مسجد جامع دزفول

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از مسجد جامع (دزفول))
پرش به ناوبری پرش به جستجو
مسجد جامع دزفول
صحن مسجد جامع دزفول.jpg
نمایی از مسجد جامع دزفول
نام مسجد جامع دزفول
کشور  ایران
استان خوزستان
شهرستان دزفول
اطلاعات اثر
نوع بنا سنگی و آجری
سال‌های مرمت صفویه و قاجاریه
کاربری مسجد
دیرینگی قرون اولیه هجری قمری
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۲۸۷
تاریخ ثبت ملی ۲۹ آذر ۱۳۱۶

اولین و قدیمی‌ترین مسجدی که در دزفول ساخته شده‌است ٬جامع است که در مرکز شهرستان دزفول٬در خیابان امام خمینی قرار دارد. ساخت این مسجد که به سبک معماری دوره ساسانی است ٬بین قرن های سوم و چهارم هجری قمری صورت گرفته‌است. البته اختلاف نظراتی وجود دارد و برخی مأخذها تاریخ ساخت مسجد جامع دزفول را سده هفتم هجری قمری می‌دانند.

درکتاب «یادگارهای خوزستان» نوشته ایرج افشار آمده که این مسجد در سدهٔ ۷ و ۱۲ بازسازی شده و ایوان شرقی آن از بناهای دوران صفویه است که در سال ۱۱۱۰ ه‍.ق بنا شده‌ است؛ و سردر و گلدسته‌های آن از قرن ۱۲ است و درساختن این بنا از شیوه معماری کاخ ایوان کرخه استفاده شده‌ است.[۱]

مرحوم "سید محمد علی امام" اتاق شرق مسجد جامع را قدیمی‌ترین قسمت مسجد نوشته‌است که به آن " غریب خانه " هم می‌گویند.

كليات بناى مسجد جامع دزفول:[ویرایش]

دنیای کوچک اثر ملی مسجد جامع دزفول

مسجد جامع دزفول,بزرگ ترين ومهم ترين مسجد دزفول است كه در خيابان امام خمينى و در يك خيابان فرعى متصل به آن با گستردگى كوچكى در جلو درب اصلى خود واقع گرديده است.اين بنا كه در يك طبقه ساخته شده داراى يك صحن بزرگ بوده كه در دو جبهه آن ساخت و ساز انجام گرفته است ونماهاى آجرى سقف ها و ستون هاى سنگی بسيار زيبايى دارد. .كالبد اصلی بنا در جبهه جنوبى آن كه هسته اوليه مسجد است,سنگى مي باشد. مسجد داراى يك نمازخانه و محراب اصلى و دو شبستان پر ستون در دو طرف است و در قسمت شرقى نيز فضاهايى به عنوان فضاهاى خدماتى و پشتيبانى واقع شده است. اين مسجد در دوره هاى مختلف تكامل يافته و در هنگام جنگ نيز قسمتى ازآن مورد اصابت موشك قرار گرفته و تخريب شده است.كه در همان زمان دوباره بازسازى گرديده است.در قسمتهاى مختلف نيز بخشهاى مختلفى به اين مسجد الحاق گرديده است.كه از آن جمله سرويس ها وبخش هاى خدماتى شمال شرقى بناست.ازجمله دخل و تصرفات انجام شده تغيير نماى بيرونى قديمى مسجد و اجراى نماى آجرى جديد و همچنين اجراى نيمه كاره مقرنس در ورودى اصلى بنا.نصب ازاره هاى سنگى جديد و سكو سازى نيزاصالت بنا را خدشه دار كرده است.اين بنا در قسمت داراى يك گنبد زيبا و دوم ناره در جلو شبستان ها و در وسط محور محراب است. اين بنا يك شوادان نسبتاً بزرگ وعميق دارد كه ورودى آن در وسط صحن مسجد است.

معضلات اصلى بنا رفتگى ديوار اسپر غربى بنا و همچنين وجود موريانه و رطوبت زدگى پاى ديوارها و همچنين ترك هاى سقف ناشى از افزايش وزن كاهگل است .اين بنا تقريباً هزار متر مربع زير بنا داردكه عمده آن قسمت نمازخانه "شبستان" است كه فضاي نيمه باز مي باشد.مناره هاى بنا تاحدودى دچار رفتگى گرديده است.

ساختمان مسجد جامع:[ویرایش]

بنای مسجد در یک طبقه ساخته شده و دارای صحنی بزرگ است. کالبد اصلی بنا در جبهه جنوبی آن، که هسته اولیه مسجد است، سنگی می‌باشد. دیوارهای مسجد بسیار قطور و شبستان آن ایستادگی خود را از ۲۰ ستون سنگی می‌گیرد که در وسط شبستان مسجد قرار داشته و جای شمعدان در آن تعبیه شده‌است. مصالح به کار رفته در دیوارها عمدتاً آجر و در ستون‌ها، سنگ‌های چهار تراش است و از ملات ماسه و آهک جهت ساخت دیوارهای و ستون‌ های باربر استفاده شده‌است.محراب مسجد در وسط شبستان واقع است که دارای گچبری‌ های زیبایی است. در مجاورت محراب منبری سنگی با ده پله قرار دارد که در دو طرف آن گلدسته‌ های کوچک و سفید رنگی قامت افراشته‌اند.

ایوان مسجد که در وسط واقع شده، در دو طرف خود، گلدسته‌هایی به ارتفاع ۱۵ متر دارد که شکوه معماری اسلامی و ایرانی آن را به رخ می‌کشد و با کاشی کاری‌های زیبایی مزین شده‌است. در گذشته بانگ مؤذن مسجد از این گلدسته‌ها نمازگزاران را به به راز و نیاز فرا می‌خوانده‌است.

نوع سقف‌های مسجد سنتی و تلفیقی از طاق، تویزها، کلمبوها و طاق گهواره‌ای است و سقف ایوان اصلی بنا با کاربندی و آجرهای رنگی جدا و ۴ تیپ متنوع دارد. سقف ایوان‌های مسجد نیز گنبدی شکل و از آجر هستند. از دیگر بخش‌های مسجد جامع دزفول، شوادانی عمیق با مساحت ۲۰۰ متر است که دارای ۲۵ پله و اتاق‌های کوچکی در وسط پلکان است که درب نداشته و در اصلاح به آن‌ها کت گفته می‌شود. برای تهویه هوای شوادان مسجد دو روزنه وجود دارد که از ویژگی‌های معماری دزفول در بناهای تاریخی و بافت قدیم دزفول می‌باشد که در دزفولی آن‌ها را «دریزه» می‌نامند.

درب ورودی شوادان مسجد در صحن اصلی آن قرار داشته و از قدیم برای استراحت نمازگزاران در تابستان‌های گرم خوزستان مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است.

غريب خانه (هسته اوليه مسجد):[ویرایش]

محراب غريب خانه سوى خاورى و سوى جنوبى اين بنا كوچه و طرف باخترى آن خيابان امام خمينى شمالى است كه با يك رديف مغازه كه در سال 1332 هـ.ش ساخته شده اند از مسجد فاصله گرفته است.در ضلع شمالى درب اصلى مسجد قرار گرفته كه به واسطه يك ميدان كوچك و كوچه اى كوتاه به خيابان امام خمينى متصل ميشود.

در پشت ديوار شمالى مسجد و در ضلع شرقى ميدان جلوى درب اصلى مسجد حمامين مسجد قرار داشته كه در اثر موشكهاى رژيم بعثى عراق اين حمامين به طور كامل ويران گشت.مسجد جامع دزفول از مساجد شبستانى قرون اوليه اسلام است كه شبستان اصلى آن در ضلع جنوبى,غريب خانه و شبستان كوچكترى در ضلع شرقى آن ساخته شده و ضلع غربى و شمالى به صورت نماكارى قرينه ضلع مقابل خويش,اطراف حياط دلباز و بزرگى به طول 27 متر و 60 سانتيمتر و به عرض 26 متر قرار گرفته اند.

كف سازى حياط آجرفرش بوده كه بعد از مرمت آن را موزائيك كرده اند.

در طرف شرقى حياط مسجد,شبستان درازى به طول 14متر و عرض 6متر و 50 سانتيمتر قرار دارد.اين شبستان را كه جايگاه غربا بوده غريب خانه نامند اما ديرگاهی است كه فقط در ايام زمستان از آن استفاده مي شود.و در تعمير اخير مسجد قسمتى از آن را مجزا كرده و جهت انبار از آن استفاده مي شود. كهنگى اين شبستان و كيفيت ساختمانى آن به خوبى ميرساند كه به طور يقين قديميترين قسمت مسجد مي باشد به اين معنى كه به احتمال زياد در قرن سوم يا چهارم هجرى اين شبستان را ساخته اند.

نقشه كنونى شبستان شرقى وضعيت قديم آن را نشان نمي دهد؛بلكه الحاقات و تصرفاتى كه ضمن وسعت دادن مسجد و افزودن ابنيه ديگر به عمل آمده تا اندازه اى آن را از صورت اوليه بيرون آورده است.ليكن با ملاحظه گوشه و كنار شبستان و بررسى آن از بالاى پشت بام و ديواره ها به خوبى ثابت ميگردد كه شبستان نامبرده ابتدا عبارت از ساختمان منفرد و مجزاى طولانى بوده است كه سازنده آن را به سبك كاخ عهد ساسانيان كه در سه فرسخى دزفول يعنى ايوان كرخه ديده مي شود بنا نهاده است.(نقل از كتاب مسجد جامع دزفول و تاريخچه آن به قلم سيد محمدعلى امام دزفولى)

قسمت جلوى غريب خانه(در ورودى غريب خانه در وسط ايوان شرقى مسجد قرار دارد.)حد فاصل حياط و غريب خانه در سال 1110هجرى به بناى مسجد اضافه شده است,شامل يك دهانه بزرگ در وسط و در هر دو طرف دو دهانه كوچكتر ساخته شده است.

بخش جنوبى مسجد در سده هفتم ساخته شده است .اين قسمت شامل يك دهانه بزرگ به عرض7 متر و به طول 19متر و80سانتيمتر است كه از سمت مغرب دو دهانه و از سمت شرق سه دهانه ديگر شبستان را در ميان گرفته است.

اين پنج دهانه شبستان كه در اطراف ايوان اصلى قرارگرفته اند,هر يك به عرض سه متر ونيم است و طول اين شبستان ها با دهانه بزرگ مساوى است.فاصله بين ديوار شرقى و غربى در شبستان جنوبى 30متر و80سانتيمتر است و ضخامت ديوارهاى مسجد معمولاً يك متر ونيم مي باشد.

در زيرطاق اصلى كاربندى زيبايى با آجرهاى نقاشى شده بكار رفته و در دو طرف ايوان دومناره قرار گرفته كه از سطح حياط تا بالا بوسيله كاشيهاى رنگى (لاجوردى,فيروزه اى,مشكى وسفيد)تزيين شده اند.

محراب مسجد جامع در انتهاى دهنه وسط ضلع جنوبى قرارگرفته و ابعاد آن به طول 1متر و30سانتيمتر و عمق 1متر و10سانتيمتر ميباشد ودر كنار آن منبرسنگى به عرض 1متر و15سانتيمتر كه داراى10پله است قرار دارد.محراب داراى درب مشبك چوبى است كه به صورت عمودى بالا و پايين مى رود.

در طرفين ايوان اصلى مسجد (ايوان جنوبى) دو گلدسته (مناره) كوتاه مشاهده ميشود كه احتمال مى رود در زمان محمدعلى ميرزا دولتشاه ساخته شده و با كاشى مزين شده اند.

غير از حاشيه هاى زينتى كه در گلدسته ها بكار رفته,پنج قسمت متمايز با توجه به نقوش به كاررفته در تزئينات مناره ها ديده مي شود؛قسمت اول كه بالاتر از ايوان اصلى قرار گرفته با واژه على,قسمت دوم حدفاصل ارتفاعى ايوان اصلى و سقف شبستان با كلمات(الله,محمد,على)و در سومين قسمت سوره اخلاص در سه سطر و قسمتهاى چهارم و پنجم با نقوش زيبايى تزئين شده اند.

ارتفاع كلى گلدسته ها از سطح حياط به ترتيب, تا لبه نمايى شبستان 6.5متر تا نماى ايوان بزرگ 11متر و تا انتهاى مناره 15متر مي باشد.نماى غربى صحن مسجد كه قرينه نماى شرقى آن مي باشد داراى 5 طاق نماكه 4تاى آنها به صورت دوبه دو(قرينه)در اطراف طاق نماى وسط كه دهنه بزرگترى دارد قرار گرفته اند.

در بالاى طاق نماى وسط اشكال هندسى زيبايى با كاشيهاى الوان ترسيم شده است.و در زير طاق آن 4طاق نماى كوچك ديده مي شود كه به وسيله كاشى نوشته هاى زيرين از راست به چپ بر بالاى سه طاق نماى پائينى به ترتيب" لااله الالله","محمدرسول الله","1366هـ.ق" و   "على ولى الله" كار شده است.در بالاى طاق نماى بالايى زمان تعمير و تجديد بناى قسمت غربى بنا و معمار آن بر كتيبه اى با كاشيهاى الوان نوشته شده است.

متن كتيبه به اين شرح مي باشد؛

"تجديد ساختمان سمت غربى به توليت سيد محمد على امام جمعه عمل حسن بن محمدجواد1326هـ.ش."

شوادون:[ویرایش]

در زمان قديم در تابستان كه هوا گرم بوده نماز جماعت ظهر و عصر را در مسجد برگزار كرده اند. با توجه به هواى گرم تابستان دماى هوا در زيرزمين هاى سنتی دزفول(شوادون) نسبت به سطح زمين اختلاف دمايى در حدود 30درجه سانتيگراد دارد.

لازم به ذكر است كه در جنگ تحميلى عراق عليه ايران شوادون ها نقش عمده اى در مقاومت مردم داشته اند.

عمق زياد و استحكام آن ها(جنس زمين كه بطور طبيعى ديوارها و سقف شوادون را تشكيل مي دهداز كنگلومرا مي باشد.)باعث اين امر شده است كه مساجد به عنوان پناهگاه و محل امنى براى پايگاه هاى مقاومت بسيج مورد استفاده قرار بگيرد.

ظاهراً در آغاز سده دوازدهم هجرى قمرى, در گوشه ديوار خارجى شمال غربى مسجد(جايى كه در روزگار ما در بزرگ مسجد و ميدان جلوى آن به نظر مى رسد)بدين گونه نبوده است وبه جاى آن دو خانه قرار داشته كه به وسيله مرحوم آقا سيد عبدالباقى آقامير,خريدارى شده وبه جاى آن در بزرگ فعلى و ميدان جلوى آن را احداث كرده اند.

و در زير آن دو زير زمين ساخته اندكه از حدود سال 1143( سال درگذشت مرحوم آقا سيدعبدالباقى آقامير)تا سال1324هجرى قمرى,مدفن خانوادگى خاندان آقامير دزفول بوده و نشان اين مقابر چهارطاقى(چهارطوقى) است كه برفراز بام بنا شده است.

در شهرى كه بر قدمگاه عرفا,گنبد و بارگاه باشكوه مي سازند, مردى با ارج چون آقامير(تاآن جا كه تاريخ نشان مي دهد نخستين دانشمند دينى دزفول بوده)با صرف هزينه اى كه از قرائت مطالب بالا مقدار آن بر خواننده گرامى روشن مي شود خود و فرزندان را سرسپرده بارگاه ايزد يكتا مى شناساند . از اين جهت است كه اكنون از اهالى قدر شناس شهر دزفول ,آنها كه با علامات آشنا هستند ,هنگام ورود به اين مسجد,فاتحه اى به روح آن شادروان و فرزندانش نثار مى نمايند و همچنين در موقع خروج نيز فاتحه اى مى خوانند و از روان آن مربيان استمداد مى جويند.

رقبات:[ویرایش]

رقبات مسجد جامع دزفول در اطراف مسجد و بازار قديم و خيابانهاى اطراف كه محل تجارى و بازار شهر است پراكنده مي باشد.در جداره خود مسجد, رقبات آن شامل دو باب حمام مردانه و زنانه است كه در جنگ تحميلى بوسيله موشك هاى بعثى ويران گشتند. ديگر رقبات مسجد شامل چندباب مغازه در جداره مسجد و چندين باب ديگر در بازار قديم و خيابان امام خمينى مي باشد .

تيپولوژى سقف:[ویرایش]

سقف شبستان ها و ايوان ها و قسمت هاى مختلف مسجد جامع دزفول هم از نظر نوع پوشش و هم از نظر نقش و نگارى كه به وسيله آجر توأماً با پوشش كار شده است,از تنوع زيادى برخوردار است. معمار چيره دست اين بنا نقوش هندسى بسيار زيبايى را با آجر بر روى سقف و قرنيزهاى مسجد انداخته وبه وسيله رنگهاى گياهى زيبايى خاصى به اين سقفها بخشيده است.پوشش سقفها با توجه به آجر چينى آنها چهار تيپ, همچنين نوع آجركارى قرنيزها نيز چهار تيپ مي باشد.ضمناً سقف ايوان اصلى با كاربندى و آجرهاى رنگى جدا از 4 تيپ ياد شده مي باشد.

سازه بنا:[ویرایش]

سازه بنا سازه اى ماسونرى و سنگين با ديوارهاى باربر با جرز ضخيم و ستون هاى عريض با مقطع مربعى شكل با ابعاد تقريبى يك متر است مصالح به كار رفته در ديوارها عمدتاً آجر و در ستون ها، سنگ هاى چهارتراش است. و از ملات ماسه و آهك جهت ساخت ديوارها و ستون هاى باربر استفاده گرديده است نوع سقف ها نيز تركيبى از انواع سقف هاى سنتى؛شامل طاق وتويزه ها, كلمبو ها و طاق هاى گهواره اى است.به اين صورت كه طاق و تويزه ها و طاق هاى گهواره اى در فضا هاى وسط نيرو را در يك راستا به گوشه ها منتقل كرده و در گوشه ها با استفاده از طاق هاى گرد و تويزه هاى دو طرفه و كلمبو ها نيروهاى متعامد كنترل ميگردد سازه اين بنا در قسمت نوساز سازه اى جديد شامل تير آهن با ديوارهاى باربر آجرى جديد ميباشد.

مصالح بنا:[ویرایش]

با توجه به قدمت مسجد كه به قرون اوليه هجرى برمي گردد؛مصالح به كار گرفته شده درآن به جز آجر,خشت و گل كه در اكثر ساختمان هاى بافت قديم دزفول نيز به كار رفته از سنگهاى رسوبى واقع در كوه هاى شمال دزفول براى پی ها و ساختن ستون ها استفاده شده است.علاوه بر مصالح ذكر شده از كاشي هاى الوان به رنگ هاى سياه,آبى فيروزه اى,لاجوردى و سفيد جهت كاشي كارى نما نيز استفاده گرديده و براى پوشش نهايى پشت بام از كاهگل و براى سطوح داخلى و در برخى فضاها از گچ استفاده شده است. كف شبستان ها,صحن و ديگر فضاهاى مسجد قبل از مرمت اخير,با آجر مفروش بوده كه بعد از مرمت,موزائيك را جانشين آن ساخته اند.  1-زمين زير پى:

زمين زير پى بنا در مسجد جامع دزفول مانند ساير زمين ها در اين شهر بافتى متراكم از سنگ هاى كنگلومرايى است كه خاك رس ناخالص منطقه به صورت ملات جهت چسبندگى اين بافت و استحكام فوق العاده آن گرديده است به صورتيكه در بسيارى جاها به جاى استفاده از پى از همين زمين به عنوان پى استفاده مي گردد. در هرحال اين خاك مقاومت كافى جهت تحمل وزن ساختمان را دارا مي باشد.ولى اين خاك در مقابل نفوذ دائم آب مقاومت نداشته و استحكام خود را از دست ميدهد.

2-كف:

كف فضاها در گذشته كفپوش آجرى مربع شكل 20×20 بوده است كه در حال حاضر كف حياط با موزائيك 30 سانتيمترى مفروش گرديده است.كف فضاهاى نيمه باز و بسته از كف حياط 15 سانتيمتر بلندتربوده و آنها نيز با موزائيك فرش شده است.ازاره ها در قديم آجرى و يا از سنگ چهارتراش بوده كه اكنون در كنار ديوارها سكوهايى الحاق شده كه از سنگ مرمر است.

3-سقف:

سقف مسجد جامع تلفيقى از سقفهاى سنتى شامل طاق و تويزه ها ,كلمبو ها و طاقپهاى گهواره اى است كه بر حسب نياز در قسمتهاى نيمه باز كه نياز به ارتباط فضاها با يكديگر و پوشاندن گستره اى وسيع بوده ؛از طاق و تويزه و سقف هاى كلمبو با تويزه هاى دوطرفه با طاق ضربى آجرى نشسته بر ستون ها و در جاهايى كه داراى استقلال بوده اند؛ از طاق گهواره اى احداث شده بر ديوارهاى باربر استفاده گرديده است.و سقف هاى كلمبو نيز در گوشه هاى بنا قرار گرفته اند.بام اين بنا نيز در قسمت طاق و تويزه ها داراى عوارض و بالا و پائين هاى حاصل از نوع سقف مي باشد.و در قسمت طاق هاى گهواره اى تسطيح و شيب بندى گرديده است. كلاً بام بنا با كاهگل ايزوله گرديده است.

4-پى:

همانطور كه گفته شد زمين زير پى در اين بنا خود مي تواند در حكم پى ساختمان عمل كند.با اين حال به احتمال قريب به يقين پى اين ساختمان شامل سنگ كنگلومرا با ملات شفته آهك است كه اين نوع بسيار مقاوم و محكم مي باشد. باتوجه به خصوصيات شفته آهك اين پى در مقابل نفوذ آب نيز داراى مقاومت نسبى بوده و به آسانى دچار مشكل نمي شود.آنچه در منطقه مرسوم است احداث پى با ارتفاع تقريبى يك متر مي باشد كه احتمالاً در اين بنا نيز چنين مي باشد با اين حال براى شناسايى بهتر پى بايد در هنگام شروع كار كارگاهى در اطراف پى گمانه زد و ساختار آنرا كاملاً روشن نمود.

5-ديوارها:

ديوارها در اين بنا آجرى با ملات ماسه آهك مي باشد و اگر ستون ها را نيز ديوارهايى با طول كم در نظر بگيريم در اين قسمت ها به جاى آجر از سنگ هاى چهارتراش استفاده گرديده است ديوارها در اين بنا جزئى از ماسونرى بوده و مانند ساير بناهاى سنتى داراى ضخامت زيادى مي باشد.آجر استفاده شده در ديوارها و آجرهاى مربعى شكل بيست و پنج سانتيمترى مي باشد.دربعضى قسمت هاى بنا تركيب ستون و ديوار باد و مصالح سنگ و آجر ديده مي شود كه درست در راستاى ستون هاى گذرنده از ديوار مي باشد.

تاريخچه مسجد جامع دزفول به نقل از مقالات و كتب مختلف:[ویرایش]

       1-در سالنامه فرهنگ خوزستان(صفحه 133-25-1324)آمده است:

در دزفول قريب به شصت مسجد وجود دارد و از آن جمله مسجد جامع را كه در قرن سوم هجرى ساخته شده است مي توان نام برد.

      2-در سالنامه فرهنگ دزفول(صفحه 28-33-1332)در مقاله اى به قلم آقاى فضل اله مسيح تحت عنوان جغرافياى تاريخ دزفول آمده است:

از اماكن تاريخى شهرستان دزفول ميتوان مسجد جامع آنرا نام برد كه از يادگارهاى سده هفتم هجرى است.

      3-در سالنامه فرهنگ خوزستان (صفحه 135-24-1423)آمده:

... مسجد جامع دزفول كه بناى آن متعلق به قرن سوم بوده:و اندكى بعد از مسجد جامع شوشتر ساخته شده است.

     4- نشريه كميته حزب ايران نوين دزفول(1347)آورده:

مسجد جامع دزفول كه قديمي ترين قسمت آن مربوط به قرن سوم يا چهارم هجريست و با اقتباس از سبك معمارى ساسانى ايجاد شده و شبستان هاى با روح آن مربوط به سده هفتم است وآرامگاه نخستين دانشمند دينى اين شهرستان شادروان سيد عبدالباقى آقامير در زير شبستان بزرگ اين مسجد زيارتگاه مردم اين شهرستان و مورد ستايش عام و خاص است.

5-بعضى ازكتب مانند كتاب جغرافياى تاريخى دشت ميشان و شمران از تاريخ طبيعى و سياسى خوزستان به قلم آقا حاج عبدالصاحب آرمند (صفحه 103),نشريه اطلاعات و راديو خوزستان در سال 1345 در ذيل مقاله اى تحت عنوان آثار باستانى خوزستان و در مرآت البلدان ناصرى جلد چهارم قدمت مسجد جامع دزفول را به قرن اول هجرى نسبت داده اند همچنين در بين خود مردم دزفول اين عقيده وجود داردكه روزگارى اين بخش از مسجد(غريب خانه در قسمت شرقى بناى فعلى مسجد جامع دزفول)پرستشگاه زرتشتيان و يا ديگر اديان پيش از اسلام در دزفول بوده است.

بازسازی‌ها:[ویرایش]

مسجد جامع در گذر زمان از ابتدای احداث همواره در کانون توجهات بوده و به دلیل اهمیتی که داشته در دوره‌های مختلف بازسازی و مرمت شده‌است. از روی سنگ نوشته‌ هایی که در مسجد موجود است آخرین مرمت‌ های این مسجد در دوره‌ های صفویه و قاجاریه بوده، از جمله بر روی یکی از سنگ‌ ها، تاریخ تعمیر، مقارن با پادشاهی شاه سلطان حسین صفوی است و به همین خاطر رنگ‌ های آبی و فیروزه و کاشی‌ های آبی که شاخصه معماری آن دوران است در بخش‌هایی از مسجد دیده می‌شود؛ یا بر روی یکی از کاشی‌ ها تاریخ ۱۲۵۳ یعنی در زمان محمد شاه قاجار ذکر شده‌ است. از دیگر دلایل قدمت بالای مسجد، سبک معماری آن است که الگو گرفته از معماری کاخ ایوان کرخه و معماری دوره ساسانی است.

تاريخچه توسعه و تعميرات مسجد:[ویرایش]

همانطور كه در بخش هاى پيش آمد,هسته اوليه مسجد در قرن سوم هجرى ساخته شده كه همان قسمت غريب خانه است و در ادوار مختلف بخش هايى به آن اضافه شده ,كه با توجه به كتب و كتيبه هايى كه در مسجد است به تاريخ آنها اشاره شده است. درضمن در بخشهاى مختلف مسجد در دوره هاى متفاوتى مورد مرمت و بازسازى قرار گرفته است.

بعد از غريب خانه توسعه مسجد در ضلع جنوبى با پيدايش شبستان جنوبى مسجد در قرن هفتم شروع شده است.

ايوان جلوى غريب خانه(ضلع شرقى صحن) چنانكه از سنگ نبشته بالاى در برمى آيد متقارن با زمان پادشاهى سلطان حسين صفوى ساخته شده(1110 هـ.ق)

ساخت گلدسته ظاهراً در روزگار محمدعلى ميرزا دولتشاه انجام شده است و شرح مناره ها در معرفى مسجد قبل از اين ذكر شده است.

قديمى ترين سنگ نوشته اى كه تعمير مسجد را نشان مي دهد در سردر اصلى مسجد نصب شده كه تاريخ آن 1157 هـ.ق(1157تا1160)سلطنت نادرشاه افشار مي باشد كه در آن مقرنس سردر مسجد تجديد شده است .

در دو سوى خاورى ديوار ضلع شمالى بر ستون اتاق دفتر هيئت امنا و كتابخانه به طور برجسته كلمات"الله","محمد","على","فاطمه","حسن","حسين"و تاريخ 1253 هـ.ق نوشته شده كه نشان دهنده تعمير اين بخش از مسجد است(در زمان سلطنت محمدشاه قاجار).

بر بالاى در غريب خانه بر بالاى آجر ششم از بالاى درب عدد 1331 برجسته نشان داده شده است كه تاريخ آخرين تعمير بخش خاورى و حوضخانه مسجد را مى نماياند .ضمناًدر تاريخ مذكور كه زمان امامت آقاسيدمحمدسيدآقاميرى بوده كف ايوان شرقى و شبستان هاى جنوبى رابا آجر نيز مفروش ساخته اند.

بازسازى ورودى مسجدجامع دزفول كه در جنگ تحميلى عراق ويران گشت متأسفانه تابع هيچگونه اصول و قوانين مرمتى نبوده است.حتى شكل ظاهرى سردر قديمى مسجد در نما و ابعاد و اندازه نيز آن را حفظ نكرده اند.همچنين از جمله مواردى كه ميتوان ذكركرد:

1-وجود دو مناره كه در سردر اصلى(قديمى) وجود نداشته

2-قرارگيرى چهارطاقى كه از گوشه سمت راست به قسمت وسط سردر

3-تغيير ارتفاع و ابعاد ورودى

4-استفاده از آجر به جاى سنگ در ساختن در و... (توضيح اينكه از نوع سنگ به كاررفته در مسجدجامع دزفول در روستاهاى شمالى اين شهر به وفور يافت ميشود.)

ضلع شمالى صحن مسجدجامع دزفول در جنگ تحميلى مورد اصابت موشك قرار گرفت و به كلى ويران گشت؛در بازسازى بخش شمالى علاوه بر ايراد و اشكالاتى كه به قسمت ورودى و سردر اصلى وارد است در اجراى طاق نما و ايجاد بازشو ها و نوع كاشي كارى و محل آنها در مقايسه با نماى قديم باز هم معايب و نقايصى وجود دارد.

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «خبرگزاری ایسناتاریخ =». بازبینی‌شده در ۷/۹/۲۰۱۲. 

http://tourism.dezfulfarda.ir/?p=222

بازبینی شده توسط معمار بزرگ دکتر سید محمد غفاری در 97/2/4