برهان تجربه دینی

برهان تجربه دینی، یکی از براهین اثبات وجود خداست.

بالفعل‌شدن فطرت خداآشنای انسان نیازمند شرایطی است. به تصریح صدر، مادی‌گرایی و دنیاگرایی، مانع شکوفایی و بالفعل‌شدن آن می‌شود. اما اگر انسان با «اختیار» یا «اضطرار» از دنیا و مادیات جدا شود؛ خدا را می‌یابد:

• نمونه جدایی با اختیار: تصفیه درون از راه انجام ریاضت‌های شرعی و دستورات عرفانی.
• نمونه جدایی با اضطرار: قرارگیری در شرایطی که سبب قطع امید از اسباب مادی شود.

قائلان به برهان

در جهان غرب، عمدتا به دفاع از تقریر عام برهان (جدایی با اختیار) پرداخته شده است. ویلیام آلستون از کسانی است که دلایلی در دفاع از ارزش معرفت‌شناسانهٔ تجربه‌های دینی و اعتبار آنها آورده است.
به نظر او تجربه‌های دینی را نیز مانند تجربه‌های حسی باید معتبر تلقی کرد و آنها را دارای متعلَّق دانست.
همچنین تیلور از نظریه پردازان آنگلوکاتولیک مسیحی، در قطعه حقانیت دین به صورت بندی این برهان پرداخت.

در میان مسلمانان نیز، عبدالله جوادی آملی در کتاب تبیین براهین اثبات خدا، ابتدا به بررسی تقریر عام برهان تجربه دینی می پردازد، و آن را معیوب می نامد؛ و سپس تحت عنوان برهان فطرت تقریرهای خاص (جدایی با اضطرار) را ذکر می‌کند و آنها را مناسب و قانع کننده می خواند.

تقریر عام (جدایی با اختیار)

در ما شهود نسبت به یک واقعیت مقدس و ارزشمند وجود دارد، و این شهود نمی تواند به مبادی طبیعی استناد یابد، پس وجود یک واقعیت فوق طبیعی که خداوند باشد؛ برای توجیه این شهود معنوی، ضروری است.

تقریر خاص (جدایی با اضطرار)

• سوره اسرا:

  و چون در دریا به شما صدمه ای برسد هر که را جز او می خواندید ناپدید (و فراموش) می گردد و چون (خدا) شما را به سوی خشکی رهانید رویگردان می شوید و انسان همواره ناسپاس است.

• سوره عنکبوت:

  هنگامی که بر کشتی سوار می شوند خدا را پاکدلانه می خوانند (ولی) چون به سوی خشکی رساند و نجاتشان داد به ناگاه شرک می ورزند.

• حدیث از امام ششم شیعیان:

  الله همان است که همه مخلوقات هنگام نیازها سختی ها و ناامیدی از هر چیز به او پناه می آورند.

• حدیث از امام ششم شیعیان:

  روزی شخصی به جعفر صادق گفت: «بحث‌ها و مجادله‌ها درباره وجود خدا مرا متحیّر کرده‌است؛ مرا راهنمایی کنید.» حضرت گفت: «آیا سوار کشتی شده‌ای؟» راوی پاسخ داد: «بله.» گفت: «آیا پیش آمده که کشتی تو بشکند و در میان امواج راه نجاتی نداشته باشی؟» پاسخ داد: «بله.» گفت: «آیا در این هنگام، قلبت به چیزی که قادر بر نجات تو باشد، متوجه نشد؟» پاسخ داد: «بله، قلبم به موجودی که قادر بر نجاتم باشد تعلّق گرفت.» فرمود: «آن موجود خداوندی است که وقتی نجات‌دهنده‌ای نیست، او قادر بر نجات است.»

در تقریرهای خاص، از قاعده تضایف بیشتر از تقریرهای عام کمک گرفته میشود: محمدحسین طباطبایی ذیل آیه‌ی: وما بِكُم مِّن نعمةٍ فمِن اللّهِ ثم إذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فإليهِ تجأَرُون (ترجمه: آن‌چه از نعمت‌ها دارید همه از ناحیه خداست، سپس چون ناراحتی‌ها به شما می‌رسد او را می‌خوانيد.)^{[۱۶–۵۳]} می‌نویسد:

آ: انسان‌ها در سختی‌های شدید که سبب قطع امید از اسباب ظاهری می‌شود، خدا را می‌خوانند.

ب: لازمهٔ امید، وجود متعلّق امید است (... ولا رجاء إلاّ و هناک مرجوٌ منه)؛ (زیرا تحقق خارجی مفاهیمی که معنای تعلّق و نسبت دارند، مانند محبت، دشمنی و اراده، بدون تحقق متعلّقشان ممکن نیست.)

پس: فطرت انسانی سببی فراتر از اسباب ظاهری می‌بیند که این حوادث در آن سبب اثری ندارند.

مطالعه بیشتر

• John Polkinghorne See e.g. his The faith of a scientist and Belief in an Age of Science
• Tom Wright who regards religious experience as one of the four main pointers to belief in God — see esp. his Simply Christian SPCK 2006, Ch 2 "The hidden spring"
• ریچارد داوکینز who in پندار خدا dismisses the Argument from religious experience, without formally stating it.
• ریچارد سوئین‌برن esp The Existence of God OUP 2nd Edition 2004 ISBN 0-19-927168-2 and Is there a God? OUP 1996 ISBN 0-19-823545-3
• Ian Barbour Religion and Science SCM 1998 ISBN 0-334-02721-7
• ویلیام جیمز wrote the classic account of Varieties of Religious Experience
• Caroline Franks Davis discusses The Evidential Force of Religious Experience in her book of that name, OUP 2004 ISBN 0-19-825001-0.
• Kai-man Kwan "The Argument from Religious Experience" in The Blackwell Companion to Natural Theology

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Argument_from_religious_experience»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱۶ مه ۲۰۱۰).