موسی خیابانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
موسی خیابانی
موسی خیابانی.jpg
زادروز ۱۳۲۶ در تبریز
درگذشت ۱۹ بهمن ۱۳۶۰ (۳۴سالگی)
طی حملهٔ نیروهای کمیته ی انقلاب و سپاه پاسداران به پایگاهش در تهران در محله زعفرانیه کشته شد.
تحصیلات دانشجوی فیزیک دانشکده علوم دانشگاه تهران
سال‌های فعالیت ۱۳۶۰–۱۳۴۵
نقش‌های برجسته از رهبران سازمان مجاهدین خلق ایران
دین اسلام
مذهب شیعه
خویشاوندان همسر آذر رضایی

موسی نصیر اوغلی[۱][۲] ملقب به موسی خیابانی (۱۳۲۶–۱۹بهمن ۱۳۶۰)[۱][۳] در تبریز متولد شد. وی از اعضای باسابقهٌ سازمان مجاهدین خلق ایران و عضو مرکزیت سازمان طی سال‌های بعد از ۱۳۵۰ بود. پس از انقلاب، او به همراه مسعود رجوی، رهبران اصلی این سازمان بودند. خیابانی پس از رجوی، مهم‌ترین رهبر این سازمان بود و در سال ۱۳۶۰ پس از اعلام جنگ مسلحانه، فرماندهی نظامی سازمان را برعهده داشت.

در ۲۳ بهمن ۱۳۵۷، رجوی و خیابانی، جنبش ملی مجاهدین را تأسیس کردند و دو روز بعد در یک بیانیه مشترک، حمایت کامل خود را از جنبش ملی مجاهدین اعلام نمودند.[۴] کمی بعد همان نام سابق تشکیلات (سازمان مجاهدین خلق ایران) بازگشت و مسعود رجوی به عنوان مسئول اول سازمان و موسی خیابانی به عنوان جانشین رجوی، در راس این تشکیلات قرار گرفتند.

خیابانی در انتخابات مجلس اول و دوم شرکت کرد، اما با وجود اینکه حتی در دور دوم نیز در تبریز رای کافی آورد اما به مجاهدین اجازهٔ ورود به مجلس داده نشد و با وجود آراء بالای مجاهدین از جمله رای بالای مسعود رجوی در تهران، مانع ورود مجاهدین به مجلس شدند (طبق آمار مندرج آراء انتخاباتی سال ۵۸ که در کتاب اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی نوشته یرواند آبراهامیان نیز درج شده).[۵] در روزهای بعد از انقلاب، سازمان مجاهدین خلق که بعنوان یک سازمان انقلابی در ایران فعالیت می‌کرد بین سالهای ۵۸ تا ۶۰ مرتباً از سوی گروهک فشار موسوم به چماقدار مورد حمله قرار می‌گرفت، حتی عده ای از مجاهدین هم در این حملات کشته شدند. سازمان بارها در اعتراض و رسیدگی به این شرایط به مقامات نامه نوشتند اما نتیجه ای حاصل نشد. موسی خیابانی (بدنبال یکی از این حملات مسلحانه به پایگاه امدادی مجاهدین) در بهمن ۵۸ در مصاحبه با نشریه مجاهد گفت: «تلاش کردیم صبر و بردباری داشته باشیم تا واکنش‌های متقابل کور انجام ندهیم. در هر موردی، مراتب را به مسئولان امر نوشتیم و درخواست رسیدگی کردیم که ممکن است کسی کشته بشود… متأسفانه به این تقاضاهای ما که خطاب به مسئولان بود، تا حالا جوابی داده نشده»[۶] و نتیجهٔ این حملات و سکوت دوسالهٔ سازمان مجاهدین در برابر این خشونت‌ها و عدم رسیدگی مسئولین نهایتاً منجر شد به غائلهٔ ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ و ورود سازمان به فاز مسلحانه. در پایان خردادماه ۱۳۶۰، رهبری سازمان اعلام جنگ مسلحانه با نظام جمهوری اسلامی ایران کرد و بلافاصله موسی خیابانی به عنوان فرمانده نظامی سازمان وارد صحنه عملیات نظامی و جنگ داخلی شد. در زمانی که خیابانی به عنوان فرمانده نظامی، جنگ مسلحانه با جمهوری اسلامی را هدایت می‌کرد، بیش از ۳۰۰ تن که بیشتر آنان غیرنظامی و برخی نیز عضو سپاه پاسداران یا نیروی انتظامی بودند، در این نبردها کشته شدند.[۷] البته جمهوری اسلامی در اطلاعیه‌ای در آبان ۱۳۶۰، مدعی شد که آمار کسانی که تا آن زمان در این جنگ‌های داخلی، توسط شاخه نظامی مجاهدین به فرماندهی خیابانی کشته شده‌اند، از ۵۰۰ تن نیز فراتر رفته‌است.[۸] هرچند جمهوری اسلامی ادعا کرده که اکثریت این افراد مردم غیرنظامی بودند، اما سازمان مجاهدین، غیرنظامی بودنِ آنان را رد می‌کند.[۹] همزمان با کشته شدن صدها تن از سپاه پاسداران، نظام جمهوری اسلامی بیش از ۲۵۰۰ تن از مجاهدین خلق را در سال ۱۳۶۰ اعدام کرد.[۱۰][۱۱] جمهوری اسلامی بمب‌گذاری‌های دفتر حزب ریاست جمهوری و نخست‌وزیری در سال ۱۳۶۰ را به سازمان مجاهدین خلق نسبت داد.

موسی خیابانی در ۱۹ بهمن۱۳۶۰ در حین نبرد مسلحانه با سپاه پاسداران و کمیته انقلاب، کشته شد.

زندگی[ویرایش]

موسی نصیر اوغلی (خیابانی) در سال ۱۳۲۶ در تبریز و در خانواده ای مذهبی متولد شد. پدرش در بازار تبریز مغازه داری متواضع و فداکار بود.[۱۲] تحصیلاتش را تا اخذ دیپلم در دبیرستان منصوردرتبریز گذراند و برنده بورسیه دولتی شد و در رشته فیزیک دانشکده علوم دانشگاه تهران پذیرفته شد و در دانشگاه بود که در اواخر سال ۱۳۴۵ به عضویت سازمان درآمد و تحت مسئولیت علی میهن دوست از رهبران سازمان بود و اصول و مبانی آموزه‌های سازمان را از بنیان‌گذار آن محمد حنیف نژاد آموخت.[۱۳] دربارهٔ شخصیتش طبق گفتهٔ اعضای با سابقه سازمان، موسی بچه مسلمانی بسیار معتقد بود [۲] و این عقایدش تحت آموزش‌های محمد حنیف نژاد پررنگ تر نیز شد. موسی به دلیل تسلطی که به زبان عربی داشت برنامه مطالعاتی منظمی در متون اسلامی به ویژه قرآن و نهج البلاغه داشت. از همین رو، خیلی زود به یکی از نیروهای تئوریک اصلی در سازمان تبدیل شد.[۳] لطف‌الله میثمی دربارهٔ شخصیتش می‌نویسد:

«موسی آدمی عارف و ساکت بود. بالاترین آرزویش این بود که ای کاش او را نزد محمد حنیف نژاد می برندند و از چشمه فیض او بهره می‌برد؛ با او قرآن می‌خواند و مطلب یادمی‌گرفت. برتری حنیف نژاد بر خودش را خیلی قبول داشت و دائم بر زبان می‌آورد. البته حنیف نژاد هم هر وقت در عربی به اشکالی برمی‌خورد، از موسی می‌پرسید.»[۴] موسی اساساً از نظر ابهت شخصیتی طوری بود که پس از دستگیری در زندان مذهبی‌ها و طرفداران آیت‌الله خمینی و حتی بازجوهای ساواک از او حساب می‌بردند و او را در حالیکه شکنجه می‌کردند آقا موسی صدا می‌زدند.[۱۴] او قبل از سال ۱۳۵۰ در ارتباط با رهبران و بنیان‌گذاران سازمان مسئولیت‌های سنگینی را در سازمان به عهده داشت. در سال ۱۳۴۹ همزمان با ورود سازمان به مرحلهٌ تدارک عمل و ایجاد آمادگی‌های نظامی، موسی به‌همراه چند تن دیگر از کادرها و مسئولان سازمان برای طی دورهٌ آموزش نظامی و چریکی راهی فلسطین و اردوگاه الفتح گردید و پس از طی آموزش‌های لازم در مرداد سال ۱۳۵۰ مخفیانه به ایران بازگشت.[۵] موسی که دانشجوی فیزیک دانشگاه تهران بود سال آخر دانشگاهش مصادف شد با دستگیری و دوران هفت سالهٔ زندان، برای همین تحصیلات دانشگاهی اش (در سال آخر دانشگاه) نیمه تمام ماند و موفق به اخذ لیسانس نشد.[۶] پس از گذراندن هفت سال دوران زندان توأم با شکنجه، بعد از آزادی بعنوان یکی از رهبران سازمان (شخص دوم سازمان) فعالیت بسیار گسترده‌ای داشت.

موسی در بهار سال ۱۳۵۹ با آذر رضایی (دختر حاج خلیل‌الله رضایی و خواهر برادران مجاهد کشته شده احمد رضایی، رضا رضایی و مهدی رضایی) ازدواج کرد.[۱۵]

دستگیری و زندان[ویرایش]

از راست: موسی خیابانی، مسعود رجوی و محمود طالقانی

او به‌دنبال یورش گستردهٌ ساواک به سازمان مجاهدین در شهریور سال ۱۳۵۰، همراه ۳۳ تن دیگر از اعضای مجاهدین دستگیر شد. وی ماه‌ها زیر شکنجه قرار داشت. شدت ضربات وارده در دورهٌ بازجویی به حدی بود که مدتی در بیمارستان بستری گردید[نیازمند منبع]. موسی خیابانی در اردیبهشت ۱۳۵۱، در یک دادگاه نظامی به اعدام محکوم گردید این حکم در دادگاه دوم نیز تأیید شد[نیازمند منبع]. لیکن پس از اعدام بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق ایران و اعضای کمیتهٌ مرکزی سازمان، رژیم شاه تحت فشارها و موج اعتراض‌های گسترده در واکنش به صدور احکام اعدام درمورد مجاهدین، مجبور شد که از اعدام او و چند تن دیگر از مجاهدین صرفنظر کند. موسی به حبس ابد محکوم شد و به زندان قصر انتقال یافت.

موسی خیابانی در برگه بازجویی ساواک علت مشارکت خود در سازمان را اینگونه عنوان کرده:

" هدف این بود که اجتماعی تشکیل دهیم که در ان فقر و فساد نباشد. و عقیده داشتیم که باید با هرگونه استعمار و استثمار مبارزه کرد. و برای نیل به آن، بایستی با رژیم موجود (شاه) مبارزه کرد: و نتیجه ای که می خواستیم بگیریم این بود که یک رژیم دیگر، مطابق نظرات و ایده های خود برقرار کنیم."[۷]

سرانجام پس از ۷ سال زندان، در روز ۳۰ دی ۱۳۵۷، به همراه آخرین دسته از زندانیان سیاسی، از زندان شاه آزاد شد.

پس از انقلاب[ویرایش]

در ۳۰ دی ۱۳۵۷ کمی پیش از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، بعد از این که آخرین دسته از زندانیان سیاسی از جمله اعضای سازمان مجاهدین خلق ایران آزاد می‌شوند، سید محمود طالقانی به دیدارشان می‌رود. بخشی از صحبت‌های طالقانی در دیدار با آن‌ها:

در مقابل شکنجه‌چی‌ها و بازجویانی که خودتان می‌شناسید، وقتی اسم مجاهدین برده می‌شد، اعصاب این‌ها به‌هم می‌لرزید و کنترلشان را از دست می‌دادند. این دلیل بر قدرت عقیده و ایمان به‌حق است. از اسم مسعود رجوی وحشت داشتند، از اسم موسی خیابانی وحشت داشتند.[۱۶][۱۷]

آثار و کتابها[ویرایش]

موسی خیابانی که در سازمان به نوعی ایدئولوگ محسوب می شد، در دوران زندان کتابها و جزواتی را تالیف کرده و نوشته بود که مهمترین آنها عبارت بودند از:

- عاشورا فلسفه ی آزادی [۸][۹]

-فلسفه ى شعائر [۱۰]

این جزوات که در آن سالها بصورت کتاب درآمده بود در عاشورا و رمضان سال ۱۳۵۸ در مسجد دانشگاه تهران بصورت کلاسهایی طی چند شب برگزار شد که خود موسی سخنرانی و تبیین این جزوات را برعهده داشت.

مسعود رجوی از دیدگاه خیابانی[ویرایش]

موسی خیابانی در خرداد ۱۳۵۹ در مقاله‌ای تحت عنوان شهدای ۴ خرداد (مؤسسان سازمان)، دربارهٔ مسعود رجوی می‌نویسد:

شهید سعید محسن که من تا چند ساعت پیش از اعدام هم‌سلول او بودم… با حالتی پرنشاط و عرفانی شهادت را انتظار می‌کشید و در عین حال از ارائه رهنمود و آموزش برای ما در آخرین ایام عمرش نیز غافل نبود و سعید چه خوب آینده را پیش‌بینی می‌کرد به طوری که روزی در مورد برادرمان مسعود که حکم اعدامش به زندان ابد تبدیل شده بود و معلوم بود تنها عضو کادر مرکزی سازمان است که باقی خواهد ماند، به یکی از برادران گفته بود که او بار سنگینی را بایستی تحمل کند، باری که همه تجربیات و دستاوردهای سازمانی در آن متبلور است. همه تمجیدها نثار ما خواهد شد و از با به عظمت و بزرگی شهدا یاد خواهند کرد، در صورتی که همه تهمت‌ها را به او (مسعود رجوی) می‌زنند. او به مبارزه خود در مراحل خیلی بالاتر از این مراحلی که ما طی کردیم، ادامه خواهد داد و او بالاتر از ما قرار خواهد گرفت. چرا که او هرروز و هرساعت شهید خواهد شد.

— موسی نصیر اوغلو تبریزی (خیابانی)، [۱۸]

این روایت از سعید محسن توسط افرادی دیگر نیز نقل شده، اما برخی محققان در اصل آن تردید دارند.[۱۹]

آخرین صدای موسی خیابانی[ویرایش]

موسی خیابانی در آخرین نوار صوتی منتشر شده گفت:

خمینی سرانجام در برابر ما آتش جنگ را برافروخت. آتشی که البته دودش به چشم خودش رفت. او بالاخره تضاد ما با ارتجاع را به انفجار کشاند. خمینی با کشتار سی خرداد و اعدام‌های دسته جمعی اوایل تیرماه، خود در واقع فیتیله این انفجار را آتش زد. لکن صدای مهیب انفجار درست راس ساعت ۹ یک‌شنبه هفتم تیرماه بلند شد. صدایی که در سراسر ایران بلکه در سراسر جهان طنین انداخت؛ و شاید بتوان گفت که از فردای آن روز رژیم خمینی دیگر مرده‌است.

— موسی نصیر اوغلو تبریزی (خیابانی)، [۲۰]

مرگ[ویرایش]

در پی وقایع خرداد ۱۳۶۰ آغاز عملیات مسلحانه پس از انقلاب و خروج مسعود رجوی از ایران، موسی خیابانی فرماندهی نظامی مجاهدین در ایران را بر عهده گرفت. در روز ۱۹ بهمن ۱۳۶۰ نیروهای کمیته انقلاب اسلامی موفق به کشف محل اختفای اصلی رهبران مجاهدین در تهران در محله زعفرانیه شده و پس از محاصره آن محل و چند ساعت درگیری مسلحانه آن را تصرف کردند. در این واقعه ۲۳ نفر از جمله موسی خیابانی مرد شماره ۲ سازمان، آذر رضایی همسر موسی خیابانی و اشرف ربیعی همسر مسعود رجوی کشته شدند. موسی خیابانی در حالیکه از ناحیه گردن مورد اصابت گلوله قرار گرفت در جا کشته شد.[۳] به گفتهٔ اعضای کمیته موسی هیچ سیانوری در دهان نداشت (از سیانورش استفاده نکرد) فقط نارنجکی تله کرده بود که فرصت نکرد ضامنش را بکشد و بهمراه همسر باردارش آذر رضایی در اتوموبیلش در حین فرار در پارکینگ خانه زعفرانیه کشته می‌شود.[۲۱]

در این واقعه پسر خردسال مسعود و اشرف با نام مصطفی رجوی زنده ماند.[۲۲] این واقعه از سوی مجاهدین «عاشورای مجاهدین» نامیده شد.[۲۳]

در فرهنگ عامه[ویرایش]

دقایق پایانی فیلم ماجرای نیمروز ماجرای حمله نیروهای امنیتی به محل اختفای موسی خیابانی در زعفرانیه و کشته شدن او را به تصویر کشیده‌است.[۲۴]

پی‌نوشت‌ها[ویرایش]

  1. سازمان مجاهدین خلق، پیدایی تا فرجام ص ۴۴۴
  2. اداره کل ثبت احوال استان آذربایجان شرقی، بایگانی تبریز
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ https://www.mashreghnews.ir/news/702050/موسی-خیابانی-شرح-حال-سردار-منافقین-خلق-عکس-و-فیلم
  4. مجموعه اطلاعیه‌ها و موضع‌گیری‌های سیاسی مجاهدین مجاهدین. انتشارات سازمان مجاهدین خلق ایران، 1358. 
  5. http://s3.picofile.com/file/8218270818/اسلام_رادیکال_،_اسلام_مجاهدین_آبراهامیان.
  6. http://www.iran-archive.com/sites/default/files/sanad/mojahedine_khalgh--mojahed_fogholade_3_0.pdf
  7. بیلان ترور، استحالهٔ ایدئولوژیک»، فصلِ اول، بخشِ «ویژگی‌های آماری ترورشدگان». 
  8. آبراهامیان، یرواند. اسلام رادیکال. 
  9. مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام.  - در این کتاب، تعداد افرادی را که توسط شاخه نظامی مجاهدین که تحت فرماندهی موسی خیابانی بود، کشته شدند را بیش از 300 نفر عنوان کرده؛ و مدعی است که اکثر آن‌ها غیرنظامیان بودند که البته مورد تأیید سازمان مجاهدین خلق ایران نیست.
  10. https://books.google.com/books?id=dNXhCQAAQBAJ&pg=PA339&lpg=PA339&dq=موسى+خيابانى+كانديداى+مجلس&source=bl&ots=aCAgkBFmkZ&sig=Jk3iQ4FrKlW5XM8qzQV_hKEFdiU&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiG14nUlNTXAhVIo6QKHVWACCMQ6AEIswEwGw
  11. آبراهامیان، یرواند. اسلام رادیکال.  - فصل نهم، صفحهٔ 279 از ترجمه فارسی
  12. https://books.google.com/books?id=dNXhCQAAQBAJ&pg=PA339&lpg=PA339&dq=موسى+خيابانى+كانديداى+مجلس&source=bl&ots=aCAgkBFmkZ&sig=Jk3iQ4FrKlW5XM8qzQV_hKEFdiU&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiG14nUlNTXAhVIo6QKHVWACCMQ6AEIswEwGw
  13. http://sahebnews.ir/130261/منافقي-كه-بخاطرش-هواپيماي-دوبي-بندرعب.htm
  14. http://www.iranfreedom.org/fa/سیاست/1341-ماجرای-نیمروز-خامنه‌ای-خمینی-زعفرانیه-اطلاعات-سپاه-۱۹بهمن-دانشگاه-تهران-زندان-مجاهدین-خلق-موسی-خیابانی-کیست؟
  15. http://www.iran-archive.com/sites/default/files/sanad/mojahedine-khalgh-mojahed-00168-01.pdf
  16. .. «زندان، رزمگاه می‌شود». سازمان مجاهدین خلق ایران، 29 دی 1393. بازبینی‌شده در 1 تیر 1394.  - .. «19 شهریور سالروز درگذشت پدر طالقانی». سازمان مجاهدین خلق ایران. بازبینی‌شده در 1 تیر 1394.  صدای طالقانی در این دیدار در این فیلم پخش می‌شود
  17. «سخنرانی پدر طالقانی در روز آزادی مسعود رجوی». این نوار صوتی توسط مجاهدین خلق منتشر شده. بازبینی‌شده در 9 تیر 1394.  - در این‌جا صدای سید محمود طالقانی در دیدار با مجاهدین خلق موجود است
  18. نشریه مجاهد، شماره 75. سازمان مجاهدین خلق ایران.  - عنوان مطلب: شهدای 4خرداد از زبان بادر مجاهد موسی خیابانی
  19. آبراهامیان، یرواند. اسلام رادیکال.  - آبراهامیان در یک پاورقی به صورتی خیلی مختصر این روایت را نقد می‌کند.
  20. نشریه مجاهد، شماره 131. سازمان مجاهدین خلق ایران.  - عنوان مطلب: صدای سردار، آخرین نوار سردار شهید خلق موسی خیابانی، قسمت آخر
  21. http://www.farsnews.com/13951118001892
  22. http://www.youtube.com/watch?v=87vN0qJY3kM
  23. https://article.tebyan.net/351342/موسی-خیابانی-کشته-شد-
  24. "کشتن موسی خیابانی به روایت مردان امنیتی/او جای سیانور نارنجک داشت"، خبرگزاری مهر، ۸ فروردین ۱۳۹۶، بازدید شده در ۵ اسفند ۱۳۹۶.

منابع[ویرایش]

  • عبور از بحران. 
  • Ervand Abrahamian (1989), Radical Islam - The Iranian Mujahedin, I.B.TAURIS, London

[۱۱]