علی‌رضا افتخاری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
علیرضا افتخاری
Alireza Eftekhari.jpg
علیرضا افتخاری
اطلاعات پس‌زمینه
تولد ۱۰ فروردین ۱۳۳۷ (۵۸ سال)[۱]
اصفهان
ملیت ایرانی
سبک‌(ها) سنتی ایرانی، پاپ سنتی
سال‌های فعالیت از ۱۳۵۷ تا کنون

علیرضا افتخاری مهیاری (زاده ۱۰ فروردین ۱۳۳۷، اصفهان) از خوانندگان بنام موسیقی سنتی ایرانی است.[۱] افتخاری پس از سالها فعالیت در موسیقی سنتی ایرانی فعالیت خود را در زمینه موسیقی تلفیقی (پاپ- سنتی) نیز شروع نمود و تاکنون خوانندگی بیش از ۶۰ آلبوم موسیقی را بر عهده داشته است. وی در سال ۱۳۸۹ موفق به اخذ نشان چهره‌های ماندگار شد.

شرح حال[ویرایش]

علیرضا افتخاری در سال ۱۳۳۷ در اصفهان دیده به جهان گشود. در کودکی نزد طباطبایی نوازنده ویولن تعلیم دید. از ۱۲ سالگی نزد استاد تاج اصفهانی به یادگیری ردیف‌های آوازی پرداخت. پس از مدتی نیز همزمان به بهره‌گیری از محضر جلیل شهناز و حسن کسایی در زمینه ردیف‌های موسیقی سنتی مشغول شد. در سال ۱۳۵۵ در آزمون باربد و در محضر اساتیدی چون علی اکبر خان شهنازی، داریوش صفوت، علی تجویدی و ... موفق به کسب رتبه نخست گشت. از سال ۱۳۶۰ پس از درگذشت استاد تاج اصفهانی نزد دادبه به ادامه تعلیم موسیقی پرداخت. در سال ۱۳۶۲، اولین آلبوم خود را به توصیه فرامرز پایور با نام «آتش دل» و به یاد استاد فقیدش تاج اصفهانی منتشر کرد. پس از آن، آثار او از صدا و سیمای ایران به صورت مرتب پخش شده و کنسرت‌های مختلفی[۱] را در کشورهایی چون ژاپن، آلمان، کانادا و انگلستان برگزار نموده است. وی در طول چهار دهه فعالیت حرفه‌ای خود، تا کنون موفق به انتشار بیش از ۶۰ آلبوم موسیقی در سبک‌های سنتی، ارکسترال و تلفیقی با همکاری اساتیدی چون: پرویز مشکاتیان، حسین علیزاده، علی تجویدی، عباس خوشدل، محمدعلی کیانی‌نژاد، مهرداد پازوکی، محمد جلیل عندلیبی، جواد لشکری، محمد موسوی، جلال ذوالفنون، هابیل علی‌اف، حسن میرزاخانی، محمدجواد ضرابیان، علی جعفریان، عبدالحسین برازنده، فضل الله توکل، محمدرضا چراغعلی، فریدون شهبازیان، کامبیز روشن‌روان و ... شده‌است. از آلبوم‌های معروف او می‌توان به مقام صبر، راز و نیاز، سروسیمین، شور عشق، نیلوفرانه، یاد استاد، سرمستان، افسانه، مستانه، امان از جدایی، هنگامه و شب عاشقان اشاره نمود.[۱]

افتخارات[ویرایش]

  • شاگرد استاد تاج اصفهانی در بیش از ۱۱ سال مداوم (از سن ۱۲ سالگی تا زمان فوت ایشان)
  • شاگرد استاد حسن کسایی و استاد جلیل شهناز در زمینه ردیف‌های موسیقی
  • کسب مقام اول آزمون باربد (در سال ۱۳۵۵)
  • خواننده‌ی پرفروش‌ترین و پر مخاطب‌ترین آلبوم تاریخ موسیقی ایران (نیلوفرانه).[۲]
  • دریافت نشان رسمی چهره‌های ماندگار (در سال ۱۳۸۹)
  • پر تیراژترین خواننده موسیقی سنتی[نیازمند منبع]

نظرات اهالی موسیقی[ویرایش]

استاد عباس خوشدل (آهنگساز آلبوم نیلوفرانه): اركستر و خواننده به آهنگ زنده است. این آهنگ است كه می تواند خواننده را به اوج رساند و برعكس به حضیض بكشاند. این را تجربه نشان داده. كما اینكه آقای افتخاری خواننده بسیار خوش صدا و صاحبنامی بود اما شنوندگان آقای افتخاری را با نیلوفرانه‌ها شناختند. به نظر من، آقای افتخاری یكی از بهترین خواننده هایی است كه بعد از انقلاب ظهور كرده است. از نظر وسعت صدا و همچنین رنگ صدا و جذابیت صدا و به خصوص اطلاعاتی كه در مورد اشعار قدما به خصوص حافظ دارد. آقای افتخاری در كارهایی مثل نیلوفرانه و رازگشا به نحو بسیار مطلوبی و شاید بیش از توان خود ارج گذاشته است. با در نظر گرفتن مطالب فوق و از آنجا كه من علاقه شدیدی به صدای ایشان داشته و دارم گاهی متاثر می شوم كه این خواننده دوست داشتنی چرا باید از كار های سست استفاده كند؟ آقای افتخاری می گوید اگر بخواهم كار فاخر بخوانم باید فقط از ساخته خوشدل بخوانم و آن هم سه سال به سه سال طول می كشد. واقعا هم همین طور است. رازگشا سه سال طول كشید تا آماده شد و از نظر اركستراسیون و رنگ آمیزی شاید كمتر شنیده باشید.

در حال حاضر اكثر خواننده ها خوب كار می كنند و مورد احترام من هستند. اگر خواننده ای باشد كه شرایط اجرایی افتخاری را داشته باشد و ملودی من بتواند چون نیلوفرانه ها، صدایم كن و رازگشا اجرا شود، با كمال میل از این خوانندگان استقبال خواهم كرد. [۳] [۴]

استاد محمد جلیل عندلیبی (آهنگساز آلبوم امان از جدایی): علیرضا افتخاری بی‌شک یکی از بهترین و با استعدادترین خوانندگان ماست. اما ایشان در این دوره از کار هنری خود نیاز به پشتیبانی و دلگرمی و تشویق دارند؛ چیزی که این روزها خیلی از ایشان دریغ می‌شود. در این زمانه کار هنرمندان خیلی سخت شده است و با ستم مضاعف و با این هزینه‌های سنگینی که دارند، مرد می‌خواهد تا با این وضعیت مقابله کند. علیرضا افتخاری، از آن دسته هنرمندانی است که در این وضعیت کاری، همیشه کار کرده؛ هر چند روند رو به بالا و پایینی داشته است. در این رفت و برگشتی که علیرضا افتخاری بین موسیقی سنتی و پاپ داشت، خیلی از طرفدارانش را از دست داد. کار علیرضا افتخاری از کار خیلی از هنرمندان این زمینه- مانند شهرام ناظری-بهتر است اما آن‌ها می‌دانند باید چه کار کنند، در صورتی که افتخاری از آن‌ها ساده‌تر است.[۵]

ابوالحسن مختاباد (روزنامه‌نگار و منتقد موسیقی): روزی یکی از آهنگسازان نامی که با آقای افتخاری کارهای فراوانی انتشار داده بود، گفت: «جنس این صدا حیرت انگیز است. حتی اگر ترشی هم بخورد می‌رود داخل استودیو می‌خواند، بدون اینکه حنجره‌اش خشی بردارد». این سخن اغراق نبود، جنس صدای آقای افتخاری و سبکی که او در آواز می‌خواند (آواز مکتب اصفهان) از ظهور پدیده‌ای در آواز خبر می‌داد. شخص خود من بیست سال قبل آوازی از آقای افتخاری در مخالف سه گاه شنیده‌ام (اجرایی خصوصی) روی شعر حافظ:

زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نیست

در حق ما هر چه گوید، جای هیچ اکراه نیست

که از معدود آوازهای مخالف سه گاه ماندگار در تاریخ موسیقی ایران است. به گمانم آقای افتخاری می‌توانست وزنه‌ای در موسیقی آوازی ایران باشد، اما راهی را انتخاب کرد که مردم او را بیشتر تصنیف خوان بدانند تا آوازخوان و البته تصنیف خوانی که تجربه‌هایی در ترانه خوانی و ... هم دارد و این یعنی نزول در نگاه اهل نخبه موسیقی.[۶]

سیدعلی‌رضا میرعلی‌نقلی (منتقد و پژوهشگر موسیقی):علیرضا افتخاری، بسیار كم مصاحبه می‌كند (می‌گویند اصلاً اهل مصاحبه نیست) و چیزی هم نمی‌نویسد. او فقط می‌خواند و صدایش، محكم‌ترین دلیل برای بودن اوست. صدای او ماندگارترین صدا در خاطره مردم در سالهای بعد از انقلاب است. اگر پیش از 1357 را در نظر بگیریم (كه دو سال پیش از آن، افتخاری در آزمون باربد نفر اول شده بود) و ملاك مقایسه را بین «صدا»های متعددی در نظر بگیریم كه هر كدام با ویژگی‌های خودشان در میدان خوانندگی ظهور كرده‌اند، بدون اینكه بخواهیم به روش خطی و پلكانی (نفر اول، دوم، سوم...) به هنرمندان «نمره» بدهیم، باید قبول كنیم كه توانایی‌های اجرایی علیرضا افتخاری مجموعه‌ای است كه او را با هیچ‌كس قابل مقایسه نمی‌كند و جایگاه خاص به او می‌بخشد. او این مسیر را در مدتی كمتر از بیست سال حضور مداوم در صحنه آواز پیموده و در زمانی كه كارخانه «خواننده‌سازی» موسیقی ایران پركارتر از همیشه بوده است (هر كدام از این خوانندگان با همه ویژگی‌های انحصاری و اختصاصی خود، با همدیگر قابل قیاس هستند و وجه مشترك بسیاری از آنها همان تقلید از استاد شجریان است چه قبول داشته باشند و چه با شدت آن را رد كنند.) افتخاری به‌طور طبیعی از فشار سایه سنگین استاد بركنار مانده است. او از شهری برخاسته كه سنت آواز‌خوانی قوی داشته است و دارد، هنوز هم بهترین استاد آواز به سبك قدیم (استاد محمدطاهرپور) در همین شهر است، و سنت تك‌نوازی و جواب آواز نیز در آن به كمال است. (با وجود بزرگانی مثل استاد كسایی و استاد شهناز.)

مشكل بتوان توانایی‌های افتخاری در كار خود را در خواننده‌ای دیگر پیدا كرد. منظور از «توانایی» به قول قدیمی‌ها فقط شش‌دانگ خواندن و چهچهه زدن نیست. در عصر وسایل پیشرفته ضبط و پخش، و در دوره‌ای كه نود و چند درصد نیازهای موسیقایی مردم از طریق كالای صوتی تحصیل می‌شود نه از طریق اجرای زنده، این «توانا»یی‌های فیزیكی كمتر به كار می‌آید. تسلّط افتخاری در خواندن سبك‌ها و روش‌های مختلف است و حتی موسیقی طبقات مختلف فرهنگی، نداشته‌ایم و نداریم خواننده‌ای كه هم بتواند ردیف استادش را خوب بخواند (البته اگر انگیزه و حوصله داشته باشد و تمرین كند)، هم مدل خوانندگان برنامه گلها را خوب از آب دربیاورد، هم ضربی و تصنیف قدیمی بخواند (نوار «آتش دل» با تنظیم استاد پایور را شنیدید)، هم از عهده ترانه‌های محلی خوب برآید و هم موسیقی مردمی را با همان لحن و لهجه حتی گیراتر و گرم‌تر از اصل ادا كند. درست مثل بازیگری منعطف آماده كه نقشهای متضاد و مختلفی را با مهارت اجرا می‌كند و خود را طوری به جای آنها می‌گذارد كه بیننده جریان زندگی و حضور را پشت این نقش «حس» كند. افتخاری در آواز چنین شخصیتی است. بازیگری به هزار چهره.

در كارنامه هیچ خواننده دیگری در تاریخ آثار ضبط شده موسیقی ایران، این همه قطعات مختلف، متنوع، متفاوت با یكدیگر و متعلق به یك خواننده وجود ندارد. افتخاری به اندازه چندین نفر، خوانده و ضبط كرده است و كارنامه‌اش به طرز شگفت‌انگیزی «متنوع» است. [۷] [۸]

سیدعلی‌رضا میرعلی‌نقلی (منتقد و پژوهشگر موسیقی):بسیار شنیده و خوانده‌ام كه به انتخاب‌های علیرضا افتخاری در خواندن فلان یا بهمان قطعات، ایراد می‌گیرند. ایراد داشتن و ایراد گرفتن، چیز عجیبی نیست و جزء جداناشدنی كار یك هنرمند است. اما تمامیت وجود هنرمند را نمی‌شود براساس ایرادهایش داوری كرد. به هر حال آنهایی كه اشكالات نخبه‌گرایانه بر خوانده‌ها و نوارهای او می‌گیرند، نسبت به خریداران و هواداران آثارش در اقلیت هستند و خوب این اكثریت است كه تكلیف هنرمند را معلوم می‌كند. مهم این است كه خواننده با آنچه می‌خواند احساس همدلی و صمیمیت كند و در صدایش «حضور» داشته باشد. اگر افتخاری موفقیتهای زیادی داشته، بخشی را مدیون همین است وگرنه صدای گرم و قوی در خوانندگی همه‌چیز نیست.

او بر سكویی ایستاده كه هیچ‌كس نمی‌تواند كاری را به او تحمیل كند و اگر او قطعه‌ای را می‌خواند، به هر حال در چارچوب سلیقه‌هایش می‌گنجیده است. وانگهی، افتخاری ثابت كرده است كه برای هر نوع خواندن ـ حتی موسیقی پاپ بر پایه ملودیهای سنتی و محلی ـ قدرت و توانایی دارد. اگر شرایط اجرای آثار هنری و نخبه‌گرا، اعم از آهنگساز و اركستر آماده و ترانه خوب و آهنگ‌نواز ممتاز و ... و تهیه‌كننده بافرهنگ، آماده باشد، باز هم افتخاری است كه برای خواندن آماده است. دیگران، با كلی «منم»زدنها و افكتهای روشنفكری برای پوشاندن عجز و ناتوانیشان وقتی پای كار پیش می‌آید، عملاً زه می‌زنند... بگذریم كه شرایط اجرای آن كارهای نخبه‌گرایانه در حال حاضر از لحاظ اجتماعی اصلاً مهیا نیست. زیرا اثر هنری را تنها هنرمند نمی‌سازد بلكه شرایط اجتماع است كه می‌سازد.

یادم آمد از ملاقاتی كه چندین و چند سال پیش با آقای منوچهر معروفی (فرزند استاد جواد معروفی) داشتم و سخن از ؟ آثاری به میان آمد كه پدر ارجمندشان برای اركستر بزرگ و آواز تنظیم كرده بودند و تا حالا هم اجرا نشده است. پرسیدم چرا اینها اجرا نشده‌اند؟ جواب دادند: پدرم دنبال یك صدای خوب و رسا می‌گشت و هر صدایی را نمی‌پسندید. پرسیدم: اگر الآن زنده بودند این كارها را به چه كسی می‌دادند كه بخواند؟ جواب دادند: افتخاری. فقط به علی‌رضا افتخاری. [۹] [۱۰]

سید عماد توحیدی (آهنگساز آلبوم قلندروار): نفر اول آواز آزمون باربد در سال ۱۳۵۵، از اصفهان، صاحب مکتب آوازی قدرتمند آمده است و با این حال علاوه بر تأثیراتی که از سلوک آوازی استاد تاج اصفهانی گرفته، از مطالعه آواز ادیب خوانساری و طاهرزاده و دادبه توشه‌ها برگرفته؛ ولی زمانی که بسیاری از خوانندگان، مسخ آوازخوانی فاخر شجریان سعی در تقلید از او داشتند و دارند، به میدان آمد و توجه عام و خاص را به خود جلب کرد. خوانندگی در آثار متنوع و حتی بازخوانی تعدادی از آثار قدیمی توسط او چنان با قدرت، گرمی و زیبایی همراه است که در تاریخ معاصر موسیقی ایران، خواننده‌ای به این حد ماهر درا جرای طرح‌های متفاوت یافت نمی‌شود. علیرضا افتخاری مرد مدارا و مردم‌مدار است. او نگاهی متکبر به مردم سرزمینش ندارد. مردم او را دوست دارند و با صدایش خاطره دارند. دربارهٔ استادش تاج شنیده‌ام که در نانوایی، تاکسی و کنار زاینده رود، روی کسی را برای خواندن به زمین نمی‌انداخته است؛ افتخاری دوستدار واقعی مردم سرزمینش است و از آن‌ها دوری نمی‌کند. حتی منتقدان جدی این سال‌های او- چه آنانی که دلایل قابل قبولی برای نقد آثارش (از جمله آلبوم‌های پاپ) دارند و چه آن‌هایی که دلایل مردودی از جمله اینکه هنرمند نباید در دسترس باشد- در یک باور مشترکند؛ او خوب می‌خواند! نه! او بسیار خوب می‌خواند! [۱۱]

حاشیه‌ها[ویرایش]

علیرضا افتخاری تا قبل از سال ۸۰ یک خوانندهٔ کم حاشیه محسوب می‌شد که کم‌تر مصاحبه می‌کرد و به ندرت کنسرت برگزار می‌کرد. اما از آخرین سال‌های دههٔ ۷۰ به صورت مداوم در برنامه‌های تلویزیونی مانند: کاروان، ضیافت و ... (بااجرای سهیل محمودی، مجری و ترانه سرا) ظاهر می‌شد که این کار باعث شروع انتقادات به وی شد. چرا که عدهٔ بسیاری از اهالی موسیقی سنتی، صداو سیما را تحریم کرده و حضور در آن را مایهٔ کم‌شدن شأن اساتید موسیقی می‌دانستند.

علیرضا افتخاری درسال ۱۳۸۸ ناخواسته درگیر اعتراضات مردمی به نتایج انتخابات و حوادث سیاسی آن سال شد. معترضین عملکرد وی را در مقابل محمود احمدی‌نژاد (رئیس جمهور وقت) نامتعارف می‌دانستند. وی در جواب، عملکرد خودش را این گونه توجیه نمود و گفت: هر که جای من بود همین گونه با مسئولین سیاسی رفتار می‌کرد؛ و عملش ناخواسته و بدون قصد و غرض سیاسی بوده است. این مسئله باعث شد که حتی دختر وی در انتخابات ریاست جمهوری سال ۹۲ به برخی از هنرمندان هشدار بدهد که درگیر جریان‌های سیاسی نشوند. وی چند سال بعد، در آغوش گرفتن احمدی‌نژاد را یک اشتباه خواند و خود را یک بازی‌خورده سیاسی تعبیر کرد که اگر مجدد در چنین موقعیتی قرار بگیرد، چنین اشتباهی را مجدد تکرار نخواهد کرد.[۱۲]

علیرضا افتخاری پس از ارائه چندین آلبوم با رنگ و بوی موسیقی تلفیقی (پاپ-سنتی)، باانتقادات اهالی موسیقی سنتی مواجه شد.

وی در برنامهٔ تلویزیونی شب شیشه‌ای (و مطبوعات) به این انتقادات این گونه پاسخ داد (نقل به مضمون):

من تابه حال ده‌ها ابوعطا خوانده‌ام، ده‌هاافشاری و چندین سه گاه و همه مانند هم بوده است. من حق دارم به عنوان یک خواننده تجربیات جدید داشته باشم. برای من بعد از رضایت خدا و مردم، بازگشت سرمایهٔ سرمایه‌گذاران مهم است.

وی در پاسخ به سؤال وانتقاد مجری که چرا این قدر پیاپی آلبوم منتشر می‌کنید گفت:

من اهل خوش‌نشینی نیستم که سالی یک آلبوم بدهم. من با آهنگسازان جوان کار می‌کنم و بدین صورت به فعالیت هنریم به صورت فعال ادامه می‌دهم و به پرورش آهنگسازان جوان کمک می‌کنم.

علیرضا افتخاری در تیرماه ۱۳۹۲ با انتشار نامه‌ای خطاب به محمد رضا شجریان از او درخواست آشتی مجدد کرد. این نامه که با تیتر «بیا همایون هم باشیم» منتشر شد، نشان می‌داد که روابط این دو خواننده موسیقی ایران به سردی گراییده است.[۱۳]

آثار[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ «زندگی نامه»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی. بازبینی‌شده در ۳ اردیبهشت ۱۳۸۹. 
  2. خبرگزاری ایسنا- مراسم شبی با عباس خوشدل، خالق نیلوفرانه‌ها- شهریور 92
  3. می‌خواستم نواساز و نغمه ساز باشم- مصاحبه با روزنامه کارگزاران- مهرماه 87
  4. وبلاگ عباس خوشدل- گفتگوی شماره 3
  5. همشهری جوان-ش. 258- اردیبهشت 89
  6. همشهری جوان-ش. 258- اردیبهشت 89
  7. ماهنامه مقام موسیقایی- شماره 15-ص 79- مهرماه 83
  8. پایگاه رسمی انتشارات سوره مهر- بخش مجلات- مقام موسیقایی- شماره 15
  9. ماهنامه مقام موسیقایی- شماره 15-ص 79- مهرماه 83
  10. پایگاه رسمی انتشارات سوره مهر- بخش مجلات- مقام موسیقایی- شماره 15
  11. همشهری جوان-ش. 258- اردیبهشت 89
  12. تاریخ به عقب برگردد، غلط بکنم احمدی‌نژاد را در آغوش بگیرم خبرگزاری صراط
  13. «علیرضا افتخاری خطاب به شجریان: بیا همایونِ هم باشیم»(فارسی)‎. ایسنا. بازبینی‌شده در 1 مرداد 1392. 

پیوند به بیرون[ویرایش]