باشو، غریبه کوچک

باشو، غریبهٔ کوچک
پوستر رسمی افتتحایه فیلم اثر محمدرضا دادگر
کارگردان	بهرام بیضائی
تهیه‌کننده	علیرضا زرّین
فیلمنامه‌نویس	بهرام بیضائی
بازیگران	سوسن تسلیمی عدنان عفراویان پرویز پورحسینی فرّخ‌لقا هوشمند اکبر دودکار رضا هوشمند اعظم رهبر محمّد فرخواه معزز بنی دخت عزیزاله سلمانی
موسیقی	بهرام بیضائی (انتخاب و تدوین)
فیلم‌بردار	فیروز ملک‌زاده
تدوینگر	بهرام بیضائی
شرکت تولید	گروهِ فیلمِ لیسار کانونِ پرورشِ فکریِ کودکان و نوجوانان
توزیع‌کننده	تعاونی تولید و توزیع فیلم میلاد
تاریخ‌های انتشار	۱۲ بهمنِ ۱۳۶۷ (جشنوارهٔ فیلمِ فجر) ۲۳ بهمنِ ۱۳۶۸ (ایران)
مدت زمان	۱۲۱ دقیقه
کشور	ایران
زبان	گیلکی و عربیِ خوزستانی و فارسی

باشو، غریبهٔ کوچک فیلمی است به کارگردانی و نویسندگیِ بهرام بیضایی، ساختهٔ سالِ ۱۳۶۴. این فیلم، پس از چند سال توقیف، نخستین بار در ۲۳ بهمنِ ۱۳۶۸ به نمایشِ عمومی درآمد.

باشو، غریبهٔ کوچک (به قولِ ابراهیم حقیقی) «جزء شاهکارهای سینمای ایران است» و در رأی‌گیری‌های گوناگونی از سینماگران و ناقدانِ سینمایی بهترین فیلمِ تاریخِ سینمای ایران شناخته شده است.

خلاصهٔ داستان

فیلم

در یک بمباران (در جنوبِ ایران در جریانِ جنگِ ایران و عراق) پسرکی به نامِ باشو، که ویرانیِ خانه و خانواده‌اش را به چشم دیده، خود را پشتِ یک باری می‌اندازد و خوابش می‌برد و هنگامی که چشم می‌گشاید به جایی جنگلی (در شمالِ ایران) رسیده است. از ترسِ انفجارهای عملیاتِ راه‌سازی می‌گریزد و در آن سوی بیشه به شالیزارِ زنی به نامِ نایی می‌رسد که با دو فرزندِ خردسال و در غیابِ شوهرش زندگی و کار می‌کند. نایی به باشو نان و آب می‌دهد و می‌کوشد بداند کیست و زبانش را بفهمد. امّا زبانِ پسرک برای او قابلِ فهم نیست؛ همچنان که باشو هم نمی‌تواند زبانِ محلّیِ او را دریابد. باشو در عوضِ محبت‌های نایی می‌کوشد به او در کارها کمک کند و گمان می‌کند این خواستِ شویِ در سفرِ نایی هم هست؛ غافل از آن که شوهرِ نایی با حضورِ این غریبه در خانه‌شان مخالف است. باشو، با کشفِ این موضوع در نامه‌ای، از خانه می‌رود؛ ولی نایی او را زیرِ باران می‌یابد و با کتک بازمی‌آورد. سپس نایی بیمار می‌شود و باشو به‌جایش خانه را می‌گرداند و چون از بهبودش اندیشناک است برایش به شیوهٔ جنوبی خود تشت می‌زند. نایی در نامه‌ای به شوهرش می‌گوید باشو را به جای پسر پذیرفته و نان او را از غذای خود خواهد داد. روزی سرانجام شوهر بازمی‌گردد و باشو با او روبرو می‌شود. پدر، که دست راستش را در سفر از دست داده، می‌پذیرد که باشو به جای دست او باشد و همهٔ خانواده یک‌صدا می‌روند که گراز را از مزرعه بتارانند.

ساخت

«. . . باشو غریبهٔ کوچک در زمانی ساخته شد که فیلمسازان شاخص به جا مانده از زمان پیش از انقلاب برای ادامهٔ بقا در سینمای پس از انقلاب به ساخت فیلم‌هایی با محوریت کودکان روی می‌آورند تا از گزند احتمالی تیغ سانسور ایمن‌تر باشند . . . .» بیضایی در گفتگویی با ماهنامهٔ فیلم دربارهٔ چگونگی شکل‌گیری ایده اولیه فیلم می‌گوید که در سال‌های جنگِ ایران و عراق، هرگاه به شمال کشور سفر می‌کرده و پناهندگان و مهاجران جنگی را که از جنوب کشور بدان‌جا مهاجرت کرده بودند، می‌دیده؛ از خود می‌پرسیده که اولین جنوبی که به شمال آمده، چه احساسی داشته، چه افکاری در ذهن او گذشته، چگونه حرف‌هایش را به دیگران منتقل کرده و چطور با آن محیط سازش پیدا کرده است؟ وی در همان مصاحبه می‌گوید که ایده اصلی فیلم از سوسن تسلیمی است که مضمون اولیه را در طرح کوتاهی با بیضایی در میان می‌گذارد و بیضایی از او می‌خواهد که خودش داستان آن را بنویسد. سوسن تسلیمی داستانِ کوتاهی می‌نویسد که تفاوت‌هایی با فیلم‌نامه فعلی داشته و از جمله، تأکید بیشتری بر وقایع جنگ جنوب داشت. بیضایی که گمان می‌کرده در آن برهه، نیازی به چنین داستانی نیست، بر اساس همان طرح اولیه، داستان دیگری می‌نویسد و به کانون پرورش فکری می‌دهد که تصویب می‌شود.

فیلم‌برداری در پاییزِ ۱۳۶۴ تمام شد و مجلّهٔ فیلمِ آذر ماه خبر داد که «بیضایی مشغول تدوین این فیلم در کانون است.»

محمّدرضا سرشار داستانِ فیلم را برگرفته از مهاجر کوچکِ خودش دانسته، و مسعود فراستی برگرفته از مادرِ لیوبا ورونکوا. و این داستان پیشینیان و پیروانِ فراوانِ دیگر هم دارد: مثلاً پرواز را به خاطر بسپار (۱۹۶۵ میلادی، فیلم‌شده به سالِ ۲۰۱۹ میلادی) یرژی کوشینسکی شباهت دارد با داستانِ باشو. (و کوشینسکی خود متّهم به دزدیدنِ این داستان بود.) از همانندهای هم‌زمان و دیرتر هم می‌شود آشیانه مهر و بهار (۱۳۶۴) و گل پامچال و شیر (۲۰۱۶ میلادی) و یَدو را نام برد. با این همه، سوسن تسلیمی گفته: «باشو غریبه کوچک طرح اولیه‌ای بود که من به بیضایی پیشنهاد کردم . . . این که فیلمنامه باشو اقتباسی است از یک داستان روسی، در تصور من نمی‌گنجد، چون در جریان نوشتن آن خودم حضور داشتم.»

گزینشِ بازیگر نیز از مراحلِ حسّاسِ ساختِ این فیلم بود. غیر از سوسن تسلیمی، که از آغاز در جریانِ کار بود، عدنان عفراویان و پرویز پورحسینی بازیگرانِ مهمِّ این فیلم بودند. عفراویان در اهواز کشف شد و پورحسینی نیز برگزیدهٔ بیضایی بود. تسلیمی سپس‌تر هر دوی این انتخاب‌ها را ستود.

نمایش

مقاله‌ای دربارهٔ فیلم در روزنامهٔ اطّلاعاتِ ۱۵ آبانِ ۱۳۷۰

پوسترِ انگلیسی

باشو غریبهٔ کوچک، پس از چند سال توقیف، با میانجی‌گریِ رضا براهنی آزاد شد و در ایران (نخست در حاشیهٔ جشنوارهٔ فیلمِ فجرِ ۱۳۶۷) و چند کشور دیگر به نمایش درآمد. احمد کامیابی مسک به یاد آورده که در نمایشش در پاریس تماشاکنان با چشمانِ اشکبار از تالار بیرون می‌آمده‌اند چندان که مسئولانِ سینما برای تماشاکنانِ این فیلم دستمال اختصاص داده بودند. باشو در هفتهٔ اوّلِ نمایش در رم (با زیرنویسِ ایتالیایی) پرفروش‌ترین فیلم شد. تلویزیون‌های معتبری چون آرته و ZDF و شبکهٔ اوّلِ توکیو و نیز تلویزیونِ ایران هم بارها نشانش دادند. این فیلم بارها در جشنواره‌های گوناگونی نیز به نمایش درآمده − مثلاً باری در آستانهٔ بهارِ ۱۳۸۸ در جشنواره‌ای در ماینِ فرانسه و باری در جشنوارهٔ فیلمِ تورنتوی ۲۰۲۵.

در نظرِ دیگران

پی‌رنگ زن روستائی فیلم و کل مناسبات او با جامعهٔ ده سفت و سنجیده از کار درنیامده است. . . . اگر شما تعداد زیادی از این لکّه‌های خطا را از روی فیلم پاک کنید، چه می‌ماند؟ فی‌الواقع همان محاسبات هندسی، ریتم‌های مکانیکی، فلاشبک‌ها و آکروباسی دوربین، که در غیاب «انسان» کلاً از مقولهٔ صنعت‌اند و به جای خود هیچ بد نیستند. ولی اگر بخواهید یک مشت فوت و فن و تردستی را به نام هنر به من تحمیل کنید، نه، بنده با احترامات فائقه زیر بار نمی‌روم.

اکبر رادی

. . . نیمهٔ اوّل باشو غریبهٔ کوچک . . . به شدت تکانم داد.

کیانوش عیاری، ۱۳۶۹

از ۲۵ سال پیش که از ایران آمده‌ام فقط باشو غریبه کوچک ساخته بهرام بیضایی را دیدم که خیلی دوست داشتم و موقع تماشا گریه کردم.

سهراب شهید ثالث، ۲۶ دیِ ۱۳۷۶

هیچ فیلم عصر جنگ با چنان ایجاز و شوری خشونت جنگ و لزوم درک متقابل را تصویر نکرد.

حمیدرضا صدر

از باشوی بیضایی خوشم آمد. . . . فیلمی بود که نفس می‌کشید و اوّل و آخر و وسط درستی داشت.

داریوش مهرجویی

. . . من اونجا دستِ آقای بیضایی رو می‌بوسم با فیلمِ باشو، غریبهٔ کوچکاش. یعنی می‌آد واردِ این بحث می‌شه اتّصالِ این دو تا رو به هم معنی می‌کنه. اون هم به شمال می‌ره، ولی از جنوب می‌آد به شمال می‌رسه. معنی داره اون موقع. اون می‌گم روشنفکری که . . .

ابراهیم حاتمی‌کیا

. . . از بیضایی فقط باشوی غریبه را دیدم که در آن تحسینم که به پشیزی هم نمی‌ارزد نصیب او و بازیگرش شد.

ابراهیم گلستان، ۳ اوتِ ۲۰۱۷

باشو، غریبهٔ کوچک از ستوده‌ترین فیلم‌های ایرانی بوده است. ناصر تقوایی «مقدمه‌ی گمراه‌کننده»اش را دلیل بر «شگرد» ِ بیضایی آورده. فرّخ غفّاری و والتر شوبرت و آرونا واسودف و محمّدرضا شجریان و آیدین آغداشلو و هوشنگ طاهری و بهاءالدّین خرّمشاهی و جمال امید و ابراهیم حاتمی‌کیا فیلم را ستوده‌اند، و مسعود فراستی تسلّطِ فنّی بیضایی را در انتقالِ حسِّ مِهر آفرین کرده. لورا مالوی مسئلهٔ فیلم را از ورای مانعِ زبان فهمیدنی یافته و به نظرِ خسرو دهقان «فیلم در حد قابلیت سینمای ناطق معنی و مفهوم دارد». و حمید دبّاشی آن را گویاترین نمونهٔ سینماییِ نوزاییِ فرهنگیِ ایرانی دانسته است. حتّی سال‌ها بعد علی صمدپور دربارهٔ این فیلم گفت: «من هر چه ندانم این را می‌دانم که نوشته شدن چنین فیلمنامه‌ای در آن لمحهٔ عجیب، یعنی پیروزی ایران . . . .»

دیگرانی هم بوده‌اند که این فیلم را نپسندیده‌اند، مانند هوشنگ کاووسی و فریدون گله و سیّد مرتضی آوینی.

عبّاس امانت قسمت شنبه‌سرایی را سربازِ جنگ می‌داند که به خاطرِ فشارِ سانسور به صورتِ مسافری تصویر شده که نتوانسته در شهر کار بیابد. ولی، چنان‌که از تصوّرِ دیگرانی چون سیروس غنی و غزاله علیزاده پیداست، «پدر خانواده» آشکارا «در جبهه است»، هرچند در دیالوگ‌های فیلم چیزی در این معنی گفته نمی‌شود. از گفتگوی بیضایی در سالِ ۱۴۰۰ با مجلّهٔ فیلم امروز هر دو معنیِ جبهه و کار برمی‌آید.

در فرهنگِ عامّه

دامون نوردین ترانه‌ای به نامِ «رگبار» خوانده که در آن به فیلم‌های بیضایی، از جمله باشو، غریبهٔ کوچک، اشاره می‌شود.

بازیگران

• سوسن تسلیمی در نقشِ «نایی جان»
• عدنان عفراویان در نقشِ «باشو»
• پرویز پورحسینی در نقشِ «قسمت شنبه‌سرایی»
• اعظم رهبر در نقشِ «ئوشین»
• محمد فراخواه در نقشِ «گل‌به‌سر»
• معزّز بنی‌دخت در نقشِ «مادر باشو»
• نعمت یمینی در نقشِ «پدر باشو»
• خدیجه نجات در نقشِ «خواهر باشو»
• اکبر دودکار در نقشِ «مرحمت»
• فرّخ‌لقا هوشمند در نقشِ «خواهرشوهر نایی‌جان»
• رضا هوشمند در نقشِ «شوهر او»
• ذبیح‌الله سلمانی در نقشِ «لقمان»
• گلشن انوشه در نقشِ «زن لقمان»
• لیلا سبحانی در نقشِ «دختر لقمان»
• محترم خوشرو
• گلشن کلانتری

دیگر عوامل

• دستیارِ کارگردان: حسن آقا کریمی، داریوش فرهنگ
• مدیرِ فیلم‌برداری: فیروز ملک‌زاده
• دستیارانِ فیلم‌بردار: میکائیل ندایی، علی‌اصغر میرزایی
• فیلم‌بردارانِ همکار: ایرج صفوی، علی باقری، جهانگیر آزاد
• صدابردارانِ سرِ صحنه: جهانگیر میرشکاری، اصغر شاهوردی، بهروز معاونیان
• منشیِ صحنه: شهرزاد پویا
• چهره‌گر: فرهنگ معیّری
• طرّاحِ صحنه و لباس: ایرج رامین‌فر، علی‌اصغر میرزایی، بهرام بیضایی
• جلوه‌های ویژه: علی‌اصغر میرزایی، ایرج رامین‌فر، محمّدرحیم بختیاری
• تدارکات: التفات قربانی، نعمت یمینی
• گروهِ فنّی: احمد انوار، جاوید کوثری، احمد کیارستمی
• برگردانِ گیلکیِ گفتگوها: سوسن تسلیمی
• برگردانِ عربیِ خوزی: عبدالحسین حسام‌زاده
• برشِ نسخهٔ منفی: ناصر انصاری
• امورِ صدا: چنگیز صیّاد
• آمیزشِ صداها: حسن زاهدی
• دستیارِ تولید: صدیقه سرافرازیان
• مدیرِ تولید: فتح‌الله دلیلی
• مجریِ طرح: فیروز ملک‌زاده
• انفجار: غلام قوامی
• با تشکّر از: واروژ کریم مسیحی
• چاپ و لابراتوار: سیمای جمهوری اسلامی ایران
• با همکاری: اهالیِ جنبه‌سرا، شاندرمن، کپورچال و اسالم
• محصول: سال ۱۳۶۴ − کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
• رنگی، ۳۵ میلی‌متری؛ ۱۲۱ دقیقه

جنجال‌ها

«من می‌دانم عدنان چه رنجی می‌بَرَد!» (۱۳۷۰) در مجلّهٔ دنیای سخن (۴۲)

. . . هنوز هم برخی تصور می‌کنند عامل بدبختی عدنان، بیضایی است که طعم خوش موفقیت را به او چشانده و اجازه نداده است او در همان جهل مرکبی که قرار داشت، به حیات طبیعی خود ادامه دهد.

احمد طالبی‌نژاد، ۱۳۹۴

این فیلم تا نزدیکِ چهار سال پس از ساخت در توقیف بود و سالِ ۱۳۶۸ به نمایش درآمد. سرگذشتِ عدنان عفراویان بارها در رسانه‌هایی علیهِ کارگردانِ فیلم استفاده شد و پاسخ‌هایی از بیضایی را هم در پی داشت. فرهاد حسن‌زاده نیز رمانی به نامِ آهنگی برای چهارشنبه‌ها (۱۳۷۷) در این باره نوشته و کامران نجف‌زاده و کیوان کثیریان نیز فیلم‌های مستندی به نام‌های باشو غریبه بزرگ (۱۳۹۰) و باشو؛ یک زندگی ساخته‌اند.

جایزه‌ها

• کاندیدای بهترین پوستر از جشنوارهٔ فیلمِ فجرِ ۱۳۶۸
• برندهٔ جایزهٔ بهترین فیلم در جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم هنر و تجربه اوبرویلیه فرانسه ۱۹۹۰
• برندهٔ جایزهٔ اول جشنوارهٔ فیلم و هنر فرانسه ۱۹۹۱
• برندهٔ جایزهٔ ویژه هیئت داوران جشنوارهٔ فیلمِ آدانا ترکیه ۱۹۹۱
• برنده دیپلم افتخار منتقدان حرفه‌ای بلژیک به خاطر انتخاب به عنوان یکی از پنج فیلم برتر سال ۱۹۹۲
• جایزهٔ ویژهٔ جشنوارهٔ فیلمِ پروین اعتصامی (۱۳۷۰)
• جایزهٔ بهترین فیلمِ ترمیم‌شده از بخشِ کلاسیکِ جشنوارهٔ فیلمِ ونیزِ ۲۰۲۵

جستارهای وابسته

• ترانه‌های محلّی

پانویس

منابع

• − (۱۱ تیر ۱۳۶۵). «باشو غریبهٔ کوچک». کیهان (۱۲۷۷۸): ۶.
• − (۲۶ بهمن ۱۳۶۷). «باشو . . . زبان‌نفهم، یک دنیا حرف!». کیهان هوائی (۸۱۶): ۲۱.
• − (بهمن ۱۳۶۸). «مروری اجمالی بر سینمای جنگ و سینمای جانبازان، ۸ سال دفاع مقدس، ۷ سال فیلم دربارهٔ جنگ». جانباز (۱): ۴۰−۴۴.
• − (۱۵ اسفند ۱۳۶۸). «سفری از ناآشنایی به یکرنگی و تفاهم». پهلوان (۵۵): ۴.
• − (اسفند ۱۳۶۸). «والنتین، غریبهٔ کوچک». سروش نوجوان (۲۴): ۱۸−۲۰.
• − (۲۳ اسفند ۱۳۶۸). «سینمای ایران در سالی که گذشت». اطلاعات هفتگی (۲۴۷۴): ۷۴.
• − (نوروز ۱۳۶۹). «دو نظر دربارهٔ باشو غریبهٔ کوچک». فیلم (۸۸): ۸۹.
• − (فروردین ۱۳۷۰). «نظر چند تن از میهمانان خارجی جشنواره دربارهٔ فیلمهای ایرانی». فیلم (۱۰۴): ۶۷–۷۰.
• − (شهریور ۱۳۷۰). ««باشو» بالاتر از رقص با گرگها». گزارش فیلم (۳ (پیاپی ۱۶)): ۱۲.
• − (۱۶ آبان ۱۳۷۰). «باشو غریبهٔ کوچک». بشیر (۱۹۷): ۶.
• − (۷ آذر ۱۳۷۰). «باشو غریبهٔ کوچک». خبر جنوب (۲۹۲۵): ۸.
• − (دی ۱۳۷۰). «نمادها و اندیشه‌ها در سینمای ایران». فرهنگ و سینما (۱۳): ۶۵–۶۸.
• − (۱۲ اردیبهشت ۱۳۷۱). «مرور یک سال فیلمهای سینمایی در تلویزیون». سروش (۵۹۷): ۵۸−۶۳.
• − (۱۸ شهریور ۱۳۹۳). ««باشو غریبه کوچک» بهترین فیلم کودک شد». جام جم (۴۰۶۷): ۵.
• آقازاده، محمد (۹ اسفند ۱۳۶۸). «باشو غریبهٔ کوچک». کیهان (۱۳۸۴۷): ۱۶.
• آقازاده، محمد (شهریور ۱۳۷۱). «انجمن منتقدین سینما ۳». فیلم و سینما (۵): ۲۶.
• احمدی، بابک (۱۳۸۳). آفرینش و آزادی: جستارهای هرمنوتیک و زیبایی‌شناسی (ویراست ۲). تهران: نشر مرکز. شابک ۹۶۴۳۰۵۳۵۱۲.
• احمدی، بابک (۱۴۰۳). نوشته‌های دیگر. تهران: نشر مرکز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۱۳-۵۷۷-۶.
• اخوان، کاظم (مهر ۱۳۷۰). «باشو غریبهٔ کوچک، خانهٔ دوست کجاست». فرهنگ و سینما (۱۰): ۱۱.
• اشترابل، هانس؛ لورنس، رودیگر؛ جلالی، فرانک؛ کشفی، حجت؛ پوراحمد، کیومرث؛ رید، الکه؛ هالووی، دوروتی ارنا گرترود؛ هالووی، ران؛ لابونته، فرانسوا؛ مرادی، فاطمه؛ سلطان محمّدی، حسین (زمستان ۱۳۷۰). «گفتگو با میهمانان جشنوارهٔ اصفهان». فارابی (۱۳): ۱۳۳–۱۷۵.
• اطبایی، محمد (فروردین ۱۳۸۸). «اشاره به دور». فیلم (۳۹۲): ۷۰–۷۳.
• امید، جمال (۱۴۰۲). دایرهٔ مینا: نکته‌ها، حاشیه‌ها، خاطره‌ها، دانستنی‌ها، پشت صحنه‌های فیلم‌های تاریخ سینمای ایران: ۱۳۹۰-۱۳۰۹. تهران: مؤسسه انتشارات نگاه. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۲۶۷-۴۳۹-۷.
• امیری، نوشابه (اسفند ۱۳۶۸). «غریبهٔ کوچک قلمرو بیضایی». فیلم (۸۷): ۴۱−۴۲.
• اوحدی، مسعود (۲۲ بهمن ۱۳۶۷). «باشو بهترینِ بیضائی». سروش (۴۶۵): ۲۴.
• اوحدی، مسعود (۳ اسفند ۱۳۶۸). «باشو، یک آغاز». هدف (۲۲۹): ۷.
• بهامیریان، افراسیاب (۱ اردیبهشت ۱۳۶۹). «بزرگمرد کوچک». سروش (۵۱۰): ۳۶−۳۷.
• بهرامی، عسکر (۱۳۷۹). «نمونه‌هایی از رویکرد اسطوره‌ای سینمای ایران به زن». زن و سینما. تهران: انتشارات سفیر صبح. ص. ۵۱−۶۴. شابک ۹۶۴-۷۰۷۱-۰۶-X.
• بیضایی، بهرام؛ جعفری‌نژاد، شهرام؛ روحانی، امید؛ دهقان، خسرو (اسفند ۱۳۶۸). «غریبه‌ای در پی تفاهم». فیلم (۸۷): ۴۴–۵۱.
• بیگ آقا، محسن (۲۵ آبان ۱۳۷۰). «تراژدی انسانی». زن روز (۱۳۲۸): ۳۴.
• بیگ آقا، محسن (۲۱ آذر ۱۳۷۱). «محدود به حریم خانه، به دور از جامعهٔ امروزی». زن روز (۹۰−۱۳۸۹): ۶۸−۶۹.
• پارسانژاد، داریوش؛ نوروزی، هدی (۱۳۹۷). تاریخ شفاهی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ایران با تمرکز بر جریان‌های فکری حاکم بر تولیدات در سال‌های ۱۳۴۴ تا ۱۳۷۹ شمسی. تهران: انتشارات میعاد اندیشه. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۶۲۵۲-۳۶-۲.
• پردیس (۷ اسفند ۱۳۶۸). «دربارهٔ باشو: دوست داشتن . .». آینه (۱۲): ۶.
• پورمحمد، مسعود (اسفند ۱۳۶۸). «ساقه‌ها با این صدا بهتر رشد می‌کنند». فیلم (۸۷): ۴۲−۴۳.
• پوریا، امیر (مرداد ۱۳۷۲). «گم کردن روزها، ذهنیت، رؤیا و توهم در فیلمهای بهرام بیضایی». فیلم (۱۴۴): ۱۰۰–۱۰۲.
• ترابی، حسین (مهر ۱۳۷۳). «آئین، اسطوره و رمز در سینمای ایران». تصویر (۱۵): ۸−۹.
• تسلیمی، سوسن؛ − (۱۵ بهمن ۱۳۸۷). «مادری برای همه». صنعت سینما (۷۹): ۱۳۲−۱۳۳.
• تکمیل همایون، نادر (۱۴ اردیبهشت ۱۳۷۰). «دو قطب غیرهمنام». سروش (۵۵۳): ۳۲.
• جاوید، هوشنگ (اردیبهشت ۱۳۶۹). «کاربرد موسیقی محلی در باشو غریبهٔ کوچک». فیلم (۸۹): ۵۴−۵۵.
• جعفری‌نژاد، شهرام (۱۳۷۴). «نگاهی دیگر به «باشو، غریبهٔ کوچک»». در قوکاسیان، زاون. فیلمهای برگزیدهٔ سینمای ایران در دههٔ ۶۰. تهران: انتشارات آگاه. شابک ۹۶۴-۴۱۶-۰۰۱-۰.
• حاجی مشهدی، ع. (۱۱ اردیبهشت ۱۳۶۸). «باشو؛ غریبهٔ کوچک؛ نگرشی تازه به دنیای کودکان یا پندارگرایی». جوانان امروز (۱۱۴۱): ۲۷.
• حسین‌زاده، مریم؛ زین‌العابدینی، پیام (۱۴۰۳). تحلیل سینمای کودک (از منظر نئوفرمالیستی). تهران: نشر اریش.
• خادمی، نیره (۳۰ مرداد ۱۳۹۹). «شجریان به روایت شجریان». شهروند (۲۰۴۷): ۶.
• خرّمشاهی، بهاءالدّین (۱۳۷۷). فرار از فلسفه. تهران: جامی. شابک ۹۶۴-۵۶۲۰-۲۲-۸.
• خسروشاهی، جلال, ویراستار (۱۳۷۰). بازتاب سینمای نوین ایران در جهان. تهران: غزال.
• دانش، شیده (۱۲ آبان ۱۳۷۰). «باشو برخوردی هوشمندانه با مسألهٔ جنگ». امید (۴۳): ۶.
• دسترنجی، حکیمه. «باشو غریبهٔ کوچک». در سمیعی (گیلانی)، احمد؛ آل داود، سید علی؛ سید حسینی، رضا. فرهنگ آثار ایرانی–اسلامی. ج. ۱. تهران: انتشارات سروش. صص. ۴۰۲-۴۰۳.
• دسی، ساسان (۲۲ فروردین ۱۳۶۹). «باشو غریبهٔ کوچک». خبر جنوب (۳۴۹۹): ۹.
• دولکو، شاهرخ (۱ اردیبهشت ۱۳۶۹). «باشو فرمالیسم کوچک». سروش (۵۱۰): ۳۸−۴۰.
• دهقان، خسرو (۲ یا ۳ اسفند ۱۳۶۸). «باشو . . . سینمای ناطق». هدف (۲۰۹ یا ۲۲۹): ۷.
• رادی، اکبر؛ امیری، ملک ابراهیم (۱۳۷۰). بشنو از نی: مکالمات با اکبر رادی. رشت: هدایت.
• رهگذر، رضا (۱۹ اسفند ۱۳۶۸). «باشو غریبهٔ کوچک». جمهوری اسلامی (۳۱۲۷): ۹.
• رهگذر، رضا (۲۶ اسفند ۱۳۶۸). «باشو غریبهٔ کوچک». جمهوری اسلامی (۳۱۳۲): ۱۱.
• زارعیان، مهران (۲۰ فروردین ۱۴۰۲). «اثری سترگ بر بلندای صولت و اصالت». برش‌های کوتاه (۲۰): ۳۱.
• زمانی، مهشید (۱۶ آبان ۱۳۷۰). «گلوریا و باشو». هدف (۳۱۰): ۷.
• زیاری، کیکاوس (۱ اردیبهشت ۱۳۶۹). «غریبهٔ آشنا». سروش (۵۱۰): ۳۴−۳۵.
• سلیمانی‌فر، فرشاد (۱۰ اسفند ۱۳۶۸). «کسی که اسم ندارد غول صحراست». بشیر (۱۲۰): ۱۱.
• سلیمیان، امیرحسین؛ آگاه، وحید (بهار ۱۴۰۲). «الزامات ممیزی دهه ۱۳۶۰ بر فیلم‌های مهرجویی، بیضایی و کیارستمی در قاب حقوق اداری». حقوق اداری (۳۴): ۶۲−۸۳.
• شرکا، آنتونیا (دی ۱۴۰۲). «آشناترین غریبهٔ تاریخ سینمای ایران». اندیشه پویا (۸۸): ۱۱۲.
• شعبانی، حمیدرضا (بهمن ۱۳۷۰). «واقع‌نگری به جای واقع‌گرایی». فیلم (۱۱۸): ۸۲.
• شکیبی، محمد (آذر ۱۳۷۰). «سهم دیگران». فیلم (۱۱۵): ۷۲.
• شهرزاد، محمّد (اسفند ۱۳۷۵). «نامه‌ای به دونده». فیلم (۲۰۰): ۱۱۹–۱۲۱.
• شهید ثالث، سهراب (۱۳۷۸). دهباشی، علی، ویراستار. یادنامهٔ سهراب شهید ثالث. تهران: انتشارات سخن و انتشارات شهاب ثاقب.
• صدر، حمیدرضا (۱۲ اسفند ۱۳۶۸). «تصویری چندبعدی و واقعی از زن». زن روز (۱۲۵۷): ۳۰−۳۱ و ۵۱.
• صدر، غزاله (۲۵ اردیبهشت ۱۳۷۲). «شاید روزنهٔ امیدی را باور می‌کردیم، نگاهی به شخصیت کودکان و نوجوانان سینمای ایران». زن روز (۱۴۰۸): ۳۶−۳۷.
• صدر، حمیدرضا (۱۳۸۱). درآمدی بر تاریخ سیاسی سینمای ایران: ۱۲۸۰−۱۳۸۰. تهران: نشر نی.
• طالبی‌نژاد، احمد (نوروز ۱۳۶۸). «تنوع در مضامین، شتاب در اجرا». فیلم (۷۵): ۷۶−۷۹.
• طالبی‌نژاد، احمد (آذر ۱۳۷۰). «حتی مترسکها هم دو دست دارند». فیلم (۱۱۵): ۷۳.
• طالبی‌نژاد، احمد (تیر ۱۳۹۴). «هم تنها، هم غریبه». سینمای هنر و تجربه (۱۵): ۳۶–۳۷.
• طالبی‌نژاد، احمد (۱۳۹۶). سینما اگر باشد: تاریخ تحلیلی سینمای پس از انقلاب. تهران: انتشارات روزنه. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۳۴-۶۶۸-۳.
• طوسی، جواد (۱۸ بهمن ۱۳۶۷). «بیگانه‌ای که دوستش داریم». کیهان (۱۳۵۴۱): ۱۶.
• عبدی، محمد (۱۷ اسفند ۱۳۶۸). «باشو، غریبهٔ کوچک». ابرار (۳۹۳): ۶.
• عبدی، محمّد (۲۷ آذر ۱۳۹۹). «پرویز پورحسینی به روایت سوسن تسلیمی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۵ دی ۱۳۹۹.
• فاضلی، نعمت‌الله, ویراستار (۱۴۰۴). صُلح زیستهٔ ایرانی. تهران: انتشارات همرخ.
• فراستی، مسعود (۲۹ بهمن ۱۳۶۷). «مهربانی، به وسعت یک سرزمین». سروش (۴۶۶): ۵۰–۵۱.
• فراستی، مسعود (اسفند ۱۳۶۸). «مهربانی به وسعت یک سرزمین». هدف (۲۲۹): ۷.
• فراستی، مسعود (۱۳۹۱). لذت نقد. تهران: ساقی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۶۷۵-۹۷-۲.
• فرهمندنیا، محمدتقی (۱۵ آبان ۱۳۷۰). «باشو، مروارید سیاه». خراسان (۱۲۲۴۰): ۶.
• قدیر محسنی، عباس (دی ۱۳۷۰). «ما فرزندان ایرانیم». سروش نوجوان (۴۶): ۶−۷.
• قوکاسیان، زاون, ویراستار (۱۳۷۸). مجموعهٔ مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی (ویراست ۲). تهران: انتشارات آگاه. شابک ۹۶۴-۴۱۶-۱۰۹-۲.
• عیاری، کیانوش؛ − (بهار ۱۳۶۹). «سینما: همسویی عقل و عاطفه». کتاب صبح (۶): ۱۱۳−۱۲۸.
• صابری، ایرج (۱۳۸۴). قلم بر پرده نقره‌ای: تاریخچه نقد و منتقد در ایران. تهران: نشر نوگل. شابک ۹۶۴-۹۴۵۷۱-۷-۸.
• صمدپور، علی (دی ۱۴۰۲). «ایران، از جنوب تا شمال». اندیشه پویا (۸۸): ۱۱۱.
• کاشفی، سعید (نوروز ۱۳۶۸). «صدا در فیلمهای جشنواره؛ صداهای ناهنجار و مصنوعی». فیلم (۷۵): ۹۸−۹۹.
• کاشفی، سعید (اسفند ۱۳۶۸). «سمفونی مهر و آشتی». فیلم (۸۷): ۵۲−۵۳.
• کاوسی، هوشنگ (آذر ۱۳۷۰). «باشو، غریبه کوچک و نایی، هیستریک بزرگ». فیلم (۱۱۵): ۷۱–۷۲.
• کلهری، هما (۱۶ اسفند ۱۳۶۸). «غریبه! از رازهای غربت بگو». کیهان هوایی (۸۷۰): ۲۱.
• گرامیان، مرتضی (۱۱ اردیبهشت ۱۳۶۹). «باشو غریبهٔ کوچک یا جوجه اردک». ابرار (۴۳۰): ۶.
• گریفین، جان (مرداد ۱۳۷۰). «باشو غریبهٔ کوچک، جنگ را به دور می‌راند». فرهنگ و سینما (۸): ۴۰−۴۱.
• گلستان، ابراهیم (۲۵ مرداد ۱۳۹۶). «ابراهیم گلستان از بیضایی می‌گوید». شرق (۲۹۳۸): ۱۴.
• گله، فریدون؛ ضابطیان، منصور؛ راضی، علی (شهریور ۱۳۷۸). «شانزده سال است کسی را ندیده‌ام». گزارش فیلم (۱۳۳): ۶۰–۶۶.
• غفّاری، فرّخ؛ جاهد، پرویز (۱۳۹۳). از سینماتِکِ پاریس تا کانونِ فیلمِ تِهران: رودَررو با فرُّخ غَفّاری. تهران: نشر نی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۸۵-۰۹۴-۶.
• مروانی، مصطفی (۱۶ دی ۱۳۷۰). «باشو، غریبهٔ کوچک». جوانان امروز (۱۲۶۲): ۳۹.
• محبی، سیده فاطمه؛ علی‌عسگری، فاطمه, ویراستاران (۱۳۷۹). نمای آبگینه: مجموعه مقالات همایش زن و سینما. تهران: سفیر صبح. شابک ۹۶۴-۷۰۷۱-۰۷-۸.
• محمد کاشی، صابره (اردیبهشت ۱۳۶۹). «باشو غریبه‌ای کوچک در جهانی بزرگ». سروش نوجوان (۲۶): ۳۱.
• معاونیان، بهروز (مرداد ۱۳۷۷). ««باشو» دیگه چه اسمیه؟!». سینما تئاتر (۳۰): ۷۵–۷۶.
• معتمدیان، آریا (مهر و آبان ۱۴۰۴). ««باشو»، کودکی در میان ویرانه‌های وطن». سرمشق (۹۱): ۷۷–۷۸.
• ملکی، منصور (۲۸ بهمن ۱۳۶۸). «باشو مثل همهٔ بچه‌ها فرزند آفتاب و زمین است». ابرار (۳۷۶): ۴.
• ملکی، منصور (۲۲ مرداد ۱۳۷۴). «. . . ها، چه خوب آمد به یادم، گریه هم کاری است». اخبار (۳۱).
• مهرجویی، داریوش؛ حقیقی، مانی (۱۳۹۲). مهرجویی: کارنامهٔ چهل‌ساله. تهران: نشر مرکز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۱۳-۱۲۸-۰.
• نجفی، محمدعلی (اردیبهشت ۱۳۶۹). «باشو غریبهٔ کوچک». آینده‌سازان (۲۰۸): ۲۴−۲۵.
• نجم‌آبادی (فروردین ۱۳۷۰). «اندیشه‌هایی دربارهٔ باشو غریبهٔ کوچک». کلک (۱۳): ۲۰۶−۲۰۹.
• نجوان، امید (بهمن ۱۳۸۷). «جادوی خط نگاه». صنعت سینما (۷۹): ۱۲۱.
• نخعی، ب. (۱۰ اسفند ۱۳۶۸). «سایه‌روشنهای باشو غریبهٔ کوچک». رسالت (۱۲۰۳): ۴.
• نورایی، جهانبخش (دی ۱۴۰۰). «زمین چون آسمان، بی‌رحم نیست». فیلم امروز (۸): ۳۴−۳۶.
• نوری، پرویز (۱۹ بهمن ۱۳۶۷). «یک فیلم ساده، پراحساس و گرم». هدف (۱۷۸): ۴.
• نوری، پرویز (۳ اسفند ۱۳۶۸). «باشو، بهترین بیضایی». هدف (۲۲۹): ۷.
• نینی، فرانسوا (۱۴ اردیبهشت ۱۳۷۰). «من: نایی؛ تو: باشو». سروش (۵۵۳): ۳۳.
• هدایت، کوکب (۱ اردیبهشت ۱۳۶۹). «نه غریبه، نه کوچک». سروش (۵۱۰): ۳۷.
• هدی‌نیا، حمید (۱ اردیبهشت ۱۳۶۹). «باشو، کودک وحشی بیضایی». سروش (۵۱۰): ۳۵−۳۶.
• یکرنگ صفاکار، محمدرضا (نوروز ۱۳۶۹). «تلاش برای کسب هویت». فیلم (۸۸): ۸۸−۸۹.

• Amanat, Abbas (2017). Iran: A Modern History. Yale University Press.
• Atwood, Blake (2016). Reform Cinema in Iran: Film and Political Change in the Islamic Republic. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-17816-7.
• Dabashi, Hamid (2007). Masters & Masterpieces of Iranian Cinema. Mage Publishers. ISBN 978-0-934211-85-7.
• Dabashi, Hamid (2007). Iran: The Rebirth of a Nation.
• Digard, Jean-Pierre; Hourcade, Bernard; Richard, Yann (2007). L'Iran au XX^e siècle : entre nationalisme, islam et mondialisation (3e ed.). Paris: Fayard. p. 368. ISBN 978-2-213-63210-0. {{cite book}}: URL–wikilink conflict (help)
• Ghani, Cyrus (2004). My Favorite Films. Mage Publishers. ISBN 0-934211-87-6.
• Mottahedeh, Negar (2008). Displaced Allegories: Post-Revolutionary Iranian Cinema. Durham: Duke University Press. ISBN 978-0-8223-4275-5.
• Mulvey, Laura (2002). "Afterword". In Richard Tapper (ed.). The New Iranian Cinema: Politics, Representation and Identity. London: I. B. Tauris.

پیوند به بیرون

ویدئوهای بیرونی

گفتگو با بیضایی پس از نمایشِ باشو، غریبهٔ کوچک در فستیوالِ فیلم‌های ایرانیِ دانشگاهِ کالیفرنیا، لس‌آنجلس (۱۹ مه ۲۰۱۸) در یوتیوب

گفتاری تصویری دربارهٔ باشو، غریبهٔ کوچک با علاء محسنی از دههٔ ۱۳۹۰ برای «۴۰ سال ۴۰ فیلم» ِ تلویزیونِ فارسیِ بی‌بی‌سی در یوتیوب

• باشو، غریبه کوچک در بانک اطلاعات اینترنتی فیلم‌ها (IMDb)
• باشو، غریبه کوچک در بانک جامع اطلاعات سينماى ايران
• باشو، غریبه‌ی کوچک در وبگاه ایران‌آکتور
• آزرم، محسن. «حقایق درباره‌ی باشو غریبه‌ی کوچک».
• باشو غریبه کوچک؛ برای همه بچه‌های ایران / سید آریا قریشی
• سعادت‌نیا، علیرضا. «باشو، غریبه‌ای که «شازده کوچولو»ی سینمای ایران است»