مجلس خبرگان قانون اساسی

برای دیگر کاربردها، مجلس خبرگان (ابهام‌زدایی) را ببینید.

مجلس خبرگان قانون اساسی پس از پیروزی انقلاب در پی انتخابات تاریخ ۱۲ مرداد ۱۳۵۸، در روز ۲۸ مرداد ۱۳۵۸ با ۷۵ نماینده تشکیل شد. وظیفهٔ آن بررسی نهایی قانون اساسی، برای تصویب توسط مردم بود. درابتدا قرار نبود مجلس خبرگان قانون اساسی تشکیل شود و قرار بر این شده بود که تکلیف قانون اساسی با همه‌پرسی مشخص شود، اما پس از صحبت‌های فراوان تصمیم بر این شد که این قانون در مجلسی با نام موسسان طرح و پس از بررسی تصویب شود.

پیشینه و عملکرد

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، در نخستین انتخابات پس از آن که در سال ۱۳۵۸ که منجر به انتخاب حکومت جمهوری اسلامی گشت، بحث‌ها در پیرامون قانون اساسی نظام گسترش یافت.

پیش‌نویس قانون اساسی که پیش‌تر به فرمان روح الله خمینی، توسط حسن حبیبی به نگارش در آمده بود، توسط شورای نگهبان و دولت موقت بحث و بررسی شد، و در تاریخ ۲۴ خرداد ۱۳۵۸ در روزنامه‌های پرشمارگان منتشر گشت.

پس از تهیه پیش نویس قانون اساسی، جمعی از اعضای شورای انقلاب نظیر آقایان آیت‌الله طالقانی، بهشتی، هاشمی رفسنجانی، مهدوی کنی، باهنر، علی خامنه‌ای، عزت الله سحابی و مصطفی کتیرایی اصرار داشتند که این پیش نویس مستقیما به همه پرسی گذاشته شود.

جمع دیگری از اعضای شورای انقلاب نظیر؛ مهندس بازرگان، ابوالحسن بنی صدر، هاشم صباغیان، ابراهیم یزدی و احمد صدر حاج سیدجوادی با استناد به وعده‌های آیت‌الله خمینی مبنی بر تشکیل مجلس موسسان، اصرار داشتند که تدوین قانون اساسی روال دموکراتیک را پشت سر نهاده و در مجلسی مرکب از نمایندگان ملت مورد بررسی قرار گیرد و آنگاه جهت تصویب نهایی مورد همه پرسی قرار گیرد.

با وجود اینکه آیت‌الله خمینی ابتدا مخالف تشکیل مجلس موسسان بود و مایل بود که طرح پیش نویس قانون اساسی مصوب شورای انقلاب مستقیما به همه پرسی گذاشته شود، لیکن با پیشنهاد آیت‌الله طالقانی مقرر گردید تا مجلس خبرگان تشکیل و پس از بررسی نهایی پیش نویس قانون اساسی، حداکثر ظرف یکماه همه پرسی قانون اساسی برگزار شود.

مجلس خبرگان قانون اساسی، که پیش این قرار بود مجلس مؤسسان نامیده شود، برای بررسی نهایی قانون اساسی طی انتخاباتی که در ۱۲ مرداد ۱۳۵۸ برگزار شد، تشکیل شد و ۷۵ نفر به نمایندگی آن برگزیده شدند.

در روز ۲۸ مرداد ۱۳۵۸، مجلس خبرگان قانون اساسی، با پیام روح الله خمینی گشایش یافت. با تلاش‌های محمد بهشتی پس از سه ماه، کار تدوین آن در ۲۴ آبان ۱۳۵۸ به پایان رسید. این قانون اساسی شامل ۱۲ فصل و ۱۷۵ اصل و یک مقدمه و موخره بود که در تاریخ ۱۲ آذر ۱۳۵۸ به تصویب نهایی ملت ایران رسید.

اعضا

افراد تدوینگر قانون اساسی ۷۲ نفر شامل یک نفر زن (منیره گرجی) و بقیه مرد بودند. حزب جمهوری اسلامی، نهضت آزادی، جبهه ملی ایران و حزب خلق مسلمان لیست هایی برای انتخابات ارائه کرده بودند. سایت مجلس خبرگان

1 . سید کاظم اکرمی
2 . سید محمود طالقانی
3 . میرزا محمدعلی انگجی
4 . میرزا محمد انواری
5 . علی‌محمد عرب
6 . میر عبدالکریم موسوی‌اردبیلی
7 . سید حسن آیت
8 . حسن عضدی
9 . محمد جواد باهنر
10 . ابوالحسن بنی‌صدر
11 . هادی باریک‌بین
12 . محمد بهشتی
13 . محمدتقی بشارت
14 . سرگن بیت اوشانا کوگ‌تپه
15 . عزیز دانش‌راد (کیائی)
16 . سید عبدالحسین دستغیب
17 . جعفر افروغ (اشراقی)
18 . میرزا علی فلسفی (تنکابنی)
19 . جلال‌الدین فارسی
20 . جواد فاتحی
21 . محمد فوزی
22 . علی قائمی امیری
23 . سید موسی موسوی قهدریجانی
24 . سید علی‌اکبر قرشی
25 . علی گلزاده غفوری
26 . منیره گرجی‌فرد
27 . مرتضی حائری یزدی
28 . سید عبدالکریم هاشمی نژاد
29 . عبدالرحمن حیدری
30 . محمدجواد حجتی کرمانی
31 . سید منیرالدین حسینی‌الهاشمی
32 . عبدالله جوادی آملی
33 . سید محمدعلی موسوی جزایری
34 . محمد کرمی
35 . سید جعفر کریمی دیوکلاهی
36 . حسین خادمی
37 . هرای خالاتیان
38 . سید محمد خامنه‌ای
39 . ابوالقاسم خزعلی
40 . سید حسن طاهری خرم‌آبادی
41 . سید محمد کیاوش
42 . میر اسدالله مدنی دهخوارقانی
43 . ناصر مکارم شیرازی
44 . علی‌اکبر مشکینی
45 . رحمت‌الله مقدم مراغه
46 . عبدالعزیز ملازاده
47 . حسینعلی منتظری
48 . حمید‌الله میرمرادزهی
49 . سید محمدحسن نبوی
50 . سید احمد نوربخش
51 . سید اکبر پرورش
52 . محمد مهدی ربانی املشی
53 . عبدالرحیم ربانی شیرازی
54 . حسینعلی رحمانی
55 . محمد رشیدیان
56 . محمود روحانی
57 . محمد صدوقی
58 . لطف الله صافی
59 . عزت‌الله سحابی
60 . رستم شهزادی
61 . عباس شیبانی
62 . ابوالحسن شیرازی
63 . جعفر سبحانی
64 . سید محمدباقر سلطانی
65 . میر ابوالفضل موسوی‌تبریزی
66 . حبیب‌الله طاهری
67 . سید جلال طاهری اصفهانی
68 . میرزا جوادآقا تهرانی (حاجی ترخانی)
69 . شیخ علی تهرانی (علی‌مراد خانی ارنگه)
70 . محمد یزدی
71 . سید اسماعیل موسوی‌زنجانی
72 . سید عبدالله ضیائی‌نیا

طرح ولایت فقیه در مجلس خبرگان قانون اساسی

در پیش‌نویس قانون اساسی خبری از ولایت فقیه نبود چرا که، مطابق عهدی که آقای خمینی در پاریس با ملت بسته بود، اصل بر ولایت جمهور مردم قرار داده شده بود. اما ناگهان در مجلس خبرگان قانون اساسی، این طرح مطرح شد. در رابطه با گنجاندن اصل ولایت فقیه در قانون اساسی، آیت‌الله منتظری و آیت‌الله بهشتی، آیت‌الله عبدالرحیم ربانی شیرازی و حسن آیت پافشاری می‌کردند. البته بعضی‌ها هم همچون آیت‌الله طالقانی و ابوالحسن بنی صدر مخالف بودند. به هرحال پس از کش وقوس فراوان سرانجام در روز چهارشنبه، ۲۱ شهریور ۱۳۵۸، به فاصله دو روز پس از مرگ آیت‌الله طالقانی که یکی از سرسخت‌ترین مخالفان ولایت فقیه به شمار می‌آمد، این اصل به تصویب مجلس خبرگان رسید.

پیوند به بیرون

• همه‌پرسی قانون اساسی ایران (۱۳۶۸)

منابع

• مرکز اسناد انقلاب اسلامی
• «مجلس خبرگان قانون اساسی و حکومت دینی در ایران» ‎(فارسی)‎. روزنامهٔ رسالت. بازبینی‌شده در ۳ خرداد ۱۳۸۷.