آزار جنسی

آزار جنسی به هر گونه ارعاب، قلدری یا اجبار که ماهیت جنسی داشته باشد، یا به هرگونه وعده‌ی پاداش نامطلوب در ازای دریافت التفات جنسی اطلاق می شود. در بسیاری از متون قانونی دنیای مدرن، آزار جنسی غیر قانونی شناخته می شود. بنا به تعریف کمیسیون برابری فرصت های شغلی آمریکا (EEOC) "مورد آزار قرار دادن اشخاص (متقاضی کار یا کارمند) به خاطر جنسیت فرد غیرقانونی است." آزار می تواند شامل "آزار جنسی" یا بهره گیری ناخواسته‌ی جنسی، تقاضای التفات جنسی، یا هر گونه آزار بدنی یا کلامی با ماهیت جنسی باشد.

آزار الزاماً نباید فقط ماهیت جنسی داشته باشد بلکه هر سخن زننده در مورد جنسیت فرد نیز شامل آزار محسوب می شود. به عنوان مثال، در آمریکا، آزار یک زن از طریق بیان نظرهای کلی زننده در مورد زنان غیرقانونی است.

آزار دهنده می تواند زن یا مرد باشد و همینطور قربانی هم می تواند زن یا مرد باشد. ضمن اینکه آزاردهنده و قربانی می توانند دارای یک جنسیت باشند.

با وجود اینکه شوخی های ساده و اظهارنظرهای قی البداهه در قانون کشورهای غربی منع نشده اند، ولی تکرار این اعمال یا جدی شدن آنها به گونه ای که منجر به ایجاد فضای متخاصم یا محیط کار زننده شود و یا منجر به یک تصمیم کاری نامطلوب شود، غیرقانونی است. (مثلاً وقتی منجر به اخراج یا تنزل رتبه‌ی کاری قربانی شود، یا وقتی قربانی تصمیم به ترک آن شغل بگیرد).

آزار دهنده می تواند رئیس، همکار، یا شخصی خارج از محیط کار(مثل مشتری) قربانی باشد. آزار جنسی محدوده‌ی وسیعی از رفتارها از مزاحمت های به ظاهر ملایم تا سوء استفاده جنسی و تجاوز جنسی را در بر می گیرد. آزار جنسی یکی از انواع تبعیض شغلی است که در بسیاری کشورها غیرقانونی است و همچنین نوعی سوء استفاده (جنسی و روانی) و از مصادیق قلدری محسوب می شود. برای بسیاری از موسسات و تجارت ها در دنیای امروز، پیشگیری از ارتکاب کارمندان به آزار جنسی، از اهداف مهم قانونی محسوب می شود.

ابداع واژه و تاریخچه

واژه‌ی آزار جنسی (Sexual Harassment) در سال ١٩٧٣ میلادی در گزارشی که به رئیس مؤسسه فناوری ماساچوست درباره‌ی مسائل مختلف مربوط به جنسیت ارائه شد، استفاده گردید. این موسسه احتمالاً اولین موسسه ای بوده است که مساله‌ی آزار جنسی در آن مورد بحث قرار گرفته و قوانین و دستورات مربوطه در آن توسعه یافته است.

شرایط آزار

آزار جنسی می تواند در شرایط مختلفی اتفاق بیفتد. اغلب، و نه همیشه، آزار دهنده در موضعی از قدرت نسبت به قربانی (به علت اختلاف سنی، موقعیت اجتماعی، سیاسی، آموزشی، و یا کاری) قرار دارد. اشکالی از روابط در آزار جنسی شامل موارد زیر می باشند:

• آزار دهنده می تواند هرکسی، مثل همکار، والدین یا قیم قانونی، خویشاوند، معلم یا استاد، دانش آموز یا دانشجو، دوست یا فردی غریبه باشد.
• فرد آزاردیده صرفاً همان قربانی نیست. بلکه اگر فردی شاهد آزار جنسی نیز بوده و این رفتار بر او تاثیر منفی گذاشته است نیز آزاردیده تلقی می شود.
• مکانی که در آن آزار جنسی رخ می دهد می تواند شامل مدرسه، دانشگاه، محل کار و غیره باشد.
• آزاردهنده ممکن است کامل از اینکه رفتار او زننده است یا ممکن است شامل آزار جنسی باشد بی اطلاع باشد و یا اینکه از غیرقانونی بودن اقدامات خود بی خبر باشد.
• آزار جنسی ممکن است یک بار اتفاق بیفتد ولی اغلب به گونه ای تکرار شونده رخ می دهد.
• عوارض نامطلوب بر آزار دیده معمولاً به صورت تنش و دوری از اجتماع، ایجاد مشکل در غذا خوردن و خوابیدن، اختلال در سلامتی کلی و غیره خود را نشان می دهند.
• آزاردهنده و قربانی می توانند هر جنسیتی داشته باشند.
• آزاردهنده لزوماً دارای جنسیت مخالف قربانی نیست.
• سوء تفاهم: این مساله می تواند زمانی رخ دهد که یک نفر فکر می کند نظر خود را مطرح می کند ولی از آن برداشتی متفاوت می شود. سوء تفاهم می تواند منطقی یا غیر منطقی باشد. یک مثال از حالت غیرمنطقی زمانی است که مردی تصویری کلیشه ای از یک زن در ذهن خود دارد به گونه ای که قادر به تشخیص پیام واضح زن برای پایان دادن به رفتار نامناسب خود نیست.

تنوع رفتارها

یکی از مشکلات در فهمیدن رخداد آزار جنسی، این است که شامل محدوده‌ی وسیعی از رفتارها می شود و در بسیاری از مواقع (نه همه‌ی آنها) برای آزاردیده سخت است که در درجه‌ی اول برای خود و سپس برای سایرین تجربه ای را که داشته است دقیقاً تشریح کند. این مساله می تواند به خاطر مشکل بودن طبقه بندی آن موقعیت و یا در اثر تجربه‌ی تنش یا تمسخر از سوی دیگران در فرد آزاردیده باشد. به علاوه اینکه رفتار و محرک ها در آزار جنسی در موارد گوناگون با هم تفاوت دارد.

دسته های رفتاری

زیچ و همکارانش آزاردهنده ها را به دو دسته تقسیم می کنند:

• آزاردهنده های آشکار که در رفتار فریبنده یا رویکردهای جنسی خود نسبت به همکاران، زیردستان، و یا دانش آموزان خود انگشت نما هستند.
• آزار دهنده های مخفی که با دقت تصویری موجه و منطقی از خود در ظاهر نشان می دهند، ولی وقتی با اهداف خود در خلوت رو به رو می شوند رفتارشان تغییر می کند.

لنگلن آزاردهنده ها را به سه دسته تقسیم می کند:

• آزاردهنده های یغماگر که هیجانات جنسی را با تحقیر دیگران به دست می آورند. این آزاردهنده ها ممکن است در اخاذی های جنسی درگیر شوند و هر از گاهی به آزار بپردازند تا ببینند اهدافشان چگونه رفتار می کنند. اهدافی که کمتر مقاومت می کنند ممکن است به عنوان اهداف برای تجاوز در نظر گرفته شوند.
• آزاردهنده های غالب که بیشتر آزاردهندگان را تشکیل می دهند و برای ترقی خود به آزار دست می زنند.
• آزاردهنده های استراتژیک که برای کسب امتیازات در کار یا حفظ موقعیت خود به آزار دست می زنند مثل مردی که زنان همکار خود را در شغلی که عمدتاً مردان در آن کار می کنند آزار می دهد.

پیشگیری

از وقوع آزار جنسی در جوامع می توان با برنامه های آموزشی در دبیرستان،، دانشگاه، و محیط های کاری جلوگیری کرد. مطالعات نشان داده که این برنامه ها منجر به تغییر رفتار دائمی در مردان شده است.

تکامل قوانین آزار جنسی در حوزه های قضایی مختلف

آمریکا

محیط کار

در آمریکا، مصوبه‌ی حقوق مدنی ١٩٦٤، تبعیض شغلی بر مبنای نژاد، جنسیت، رنگ پوست، ملیت پیشین و دین را ممنوع کرده است. با وجودی که این قانون در ابتدا به منظور مبارزه با آزار جنسی زنان تصویب شد ولی هم مردان و هم زنان را در برابر تبعیض جنسی محافظت می نماید. این تبعیض هنگامی رخ می دهد که جنسیت متقاضی به عنوان شرط استخدام مطرح می شود (مثل گذاشتن شرط زن بودن برای کار به عنوان پیشخدمت یا شرط مرد بودن برای کار در نجاری) یا وقتی شرایطی (مثل قد و وزن) برای شغل تعریف شود که منجر به استخدام تعداد بیشتری از یک جنسیت نسبت به جنسیت دیگر شود.

در سال ١٩٨٠ میلادی، کمیسیون برابری فرصت های شغلی آمریکا (EEOC) قوانینی تصویب کرد و در آن آزار جنسی را تعریف نمود و عنوان نمود که آزار جنسی نوعی از تبعیض جنسی است که در مصوبه‌ی حقوق مدنی ١٩٦٤ ممنوع شده است.

آموزش

مبحث نهم اصلاحات آموزشی سال ١٩٧٢ میلادی در آمریکا بیان می دارد که: "هیچ شخصی در آمریکا نباید به دلیل جنسیت از شرکت یا استفاده از مزایای هر گونه برنامه یا فعالیت آموزشی که با کمک هزینه‌ی فدرال برگزار می شود، محروم شود و یا در معرض تبعیض جنسی قرار گیرد."

تعاریف کمیسیون برابری فرصت های شغلی آمریکا

کمیسیون برابری فرصت های شغلی آمریکا(EEOC) عنوان می کند که آزار هر کارگر یا کارمندی با هر جنسیتی در محیط کار غیر قانونی است. این آزار می تواند شامل آزار جنسی نیز باشد. EEOC بیان می کند که آزاردهنده و قربانی ممکن است هر جنسیتی داشته باشند و همچنین الزاماً آزاردهنده از جنس مخالف نیست.

تبعیض جنسی

تبعیض جنسی شامل مواردی می شود که شخص به خاطر جنسیت خود مورد تبعیض قرار می گیرد. مثال هایی از تبعیض جنسی در رفتارها و اظهارات کارفرما نسبت به کارمند یا کارگر به شرح زیر است:

• کارفرما از متقاضی کار سوال کند که آیا متاهل است و یا تصمیم دارد در آینده بچه دار شود.
• به تغییرات احساسی زنان در دوران قاعدگی اشاره شود.
• بیان شود که یک خانم باید رفتار زنانه تری داشته باشد و یا بیشتر آرایش کند؛ یا ادعا شود که شخصی متناسب با جنسیتش رفتار نمی‌کند.
• مردانی که دارای برخی صفات زنانه هستند را با اسامی نامناسب خطاب کند یا به آنان تذکر بدهد که باید مردانه رفتار کنند.
• کارمندی را به دلیل اینکه در پرونده ای قضایی مربوط به تبعیض جنسی با بازرسان همکاری کرده، مجازات کند.

موارد بالا در آمریکا غیرقانونی هستند و در صورت رخداد بر طبق قانون با آنها برخورد می شود.

ایران

یکی از موارد متداول آزار جنسی، آزار خیابانی (متلک انداختن به بانوان در محیط های عمومی، ایجاد مزاحمت های لفظی و غیره) است. در ایران قانون صریحی در این باره وجود ندارد و توسط بسیاری از مردان به راحتی در ملا عام و بدون ترس از عقوبت آن انجام می‌گیرد. این کار در بسیاری کشورهای دیگر عواقب سنگینی برای آزار دهنده به همراه دارد.

در قانون ایران جرمی به نام آزار جنسی یا تجاوز وجود ندارد و موارد اشاره صریح به جرایم مرتبط با خشونت جنسی علیه زنان محدود به زنا، ازاله بکارت و زنای با محارم می‌شود. زنا که به معنی رابطه جنسی نامشروع است اگر به زور (عنف) باشد مجازات اعدام دارد. اثبات زنا نیاز به شهادت چهار مرد دارد.

در ایران در موارد زیر که در بسیاری کشورها آزار جنسی محسوب می شوند، قانون و حمایتی وجود ندارد:

• آزار جنسی در محل کار (منظور از آزار جنسی، تجاوز نیست)
• تجاوز زناشویی
• تجاوز دوست پسر
• تجاوز مشتری به روسپی

از جمله مهمترین دلایل گستردگی ناهنجاری آزار جنسی را در سطح جامعه‌ی ایران می توان فقدان برنامه های آموزشی در دوران تحصیل و محل های کار، عدم وجود قوانین کیفری برای آزار جنسی و جداسازی جنسیتی دانست.

مثال هایی از آزار جنسی

مثال های زیر نمونه هایی از آزار جنسی هستند که در دروس مربوطه در سیستم آموزشی و محل های کار آمریکا برای روشن شدن و فهمیدن بهتر مطلب برای دانشجویان، کارمندان و کارگران ارائه می شوند:

• دانشجویی دختر در اعتراض به نمره‌ی درسی خود به اتاق استاد مرد خود می رود و از او می پرسد که آیا راهی برای افزایش نمره‌اش مثلاً حل تمرین های اضافی با نمره‌ی تشویقی وجود دارد. استاد می گوید که او معمولاً این کار را انجام نمی‌دهد ولی برای دختر زیبایی مثل او این امکان وجود دارد و از دختر می خواهد بعد از ظهر به اتاق او برود. در این مورد استاد مرتکب آزار جنسی شده است.
• فردی در محل کار به دوستان خود زنگ می زند و از روابط جنسی خود تعریف می کند. همکار او که در اتاق مجاور است صدای او را می شنود و از شنیدن آن احساس ناراحتی می کند. در این حالت فرد مرتکب آزار جنسی شده است.
• فردی با استفاده از ایمیل کاری برای همکاران خود تصاویر و شوخی های جنسی ارسال می کند. این فرد قانون آزار جنسی را نقض کرده است.
• شرکتی برای استخدام راننده شرایط قد و وزن گذاشته است به طوری که آقایان شانس بیشتری از بانوان برای استخدام دارند، در حالی که اتومبیل های شرکت در دستور العمل خود محدودیت فنی و ایمنی برای راننده ندارند. در این حالت شرکت مرتکب نقض قانون تبعیض جنسی شده است.
• آقایی که رئیس شرکت است با همکار خانم خود به مسافرت کاری می رود و به او می گوید که به دلیل محدودیت مالی مجبورند از یک اتاق هتل استفاده کنند. در ضمن به او می گوید در صورت قبول این موضوع مزایای کاری او را افزایش می دهد. در این حالت رئیس مرتکب آزار جنسی شده است.
• پسری که در خیابان به صورت لفظی برای خانم ها مزاحمت ایجاد می کند مرتکب آزار جنسی شده است.

جستارهای وابسته

تبعیض جنسی

تجاوز جنسی

منابع

• American Association of University Women. Hostile Hallways: Bullying, Teasing, and Sexual Harassment in School. AAUW, 2002.
• American Association of University Women. Drawing the Line: Sexual Harassment on Campus. AAUW,2006.
• Bingham, Clara, Gansler, Laura Leedy. Class Action: The Landmark Case that Changed Sexual Harassment Law. New York, Anchor Books, 2002.
• Boland, Mary L. Sexual Harassment: Your Guide to Legal Action. Naperville, Illinois: Sphinx Publishing, 2002.
• Gallop, Jane. Feminist Accused of Sexual Harassment. Duke University Press, 1997.
• Harper, Colin. My Uncontrollable Urges. Bridge Publications, 1998.
• Harper, Colin. Why I can't take 'no' for an answer... Bridge Publications, 2001
• Heyman, R. (1994). Why Didn't You Say That in the First Place? San Francisco: Jossey-Bass Publishers.
• Kamir, Orit. "Israel's 1998 Sexual Harassment Law: Prohibiting Sexual Harassment, Sexual Stalking, and Degradation Based on Sexual Orientation in the Workplace and in all Social Settings." International Journal of Discrimination and Law, 2005, 7, 315-336.
• Koss, Mary P. "Changed Lives: The Psychological Impact of Sexual Harassment." in Paludi, Michele A. ed. Ivory Power: Sexual Harassment On Campus. Albany, NY, State University of New York Press, 1987.
• Patai, Daphne. Heterophobia: Sexual Harassment and the Future of Feminism. Lanham: Rowman and Littlefield, 1999.
• Rowe,Mary "People Who Feel Harassed Need a Complaint System with both Formal and Informal Options," in Negotiation Journal, April, 1990, Vol. 6, No. 2, pp. 161–172.
• Rowe,Mary, "Dealing with Harassment: A Systems Approach," in Sexual Harassment: Perspectives, Frontiers, and Response Strategies, Women & Work, Vol. 5, Margaret Stockdale, editor, Sage Publications, 1996, pp. 241–271.
• Rowe, Mary & Corinne Bendersky, "Workplace Justice, Zero Tolerance, and Zero Barriers," 2001, in Negotiations and Change, From the Workplace to Society, Thomas Kochan and Richard Locke (editors), Cornell University Press, 2002.
• Rowe, Mary, "Saturn's Rings," a study of the minutiae of sexism which maintain discrimination and inhibit affirmative action results in corporations and non-profit institutions; published in Graduate and Professional Education of Women, American Association of University Women, 1974, pp. 1–9. "Saturn's Rings II" is a 1975 updating of the original, with racist and sexist incidents from 1974 and 1975. An excerpt appears in the Harvard Medical Alumni Bulletin, Volume 50, No. 1 (Sept./Oct. 1975), pp. 14–18. A more complete version appears in Bourne, Patricia and Velma Parness, eds., Proceedings of the NSF Conference on Women's Leadership and Authority, University of California, Santa Cruz, California, 1977, also reprinted in Comment, Vol. 10, No 3 (March 1978), p. 3. Also revised and republished as "The Minutiae of Discrimination: The Need for Support," in Forisha, Barbara and Barbara Goldman, Outsiders on the Inside, Women in Organizations, Prentice-Hall, Inc., New Jersey, 1981, Ch. 11, pp. 155–171.
• Watson, Helen. "Red herrings and mystifications: Conflicting perceptions of sexual harassment," in Brant, Clare, and Too, Yun Lee, eds., Rethinking Sexual Harassment. Boulder, Colorado, Pluto Press, 1994.
• Westhues, Kenneth. Eliminating Professors: A Guide to the Dismissal Process. Lewiston, NY: The Edwin Mellen Press, 1998.
• Roberts S., Barry Mann A., Richard- "Sexual Harassment In The Workplace: A PRIMER"

منابع برای مطالعه‌ی بیشتر

• Directions in Sexual Harassment Law. R. B. Siegel, co-editor. MacKinnon, Catherine. New Haven, Conn.: Yale Univ. Press, 2004.
• Ivory Power: Sexual Harassment On Campus. Paludi, Michele A. ed. Albany, NY, State University of New York Press, 1987.
• Sexual Harassment : A Practical Guide to the Law, Your Rights, and Your Options for Taking Action. O'Shea, Tracy, and LaLonde, Jane. St. Martin's Griffin, 1998.
• Sexual Harassment of Working Women : A Case of Sex Discrimination. MacKinnon, Catherine. Yale University Press, 1979
• Sexual Harassment on the Job: What It Is and How to Stop it. Petrocelli, William, and Repa, Barbara Kate. NOLO, 1998
• The Updated and Expanded 9to5 Guide to Combating Sexual Harassment : Candid Advice from 9to5, the National Association of Working Women. Bravo, Ellen, and Cassedy, Ellen. The 9to5 Fund, 1999.
• Swift, James T. 2010 "Exploring Capital Metro’s Sexual Harassment Training Using Dr. Bengt-Ake Lundvall’s Taxonomy of Knowledge Principles". Applied Research Projects. دانشگاه ایالتی تگزاس در سن مارکوس. Paper 326. http://ecommons.txstate.edu/arp/326
• Sexual Harassment: An Introduction to the Conceptual and Ethical Issues. Dromm, Keith. Broadview Press, 2012.

پیوند به بیرون

• U.S. Dept. Of Education Sexual Harassment Resources
• Committee for Children: Bullying and sexual harassment in schools
• Terrorism at Workplace – Sexual harassmen of women at workplace bill