انساب الاشراف

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

اَنْساب‌ُ الاْشْراف‌، عنوان‌ اثری ‌در تاریخ سدة اول‌ اسلام‌ و انساب ‌عرب‌، تألیف‌ احمد بن‌ یحیی‌ بلاذری‌ (د ۲۷۹ق‌/۸۹۲م‌) است

موضوع[ویرایش]

این‌ کتاب ‌ که‌ می‌توان‌ آن‌ را بزرگ‌ترین‌ اثر تاریخی‌ برجای‌ مانده‌ از سدة ۳ق‌ دانست‌، به‌ رغم‌ نامش‌ تنها نسب‌ نامه‌ نیست‌، بلکه‌ موضوع‌ نسب‌شناسی ‌ در برابر اطلاعات‌ گرانبهای‌ تاریخی‌ و جنبة تاریخ‌نگاری ‌ آن‌، حجم‌ اندکی‌ را شامل‌ می‌شود. در واقع‌، انساب‌ الاشراف‌، یک‌ دوره‌ تاریخ‌ سدة اول‌ هجری ‌ بر مبنای‌ «انساب‌» عرب‌ است‌ و می‌توان‌ گفت‌ که‌ چنین‌ شیوه‌ای‌ در تاریخ‌نگاری‌ مسلمانان ‌ در سدة ۳ق‌ به‌ گونه‌ای‌ که‌ بلاذری ‌ در این‌ اثر در پیش‌ گرفت‌، تکرار نشد.نام های کتاب

اطلاق اشراف برای بزرگان عرب[ویرایش]

عنوان‌ « اشراف ‌» - با آنکه‌ در قرون ‌ پس‌ از بلاذری‌، لفظ « شریف ‌» بر منسوبان ‌به ‌اهل‌ بیت ‌پیامبر اسلام یا اعضای قبیلة قریش ‌اطلاق‌ می‌شد- در این‌ کتاب‌ بلاذری‌ ناظر به‌ گروه‌ خاصی‌ از اعراب‌ نیست‌؛ بلکه‌ به‌ گفتة محققان‌، اشراف‌ در اینجا به‌ طور مطلق‌ بزرگان‌ عرب‌ و احتمالاً شامل‌ کسانی‌ است‌ که‌ از نژاد خالص‌ عرب ‌ بوده‌اند.[۱]

مطالب کتاب[ویرایش]

کتاب‌ انساب‌ الاشراف‌، بدان‌ گونه‌ که‌ اینک‌ در دست‌ داریم‌، بدون‌ مقدمه ‌ چنین‌ آغاز می‌شود: «قال‌ احمد بن‌ یحیی‌ بن‌ جابر: اَخبرنی‌ جماعة من‌ اهل‌ العلم‌ بالکتب‌ قالوا...»[۲] مؤلف‌ پس‌ از بیان‌ نسب‌ نوح ‌ و فرزندان ‌ او، بلافاصله‌ به‌ ذکر انساب‌ عرب‌ پرداخته‌، و از آن‌جا که‌ نسب‌ یپامبر اسلام از عدنان ‌ آغاز می‌شود، یک‌ یک‌ نیاکان‌ پیامبر را نام‌ برده‌، و همراه‌ آن‌ به‌ اختصار از دیگر فرزندان‌ عدنان‌ سخن‌ رانده‌ است‌. بدین‌ گونه‌، پس‌ از ذکر انساب‌ و اخبار مربوط به‌ اجداد پیامبر اسلام، به‌سیرة او پرداخته‌، و در پایان‌ همین‌ فصل‌ بخشی‌ را نیز به‌ «سقیفه‌» اختصاص‌ داده‌ است‌ ، سپس‌ دوباره‌ از نیای ‌پیامبر ، عبدالمطلب‌، یاد می‌کند و فرزندان‌ آنها را یک‌ یک‌ نام‌ می‌برد و اخبار هر یک‌ را می‌آورد. اخبار مربوط به‌ دورة خلافت‌ علی ‌بن ابی طالب، پس‌ از سیرة نبوی ‌، از بزرگ‌ترین‌ بخشهای‌ انساب‌ الاشراف‌ است‌. پس‌ از ذکر انساب‌ و اخبار بنی‌هاشم‌ بن‌ عبدمناف‌، به‌ اخبار و انساب‌ بنی‌ عبدشمس‌ بن‌ عبدمناف‌ می‌پردازد و بدین‌ گونه‌، نسب‌ قریش ‌ پایان‌ می‌پذیرد. در ذکر فرزندان‌ الیاس‌ بن‌ مُضَر، به‌ روش‌ پیشین‌ خود، به‌ یاد کردِ اخبار و انساب‌ ادامه‌ می‌دهد تا به‌ نسب‌ قبیلة ثقیف‌ و اخبار و انساب‌ برخی‌ رجال‌ این‌ قبیله‌ می‌رسد و از جمله‌ فصل‌ بزرگی‌ را به‌ حجاج‌ بن‌ یوسف ‌ اختصاص‌ می‌دهد، اما کتاب‌ در همین‌ جا ظاهراً به‌ سبب‌ وفات ‌ مؤلف‌، پایان‌ می‌پذیرد و حتی‌ انساب‌ قبایل‌ قیسی‌ نیز کامل‌ یاد نشده‌ است‌.

زمان نگارش[ویرایش]

به‌ نظر می‌رسد که‌ بلاذری‌، پس‌ از جمع‌آوری‌ مواد گوناگون‌، در سالهای‌ پایانی‌ عمر خود به‌ نگارش‌ انساب‌ الاشراف‌ به‌ صورتی‌ که‌ اینک‌ در دست‌ داریم‌، پرداخته‌ است‌. ناتمام‌ ماندن‌ کتاب‌ نیز این‌ حدس‌ را تأیید می‌کند و به‌ هر حال‌، یقیناً نگارش‌ قسمت‌ اعظم‌ آن‌، پس‌ از آثار دیگرش‌ صورت‌ گرفته‌ است‌، زیرا وی‌ در چند جای‌ انساب‌ الاشراف‌ صریحاً از کتاب‌ دیگر خود در باب‌ «بُلدان‌» یاد می‌کند [۳] که‌ شاید مقصود فتوح‌ البلدان‌ موجود باشد.

نسخه ها[ویرایش]

از انساب‌ الاشراف‌، نسخه‌های‌ کامل‌ِ متعددی‌ در دست‌ نیست‌، یا هنوز شناسایی‌ نشده‌ است‌. گذشته‌ از چند نسخة خطی ‌ پراکنده‌ از چند بخش‌ از کتاب‌، تاکنون‌ دو نسخة کامل‌ از آن‌، یکی‌ در ترکیه ‌ و دیگری‌ در مغرب ‌ شناسایی‌ شده‌، و همانها اساس‌ چاپهای‌ کامل‌ یا ناقص‌ محققان‌ این‌ کتاب‌ قرار گرفته‌ است‌، از آن‌ جمله‌:محمد حمیدالله‌ (ج‌ ۱، قاهره ‌، ۱۹۵۹م‌)، محمدباقر محمودی‌ (ج‌ ۲، بیروت‌ ، ۱۳۹۴ق‌)، همو (بخشی‌ از ج‌ ۳، بیروت‌، ۱۳۹۷ق‌)، عبدالعزیز طباطبایی‌، در الحسین‌ و السنّة (مطالب‌ مربوط به‌ امام‌ حسین‌ (ع‌)، قم ‌، مطبعة مهر )، عبدالعزیز دوری‌ (بخش‌ دوم‌، ج‌ ۳ (۲)، بیروت‌، ۱۳۹۸ق‌)، ماکس‌ شلوزینگر (ج‌ ۴ (۱)، بیت‌المقدس ‌، ۱۹۷۱م‌)، همو (ج‌ ۴ (۲)، بیت‌المقدس‌، ۱۹۳۸م‌)، گویتین ‌ (ج‌ ۵، بیت‌المقدس‌، ۱۹۳۶م‌)، احسان‌ عباس‌ (ویرایش‌ مجدد ۳ مجلد چاپ‌ شده‌ در بیت‌ المقدس‌، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌)، آلوارت‌ (ج‌ ۱۱ زیر عنوان‌ «جلد یازدهم‌ از تاریخ‌ یک‌ مؤلف‌ مجهول‌»، گرایفسوالد، آلمان‌، ۱۸۸۳م‌)، احسان‌ صدقی‌ العمد (بخش‌ مربوط به‌ ابوبکر و عمر، کویت‌، ۱۹۸۹م‌)، سهیل‌ زکار و ریاض‌ زرکلی‌ (تمام‌ کتاب‌ در ۱۳ مجلد، زیر عنوان‌ جمل‌ من‌ انساب‌ الاشراف‌، بیروت‌، ۱۴۱۷ق‌).

منابع[ویرایش]

  1. احمد فراج‌،, عبدالستار. مقدمه‌ بر ج‌ ۱ انساب‌ الاشراف‌، ج۱، ص۲۱-۲۲،. 
  2. بلاذری, احمد (۱۹۹۶). انساب‌ الاشراف‌، ج۱، ص۷، به‌ کوشش‌ سهیل‌ زکار و ریاض‌ زرکلی‌،. بیروت. 
  3. بلاذری, احمد. انساب‌ الاشراف‌، ج۱۰، ص۵۸.