)» نام داشت که درپی یک آتش‌سوزی در اواسط دههٔ ۱۳۵۰ ویران شد و هرگز بازسازی نشد. سینمای مخروبه توسط تَلیس (گونی) دورگیری شده‌بود و مردم به این سینما، «سینمای تَلیس» می‌گفتند. محل فعلی پاساژ شهرداری و پاساژ عرفانی. سینمای دوم، «سینما حافظ» نام دارد که به «سینما استقلال» نیز معروف است. این سینما در کنار گاراژ سیف‌الله‌خان و گاراژ کیخسروی قرار داشت؛ فعلاً ویران شده و قرار است در آینده، پس از بنای مجدّد و ایجاد واحدهای تجاری، سینما نیز مستقر شود. سومین سینما «سینما وزیری» یا «سینما آسیا» نام دارد که پایین‌تر از مدرسهٔ بوعلی («اندیشهٔ» کنونی) در میدان انقلاب قرار دارد که به‌دلیل عدم رسیدگی توسط مالک یا مالکین تا سال‌ها به مخروبه‌ای تبدیل شده بود. تا آنکه ارتباط میدان انقلاب با بلوار بهشتی برقرار شد و خیابان جدید بر روی مخروبه سینما آسیا قرار گرفت. در سال‌های اخیر، تنها مکان نمایش عمومی فیلم، آمفی‌تئاتر ادارهٔ ارشاد بود. پس از سالها سؤمدیریت دولتی در استفاده از این ظرفیت موجود و عدم تمایل و توان مدیران اداره ارشاد در رونق بخشیدن به این مکان، با واگذاری بخشی از آمفی‌تئاتر به بخش خصوصی در بیستم اسفندماه ۱۳۸۷ فعالیت این مکان به عنوان تنها سینمای شهر چندصدهزارتنی سقز با نام سینما فرهنگ، از سر گرفته شد؛ که آن‌هم به‌دلیل ضرردهی مجدداً تعطیل گشت.[۱].

پارک‌ها[ویرایش]

نمایی از پارک ساحلی کوثر سقز

ازجمله پارک‌های سقز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

اماکن تفریحی[ویرایش]

مسیر اصلی پیست اسکی
نمای کوه وزنه

از جمله اماکن تفریحی سقز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • دریاچه لگزی
  • پیست اسکی سقز یا وزنه واقع در گردنه خان در محور سقز-بانه؛ این پیست در ضلع شمالی کوه وزنه واقع است که از لحاظ برفگیر بودن بیش از ۶ ماه از سال قابلیت اسکی دارد. ارتفاع قلهٔ آن ۲٬۷۰۰ متر از سطح دریاست و طول پیست ۱٬۲۰۰ متر می‌باشد. این پیست به صورت خصوصی توسط شرکت تعاونی آرو احداث گردیده است.[نیازمند منبع]
  • پیست اتومبیلرانی و موتورسواری سقز
  • پیست تریال مجموعهٔ کاوه، سه استخر و مجموعهٔ تفریحی ـ تجاری زوزان
  • استخر سرپوشیدهٔ کاوه و شینه‌ای و یک استخر روباز شایلو که در سال‌های اخیر استخر شایلو به مجموعهٔ پرورش ماهی تغییر کاربری داده‌است.
  • پیست اسب سواری و استبل جنب استخر شایلو

پناه‌گاه روش[ویرایش]

این پناه‌گاه در تابستان ۱۳۸۸ با استفاده از منابع مالی مردمی کوهنوردان دوستداران ورزش کوهنوردی، در زمینی به مساحت ۶۲ متر مربع بنا گردید این بنا با استفاده از سازه‌های سیمانی مقاوم دارای ابعاد به طول ۹٫۵ عرض ۶٫۵ وارتفاع ۲٫۴۰ می‌باشد این پناه گاه که در مسیر روستاهای سه‌رته‌که‌لتو، خه‌ایر، هیجانان، کسنزان در ارتفاع ۱۸۰۰متری از سطح دریا واقع است. فاصلهٔ تقریبی ازنزدیکترین روستا به جان پناه ۲ ساعت و۳۰ دقیقه و از جان پناه تا قلهٔ کوه رووش حدوداً ۳۰ دقیقه می‌باشد. این پناه گاه دارای سرویس بهداشتی می‌باشد که آب مصرفی آن توسط چشمهٔ مرمت شده تأمین می‌گردد. قله‌های قابل دسترسی این پناه‌گاه رووش وهه‌ماراو می‌باشند

مراکز آموزش عالی[ویرایش]

صنعت در سقز[ویرایش]

شهر سقز در ۵ کیلومتری جادهٔ بوکان دارای شهرک صنعتی است که از واحدهای فعال آن می‌توان به کارخانهٔ قند محمدی، کارخانهٔ قند غلامی، کارخانهٔ کیک آسو، کارخانهٔ آب معدنی کیمیا، کارخانهٔ لبنیات پرشنگ، کارخانهٔ روغن موتور شیما نول، کارخانهٔ فیلتر خودرو ایزیرتا، و کارخانهٔ لامپ کم‌مصرف نام برد.

محلاّت سقز[ویرایش]

سقز

شهر سقز در گذشته در دشتی در جنوب باختری شهر فعلی قرار داشت که اکنون به "کهنه سقز" یا "سقز کهنه" معروف است. شهر فعلی نخست در اطراف بازار به‌وجود آمد و قدیمی‌ترین محله، همان محلهٔ «بازار شهر» است که پس از چندی بر اثر ارتباط تبریز، سنندج و بانه طرفین جاده‌های آن آباد شد. امروزه موقعیت طبیعی و نحوهٔ استقرار شهر در دامنهٔ ارتفاعات و رودخانه‌ای که از کنار آن جاری است، سقز را از شهرهای دیگرِ استان متمایز کرده‌است.
محلاّت امروزیِ شهر سقز:

محلّه‌ها و معابر اصلیِ شهر سقز
کانی گرمک بَردبران (سنگ‌بُران) | [محلهٔ بلوار (سقز)|بلوار | بهارستان (سقز)|بهارستان بالا و پایین|حمام سعدی| تپی مالان (تپهٔ خانه‌ها) | جوتیاران (محلهٔ برزگران) | چمی ولی‌خان (رودخانهٔ ولی‌خان) | زورآباد | سرپچه|سرپَچَه | سیلو و سی‌ودومتری | شهرک دانشگاه | شهناز | صالح‌آباد | قرچی‌آباد (شریف‌آباد) | قَوخ | کریم‌آباد | مجبورآباد | محلهٔ موسایی‌ها|موسایی‌ها | ناوقلا (محلهٔ قلعه) | نشمیلان | بلوار تربیت | بلوار وحدت | گلستان | بلوار دانشجو | خیابان محمد قاضی | سه‌راه مدرسه | میدان چایی‌فروشان | پارک لاله | میدان تره‌بار | خیابان حافظ | شهناز | خیابان سعدی | سالن ۲۲ بهمن | خیابان دارالصفا | خیابان معلم | پارک کوثر | شهرک فرهنگیان

مشاهیر[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • آرشیو سازمان میراث فرهنگی سنندج.
  • آرشیو ادارهٔ میراث فرهنگی سقز.
  • دوماهنامهٔ فرهنگی – اجتماعی – خبری شورای شهر سقز: راگه، شمارهٔ ۲
  • فصل‌نامهٔ «معماری و ساختمان»، شمارهٔ ۹، بهار ۱۳۸۵
  • تحقیق دانشجویی با موضوع مرمّت بنای مسجد دومناره، محقّق: پ. جهانگیرپور، ش. ترکیبی، دانشگاه آزاد سنندج، دانشکدهٔ معماری.
  • مونوگرافی سقز، تألیف عبدالله کاوه، چاپ ۱۳۶۴

پیوند به بیرون[ویرایش]

  1. وب‌گاه فرمانداری سقز
  2. وب‌گاه شهرداری سقز
  3. وب‌گاه کُردکَلهُر (برداشت آزاد، با ذکر منبع)
  4. مختصات و ارتفاع