محمد منتظری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
محمد منتظری
محمد منتظری
زادروز ۱ فروردین ۱۳۲۳
نجف آباد
درگذشت ۷ تیر ۱۳۶۰ (۳۷ سالگی)
تهران
آرامگاه حرم حضرت معصومه
ملیت ایرانی
پیشه سیاسی
نقش‌های برجسته نماینده مردم نجف آباد
سرپرست روزنامه پیام شهید
لقب شهید بین‌الملل
مذهب شیعه
والدین آیت‌الله منتظری
ماه سلطان ربانی

محمد منتظری (زادهٔ ۱ فروردین ۱۳۲۳ - درگذشتهٔ ۷ تیر ۱۳۶۰)[۱][۲] از مبارزان با حکومت پهلوی بود که بارها به زندان افتاد. پس از انقلاب نماینده مجلس شورای اسلامی شد.[۳][۴] وی فرزند ارشد آیت‌الله حسینعلی منتظری بود.

زندگی‌نامه[ویرایش]

محمد همراه با فراگیری درس‌های دبستان، برای کمک به گذران زندگی خانواده، نخست، به کشاورزی و سپس، به کارگری در کارگاه ریخته گری و ساخت قاشق و چنگال پرداخت.[۵] در ۱۳۳۷، پس از سپری کردن دوره دبستان با راهنمایی پدر روانه حوزه علمیه قم شد.[۶] بیشتر درس‌های حوزوی سطح و تا اندازهای هم خارج فقه را، نزد پدرش فرا گرفت. از استادان او در حوزه علمیه قم میتوان از آیات: روح‌الله خمینی، سیدمصطفی محقق‌داماد، حسینعلی منتظری و علی مشکینی نام برد.[۷] اردیبهشت ۱۳۵۸ ازدواج کرد که ثمره آن ازدواج، دو فرزند است.

مبارزات سیاسی قبل از انقلاب اسلامی[ویرایش]

تمبر یادبود کشته‌شدگان بمب‌گذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی

محمد منتظری، از آغاز جنبش آیت‌الله خمینی در دهه ۱۳۴۰ در بیشتر عرصههای جنبش کوشا و پرتلاش بود. محمد که خود به خواندن کتاب‌های سیاسی علاقهمند بود، در قم چندین کتابخانه سیاسی سیار در مدرسه فیضیه، مدرسه دارلشفاء، مدرسه عبدالرحیم‌خان معروف به خان و مدرسه حجتیه برپا داشت تا طلبهها از آن بهره برند.[۸] همزمان با اوج‌گیری جنبش آیت‌الله خمینی در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ علیه حکومت پهلوی، فعالیتهای جهادی خود را آغاز کرد و تا پایان زندگی به پشتیبانی از ولایت فقیه ادامه داد.[۹] نخستین بار، هنگام دستگیری آیت‌الله خمینی در پی اعتراض به قانون اعطای مصونیت قضایی به مستشاران نظامی آمریکا یا همان کاپیتولاسیون، در چهارم آبان ۱۳۴۳ دستگیر شد[۱۰] و پس از هفت ماه، از زندان آزاد شد. در دیماه ۱۳۴۳ که همزمان با ماه رمضان بود، بار دیگر به علت شعار دادن به هواداری از آیت‌الله خمینی بازداشت گردید. به دنبال ادامه مبارزه، دوباره در اردیبهشت ماه ۱۳۴۴، بازداشت و به زندان قزل‌قلعه در کوی امیرآباد تهران فرستاده شد.[۱۱] محمد منتظری در آغاز فروردین ۱۳۴۵، برای تأیید اعلامیه های آیت‌الله خمینی به امضاء گرفتن از علمای دینی علیه حکومت محمدرضا شاه پهلوی، و پخش اعلامیهها همت گماشت.

حسینعلی منتظری به همراه محمد منتظری و آیت‌الله طاهری اصفهانی

با پیگیری ساواک، او در اول مرداد ۱۳۴۵ در حرم حضرت معصومه (س) دستگیر گردید.
وی پیرو مکتب آیت‌الله خمینی بود؛ در بازجوییها درباره انقلاب و مردم آشکارا گفته بود: «مقلد آیت‌الله خمینی هستم، نظرم، نظر آیت‌الله خمینی است.» در شهریور ۱۳۴۵، او را از زندان قزل‌قلعه به زندان شماره چهار قصر تهران منتقل کردند. همبندی وی با عالمانی چون آیت‌الله محمود طالقانی و آیت‌الله عبدالرحیم ربانی شیرازی، از وی مجاهدی خستگی ناپذیر و فراهم آورد و با وجود شکنجههای فراوان، رسالت خویش را فراموش نکرد. در یادداشتهایی که حجت‌الاسلام منتظری از خود به یادگار گذاشته است، به بحث‌های خود با بیژن جزنی و برخی از سران حزب توده ایران در زندان اشاره میکند و نتیجه میگیرد که آنها «فی قُلوبهم مرض» هستند.[۱۲] محمد، در پایان دی ۱۳۴۷ به شرط نرفتن به شهر مذهبی قم، از زندان آزاد شد؛ التزامی که از آن سرپیچید. او باز هم پیکار انقلابی خود را پی گرفت. در تابستان ۱۳۴۸ به تدریس درس حکومت اسلامی می‌پرداخت و طی سالهای ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۰ اقتصاد اسلامی را درس می‌داد.[۱۳] دست نوشته های این درس، در ۱۳۵۶، ابتدا در خارج از ایران و پس از آن، در ایران به صورت جزوه، چاپ و پخش گردیدند.
در ۱۳۴۸ کنسرسیوم نفتی سرمایه‌داران آمریکایی که دو عضو آن، دیوید راکفلر و دیوید لیلیانتال بودند، به دنبال اعتراض آیتالله سید محمدرضا سعیدی نسبت به سرمایه گذاری این شرکت‌ها، شکنجه و کشته شد. محمد منتظری با صدور اعلامیههایی، به افشاگری دوباره تاراجگران آمریکایی این شرکت بزرگ نفتی پرداخت. از این رو، حکومت پهلوی از رفتن منتظری به حج در ۱۳۴۹ جلوگیری کرد.[۱۴] محمد منتظری در ۱۳۵۰ فعالیتهای سیاسی و ضداستکباری خود را شدت بخشید. ساواک که دریافته بود که وی با برخی از پیکارگران سر و سری دارد، بر آن بود تا پس از شناسایی همه آنها، او را دستگیر کند.

متوارى شدن محمد منتظرى از ایران[ویرایش]

محمد منتظرى در خردادماه ۱۳۵۰ طى یک تعقیب و گریز از چنگ مأموران ساواک متوارى و پس از مدتى زندگى مخفیانه از مرز شرقى ایران و پاکستان به کمک همرزمانش از کشور خارج می‌‌‌‌‌‌شود. در پاکستان با رهبران مذهبی؛ چون ابوالاعلی مودودی، از چهره‌های دینی پاکستان و وابسته جماعت اسلامی و مولانا مفتی محمود، رهبر جمعیت علما پاکستان، ارتباط یافت.[۱۵] قبل از خروج او از ایران مأموران امنیتى به منزل آیت‌الله منتظری یورش برده و ضمن بازرسى منزل، ایشان را به همراه احمد منتظری برادر محمد، جهت اطلاع از محل اختفاى او، بازداشت می‌‌‌‌‌‌کنند و پس از چند روز به دلیل عدم اطلاع آنان از محل مخفى شدن وی، آزاد می‌‌‌‌‌‌شوند. اما از همان لحظه تعقیب و مراقبت پدر و برادر محمد ادامه می‌‌‌‌‌‌یابد و هرکجا که مورد ظن وگمان اقامت اوست مورد بازرسى قرار می‌‌‌‌‌‌گیرد. شایعات زیادى درباره بازداشت یا عدم آن در جامعه و به ویژه در میان مبارزین منتشر می‌شود. به دلیل واسطه گرى این امور با دربار توسط آقاى فلسفی، آیت‌الله منتظری از این طریق به دنبال یافتن اطلاعى از وضعیت فرزند خویش است. آیت‌الله منتظری به دلیل کسالت‌‌هاى شدید جسمى و روحى ناشى از زندان و به ویژه بی‌اطلاعى از وضعیت محمد، به سفارش پزشکان سفرى چند روزه به شمال کشور را آغاز می‌‌‌‌‌‌کند که پس از بازگشت از سفر و اقامت در نجف‌آباد از سوى یکى از دوستان مرحوم محمد منتظرى تلگرافى از نجف مشاهده می‌‌‌‌‌‌کند که: "مسافرکم سالم وارد" و بدین ترتیب پس از یک سال بی‌اطلاعی‌، بی‌خبرى و نگرانى از وضعیت پسر، پدر متوجه می‌‌‌‌‌‌شود که محمد وارد نجف شده است. علاوه بر آیت‌الله منتظری ساواک هم تا آن زمان از خروج محمد منتظرى از ایران بی‌خبر بود. ساواک که احتمال می‌‌‌‌‌‌دهد آیت‌الله منتظری از محل اختفاى محمد مطلع است طى ملاقاتى با آیت‌الله منتظری از ایشان می‌‌‌‌‌‌خواهد که محل مخفى شدن وى را اطلاع دهد تا رژیم در مجازات وى تخفیف قائل شود وگرنه امکان دارد که هر لحظه در درگیرى با مأموران کشته شود که در این صورت مقصر اصلى خود اوست. ساواک در حالى از این طرفند استفاده می‌‌‌‌‌‌کند که هم پدر اگر بداند محل پسر را نمی‌گوید و هم اینکه محمد خارج از کشور در حال تردد میان عراق و لبنان و سوریه است،[۱۶] محمد منتظری در ۱۳۵۲ به شهر نجف در کشور عراق رفت و فعالیت‌های انقلابی خود را در آنجا پی‌گرفت. او در درس آیت‌الله خمینی هم حاضر می‌شد. در آنجا همراه با طلبه‌های مبارز و پناهنده ایرانی، گروهی به نام «روحانیون مبارز خارج از کشور» را پایه‌ریزی کردند.[۱۷] او در میانه دهه پنجاه مدتی در کویت بود که درآن زمان آیت‌الله سید محمد حسینی شیرازی(ازعلمای تبعیدی عراق) ازپشتیبانان نهضت آیت‌الله خمینی بودند اتاقی درحسینیه رسول اعظم که وی تأسیس کرده بود دراختیار محمد منتظری قرارداد. وی همراه با فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی، به آموزش چریکی پیکارگران ایرانی در عراق نیز می‌پرداخت ازجمله آواز پشتیبانان سازمان عمل اسلامی عراق بود. وی در ۱۳۵۴ راهی لبنان گردید. در لبنان هم هم‌چون عراق، همراه با کارهای فرهنگی و انقلابی، آموزش جنگ چریکی به مبارزان را آغاز نمود. محمد منتظری از همکاری سازمان فتح نیز برخوردار بود و خود در اردوگاه فداییان فلسطینی در لبنان آموزش نظامی دید. در لبنان، به همراه یاران خود در کنار پیکارگران فلسطینی و لبنانی با اسراییلیها جنگید. خانههایی که در لبنان و سوریه، در اختیارش بودند، مرکز دیدارهای وی با کسانی بودند که برای ادامه پیکار با استعمارگران نزد او می- آمدند.[۱۸] محمد منتظری دامنه جهاد خود را از خاورمیانه به اروپا هم کشانید. وی در آن زمان با نام مستعار «سمیعی» در پاریس رفت‌وآمد می‌کرد[۱۷] و سخنرانی‌های آیت‌الله خمینی را با کمک انجمن اسلامی لندن، در میان انجمن‌های اسلامی اروپا و آمریکا پخش می‌کرد. زمانی که حکومت پهلوی دوم در دوم آذر ۱۳۵۴ آیت‌الله محمود طالقانی و پدرش را دستگیر کرد، محمد منتظری در کلیسای سنت ماری پاریس دست به اعتصاب زد که بازتاب گسترده‌ای یافت. یکم آبان ۱۳۵۶ همزمان با مرگ مشکوک سید مصطفی خمینی، در لندن بود و توانست به کمک انجمن اسلامی این شهر و دیگر شهرهای انگلیس، راه پیمایی باشکوهی در خیابانهای لندن برپا کند و دست داشتن ساواک و صهیونیست‌ها را در این واقعه افشا کند.
وی به دنبال درگذشت مشکوک دکتر علی شریعتی، در برپایی آیین سوگواری وی در بیروت همکاری شایانی داشت.[۱۹] منتظری، پس از درج نوشته توهین‌آمیز روزنامه اطلاعات درباره آیت‌الله خمینی در ۱۷ دی ۱۳۵۶، بار دیگر برای افشاگری حکومت شاه، در کشور فرانسه اعتصاب روحانیون مبارز را در کلیسای سنت ماری برگزار کرد.[۲۰] با ورود امام (ره) به نوفل لوشاتو در پاریس، محمد به فرانسه رفت و مبارزه خود را در آنجا دنبال کرد.[۲۱] پس از بازگشت آیت‌الله خمینی از تبعید و اقامتشان در مدرسه علوی، محمد منتظری و گروه آموزش یافته وی، بخشی از پاسداری و امنیت این مکان را به عهده گرفتند.[۲۲]

فعالیت‌ها پس از انقلاب[ویرایش]

محمد پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، در پایه‌گذاری کمیته انقلاب اسلامی در ۲۳ بهمن و پیشبرد کار آن نقش به‌سزایی داشت.[۲۳] همچنین، در برپایی حزب جمهوری اسلامی در ۲۷ اسفندماه ۱۳۵۷ تلاش بسیاری کرد.[۲۴]
به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی، چون انقلابی می‌اندیشید، باور داشت که باید کارها را به صورت انقلابی و آن هم نه با دستگاه زنگ‌زده و پاکسازی نشده نظام پیشین، به سامان کرد. به همین دلیل است که تا زمان مرگش، با نخست‌وزیری مهندس مهدی بازرگان، دولت موقت و لیبرال‌ها رابطه خوبی نداشت. منتظری موضعگیریهای دولت موقت را، اشتباه و خیانت آمیز و تصمیمهای آن را در کارهای کشوری و سیاست خارجی نادرست می‌دانست[۲۵] و میگفت: «بازرگان در خط ما نیست.»[۲۶] از دید محمد منتظری، دولت موقت نه تنها برخورد قاطع و انقلابی، با آشوب‌آفرینی ضدانقلاب در گنبد کاووس و کردستان نکرد، بلکه به آن آشوب‌ها دامن هم زد. همچنین، به ایجاد رابطه با جنبش‌های رهایی‌بخش گرایشی نداشت.[۲۷]
او با ارزیابی‌هایی که داشت بیان می‌داشت که آیت‌الله دکتر محمد حسینی بهشتی با دولت موقت هم‌اندیشه است.
محمد منتظری در آغاز پیروزی انقلاب، گروهی به نام «پاسداران انقلاب اسلامی» یا «پاسا» را سرپرستی میکرد که یکی از گروه‌های چهارگانهای بود که بعدها از به‌هم پیوستن آنها، نهاد انقلابی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در دوم اردیبهشت ۱۳۵۸ پایه‌گذاری شد. پاسا، پاسداری از استقلال، آزادی، حکومت اسلامی، رویارویی با صهیونیسم، واپسگرایی، استبداد و رهایی همه مستضعفان جهان را هدف خود اعلام کرد. مجله عربی ((الشهید))رابه کمک سازمان عمل اسلامی عراق و آیت الله سیدتقی مدرسی در تهران منتشرکرد و پس از آن، روزنامه پیام شهید، وابسته به این گروه بودند.[۲۸] محمد منتظری برای پیشبرد کار سپاه پاسداران، از ساز و برگ نظامی رزمندگان فلسطینی در آن نهاد بهره گرفت و واحد جنبش‌های آزادی‌بخش را در سپاه پایه‌ریزی نمود. محمد منتظری پس از تسخیر سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸، بیشتر وقت خود را برای جنبشهای رهایی‌بخش به کار می‌گرفت؛ زیرا معتقد بود استکبار جهانی به سرکردگی آمریکا و صهیونیسم بین‌الملل، نمی‌خواهد هیچ کشور انقلابی و مستقلی در جهان ماندگار شود. بر این پایه، اسراییل را، دشمن سوگند خورده انقلاب اسلامی میدانست.[۲۹] با چنین باوری بود که رزمندگانی را به جنوب لبنان گسیل داشت و خود نیز به آنجا شتافت.[۳۰]
با ابوالحسن بنی‌صدر، نیز سر ناسازگاری داشت. مردم نجف‌آباد در نخستین انتخابات مجلس شورای اسلامی، او را به نمایندگی مجلس برگزیدند. او همچنین، در شورای‌عالی دفاع و کمیسیون خارجه مجلس عضویت داشت.[۳۱]

بازتاب‌های شخصیتی[ویرایش]

او از وقتی که خود را شناخت و در جامعه وارد شد، ارزش‌های اسلامی را نیز شناخت و با تعهد و انگیزه حساب شده، وارد میدان مبارزه علیه ستمگران گردید؛ او با دید وسیعی که داشت، سعی در گسترش مکتب و پرورش اشخاص فداکاری می‌نمود؛ او فرزند اسلام و قرآن بود؛ او عمری در زجرها و شکنجه‌ها و از آن بدتر شکنجه‌های روحی از طرف بدخواهان به سر برد.[۳۲]
اگر چه شهادت برای همه افتخار است، اما پاکبازی چون محمد که از آغاز نوجوانی تا لحظه شهادت، سراسر عمر پربرکت خود را در راه ضربه‌زدن بر دشمن دژخیم و سرانگشتان پلید او یعنی اسراییل و عمال مرتجع در منطقه، به کار برده و همیشه در زیر قبای ساده خویش بمبی ساعتی علیه صهیونیسم و امپریالیسم با خود حمل می‌کرد، افتخاری موفقت‌آمیزتر است.[۳۳]
او می‌گفت: یکی از معیارهای شناخت انسان انقلابی، موضع او در برابر مسئله جهانی بودن اسلام و رد مرزهای جدایی‌افکن است. او می‌گفت که هر انقلابی در سرزمین مسلمانان، اگر با روح، فکر، سیاست و حتی کاروان پیکارجویان و انقلابیانش، از مرزها فراتر نرود و در راه خدا، پیشروی خود را به جاهای دیگر آغاز نکند، پیروزی پایداری نخواهد داشت[۳۴]

مرگ[ویرایش]

پس از انقلاب، محمد منتظری از چهره‌های بانفوذ و پرحرکت انقلابی به شمار می‌آمد. در نتیجهٔ درگیری خونینی که بین نیروهای وفادار به روح‌الله خمینی و سازمان مجاهدین خلق در سال ۱۳۶۰ رخ داد، تعداد زیادی از کارگزاران رده بالای انقلاب از جمله محمد بهشتی، رئیس جمهور محمدعلی رجائی و نخست وزیر محمدجواد باهنر در اثر بمب‌گذاری و ترور کشته شدند. یکی دیگر از قربانیان این بمب‌گذاری‌ها محمد منتظری بود که در انفجار در دفتر حزب جمهوری اسلامی کشته شد. در پی مرگ شیخ محمد منتظری در حادثه بمب‌گذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی، آیت‌الله خمینی در پیامی خطاب به آیت‌الله منتظری گفت: «... گرچه تمام شهیدان انقلاب و شهیدان عزیز و معظم یکشنبه شب، از برادران ما و شما بودند و ملت قدرشناس برای آنان به سوگ نشستند و دشمنان اسلام در شهادت آنان شاد و اسلام عزیز سرافراز است لکن از فرزند عزیز شما شناختی دارم که باید به شما با تربیت چنین فرزندی تبریک بگویم. او از وقتی که خود را شناخت... ارزش‌های اسلامی را شناخت و با تعهد و انگیزة حساب شده وارد میدان مبارزه علیه ستمگران گردید...».[۳۵]

منابع[ویرایش]

  1. «درخواست منتظری برای دستگیری"محمد منتظری». 
  2. امير سپهر. «آيا اميدی به سپاه پاسداران هست؟». گویا نیوز. 
  3. «نگاهی کوتاه بر: زندگی پرخروش شهید محمد منتظری». روایتگر، ۴تیر۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۰۹ مه ۲۰۱۳. 
  4. «شهید محمد منتظری». بنیاد هفتم تیر، ۵مهر ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۰۹ مه ۲۰۱۳. 
  5. ایزدی، مصطفی، یادنامه شهید محمد منتظری، قم: انتشارات و تبلیغات فرهنگ انقلاب اسلامی، ۱۳۶۱. صفحه۲۸۱
  6. صادقیاردستانی، احمد، زندگینامه حجتالاسلام شهید محمد منتظری، قم: محمد، ۱۳۶۱. صفحه۳۲
  7. «زندگی نامه شهید محمد منتظری». پایگاه فرزندان زهرا، ۹تیر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۰۹ مه ۲۰۱۳. 
  8. مجله کیهان فرهنگی، شخصیت فرهنگی منتظری، ش۱۶، ۵/۴/۱۳۶۴ص ۳۶
  9. ایزدی، مصطفی، یادنامه شهید محمد منتظری، قم: انتشارات و تبلیغات فرهنگ انقلاب اسلامی، ۱۳۶۱. ص ۲۹۴
  10. خاطرات علی جنتی، به کوشش سعید فخرزاده، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۱ ص ۳۸
  11. شهید منتظری به روایت اسناد ساواک، به کوشش حجت الله طاهری و شهربانو رجبی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷ ص ۲۹
  12. صادقی اردستانی، احمد، زندگینامه حجت الاسلام شهید محمد منتظری، قم: محمد، ۱۳۶۱. ص ۳۶
  13. ایزدی، مصطفی، یادنامه شهید محمد منتظری، قم: انتشارات و تبلیغات فرهنگ انقلاب اسلامی، ۱۳۶۱ ص ۲۹۰
  14. (صادقی اردستانی، احمد، زندگینامه حجتالاسلام شهید محمد منتظری، قم: محمد، ۱۳۶۱ ص۴۱
  15. (همان، صص۴۷-۴۶)
  16. «خاطرات آیت‌الله منتظری صفحه ۶۰۵ و ۶۰۶». وب‌گاه آیت‌الله منتظری. 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ماهنامه شاهد یاران، ماهنامه یادمان شهید محمد منتظری، تهران: شاهد، ش ۴۸، آبان ماه ۱۳۸۸ ص ۴۳
  18. خاطرات مرضیه دباغ، ص۱۱۵
  19. ایزدی، مصطفی، یادنامه شهید محمد منتظری، قم: انتشارات و تبلیغات فرهنگ انقلاب اسلامی، ۱۳۶۱. ص ۳۰۹
  20. ماهنامه شاهد یاران، ص۵۲
  21. شهید منتظری به روایت اسناد ساواک، به کوشش حجت الله طاهری و شهربانو رجبی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷ ص ۳۰۵
  22. همان، ص۵۸
  23. صادقیاردستانی، احمد، زندگینامه حجتالاسلام شهید محمد منتظری، قم: محمد، ۱۳۶۱ ص ۵۸
  24. ماهنامه شاهد یاران، ماهنامه یادمان شهید محمد منتظری، تهران: شاهد، ش ۴۸، آبان ماه ۱۳۸۸. ص ۳۹
  25. صادقیاردستانی، احمد، زندگینامه حجتالاسلام شهید محمد منتظری، قم: محمد، ۱۳۶۱. ص ۵۹
  26. (ماهنامه شاهد یاران، ص۸۸)
  27. (شهید منتظری به روایت... ، ص۷۳)
  28. (ایزدی، صص۳۱۶-۳۱۵)
  29. (صادقی، ص ۶۱)
  30. (ایزدی، صص۳۱۷-۳۱۶)
  31. (همان، ص ۳۵۴)
  32. صحیفه امام، ص۵۱۱
  33. شهید منتظری به روایت اسناد ساواک، به کوشش حجتالله طاهری و شهربانو رجبی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷ ص ۲۳
  34. ماهنامه شاهد یاران، ص۹۰
  35. «پیام آیت‌الله خمینی در پی شهادت شیخ محمد منتظری در حادثة انفجار در دفتر حزب جمهوری اسلامی». وب‌گاه آیت‌الله منتظری. 

جستارهای وابسته[ویرایش]