این یک مقالهٔ خوب است. برای اطلاعات بیشتر اینجا را کلیک کنید.

باشگاه فوتبال استقلال تهران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از باشگاه فوتبال تاج تهران)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

استقلال
crest
نام کامل باشگاه شرکت فرهنگی ورزشی استقلال ایران
لقب(ها) آبی‌های پایتخت[۱]
پسران آبی[۲]
تاج
آبی‌پوشان[۳]

اس‌اس[۴]
تاریخ تأسیس ۴ مهر ۱۳۲۴ (۷۳ سال پیش)[۵] با نام دوچرخه‌سواران
نام ورزشگاه ورزشگاه آزادی
(گنجایش: ۷۸٬۱۱۶ نفر[۶])
مالک وزارت ورزش و جوانان
مدیرعامل امیرحسین فتحی (سرپرست)
سرمربی وینفرید شفر
لیگ لیگ برتر خلیج فارس
۹۷–۱۳۹۶ سوم
وب‌گاه www.fcesteghlal.ir
Kit left arm esteghlalfc1718h.png
Team colours
Kit body esteghlalfc1718h.png
Team colours
Kit right arm esteghlalfc1718h.png
Team colours
Kit shorts esteghlalfc1718h.png
Team colours
Kit socks esteghlalfc1718h.png
Team colours
لباس اول
Kit left arm esteghlalfc1718a.png
Team colours
Kit body esteghlalfc1718a.png
Team colours
Kit right arm esteghlalfc1718a.png
Team colours
Kit shorts esteghlalfc1718a.png
Team colours
Kit socks esteghlalfc1718a.png
Team colours
لباس دوم
Soccerball current event.svg فصل جاری

باشگاه فوتبال استقلال ایران که به‌طور خلاصه استقلال ایران یا استقلال نیز نامیده می‌شود یک باشگاه فوتبال حرفه‌ای[۷][۸] در ایران است که در چهارم مهر ماه سال ۱۳۲۴ در شهر تهران بنیان‌گذاری شد. استقلال تا پیش از انقلاب ایران در ابتدا دوچرخه‌سواران و سپس تاج نام داشت.[۹]

استقلال بازی‌های خانگی خود را در ورزشگاه آزادی در غرب تهران انجام می‌دهد. این باشگاه در حال حاضر در لیگ برتر و جام حذفی ایران شرکت می‌کند و کهن‌ترین تیم هر دوی این جام‌ها است. رقبای اصلی استقلال در این دو جام تیم‌های پرسپولیس از تهران و سپاهان و ذوب آهن از اصفهان هستند. استقلال با هشت قهرمانی در لیگ‌های فوتبال ایران،[۱۰] دومین تیم پرافتخار لیگ‌های سراسری ایران و با هفت قهرمانی پرافتخارترین تیم جام حذفی ایران است.[۱۱]

این باشگاه تا پیش از برگزاری رقابت‌های سراسری فوتبال در ایران در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی و سپس‌تر در زمان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۳۶۰، در جام‌های استان تهران، جام باشگاه‌ها و جام حذفی تهران بازی می‌کرد. رقبای اصلی باشگاه در آن جام‌ها در ابتدا تیم‌های شاهین و دارایی و بعدتر تیم‌های پاس و پرسپولیس بودند. این باشگاه با چهارده قهرمانی در جام باشگاه‌های تهران پرافتخارترین تیم این جام و با چهار قهرمانی در جام حذفی باشگاه‌های تهران دومین تیم پر افتخار این جام محسوب می‌شود. یک قهرمانی در سوپر جام تهران ۱۳۷۳ دیگر قهرمانی استانی این باشگاه است و در مجموع استقلال با نوزده قهرمانی پرافتخارترین تیم جام‌های استان تهران است.

استقلال در ده سال اخیر هفت بار جواز حضور در لیگ قهرمانان آسیا را کسب کرده‌است. این باشگاه با دو قهرمانی در جام باشگاه‌های آسیا (مسابقات باشگاهی قهرمانی آسیا ۱۹۷۰ و جام باشگاه‌های آسیا ۹۱–۱۹۹۰) و دو نائب قهرمانی (جام باشگاه‌های آسیا ۹۲–۱۹۹۱ و جام باشگاه‌های آسیا ۹۹–۱۹۹۸) و دو مقام سومی (مسابقات باشگاهی قهرمانی آسیا ۱۹۷۱ و جام باشگاه‌های آسیا ۰۲–۲۰۰۱) پُرافتخارترین باشگاه فوتبال ایران در رقابت‌های آسیایی و سومین باشگاه پرافتخار قاره آسیا است.[۱۲][۱۳] فدراسیون بین‌المللی تاریخ و آمار فوتبال این باشگاه را پس از الهلال عربستان و یوکوهاما مارینوس ژاپن، سومین باشگاه برتر فوتبال آسیا در قرن بیستم اعلام کرده‌است.[۱۴]

استقلال از پرطرفدارترین تیم‌های ایران است و در رقابت‌های لیگ برتر ایران و لیگ قهرمانان آسیا بازی‌های خانگی این تیم معمولاً در میان بازی‌های پر تماشاگر فصل هستند و در فصول اخیر این مسابقات استقلال بارها رکورد میانگین بیشترین تماشاگران بازی‌های خانگی را به خود اختصاص داده‌است. رکورد پرتماشاگرترین بازی جام باشگاه‌های آسیا و لیگ برتر ایران تا پایان سال ۲۰۱۷ نیز در اختیار استقلال است. پرویز خسروانی مالک این باشگاه تا پیش از انقلاب بود و بعد از انقلاب در حالی که در ابتدا سعی بر مصادره یا انحلال این باشگاه توسط گروه‌های سیاسی مختلف بود، در نهایت با تلاش عنایت‌الله آتشی نماینده سازمان تربیت بدنی دولت وقت در امور مربوط به سازمان ورزشی فرهنگی تاج، این باشگاه با تغییر نام و نشان‌واره از انحلال نجات یافت و به صورت رسمی تحت مالکیت سازمان تربیت بدنی درآمد هرچند که در این راه تمامی دارایی‌های خود را از دست داد. با انحلال سازمان تربیت بدنی در سال ۱۳۸۹ و تأسیس وزارت ورزش و جوانان، مالکیت این باشگاه نیز به این وزارت‌خانه رسید. برند باشگاه استقلال نیز در سال ۱۳۹۲ و در دهمین جشنواره ملی قهرمانان صنعت ایران به عنوان یکی از ۱۰۰ برند برتر ایران شناخته شد.[۱۵]

پیشینه

۵۷–۱۳۲۴: دوچرخه‌سواران و تاج

تیم دوچرخه‌سواران در سال‌های نخستین

در سال ۱۳۲۴ تعدادی از دوچرخه‌سواران باسابقه و دارای عناوین قهرمانی در کشور تصمیم گرفتند با ایجاد مرکزی برای گردهمایی‌های دوستانه، پایه‌های یک تشکل صنفی را برپا کنند و کلوپ دوچرخه‌سواران در ۴ مهر ۱۳۲۴ توسط آنان در تهران و در دفتری در خیابان فردوسی تأسیس شد، این باشگاه در ابتدا فقط مختص دوچرخه‌سواری بود. اما بعدها رشته‌های دیگر از جمله فوتبال نیز به فعالیت‌های باشگاه اضافه شدند.[۱۶] پنج ماه بعد و در اسفند ماه همان سال، بازیکنانی همچون چون علی دانایی‌فرد، پطروس باباجان، حسین حراج‌چی، احمد صمدیان، پیر کارلو، حسنعلی منصور، تفرشی، پرویز عمواوغلی، محمد جاودان با ادغام دو تیم نادر به سرپرستی محمد جاودان و تیم شهاب به سرپرستی پرویز عمواوغلی، تیم فوتبال کلوپ دوچرخه‌سواران را تشکیل دادند[۱۷] و بدین ترتیب باشگاه فوتبال دوچرخه‌سواران آغاز به فعالیت کرد. از میان بازیکنان آن زمان باشگاه علی دانایی‌فرد به عنوان مربی انتخاب شد.[۱۸]

در ۳۱ فروردین ۱۳۲۵ نخستین بازی فوتبال تاریخ باشگاه دوچرخه‌سواران انجام شد، این بازی که یک بازی دوستانه با تیم گیو بندرانزلی بود با نتیجه ‎۱–۰ به سود تیم دوچرخه‌سواران پایان یافت.[۱۷] نخستین بازی رسمی تاریخ این باشگاه نیز در آذر ماه سال ۱۳۲۵ در هفته اول جام باشگاه‌های تهران برگزار شد که برابر تیم سرباز با نتیجه ۱–۳ شکست خورد.[۱۹] دوچرخه‌سواران در پایان مسابقات آن فصل و در اولین فصل حضورش در مسابقات رسمی، در هر دو جام باشگاهی و حذفی تهران به فینال رسید اما با شکست در فینال‌ها در برابر تیم‌های سرباز[۲۰] و دارایی[۲۱] در هر دو جام دوم شد. فصل بعد و در خرداد ۱۳۲۷ این باشگاه قهرمان مسابقات جام حذفی تهران ۲۷–۱۳۲۶ شد که این قهرمانی نخستین عنوان رسمی دوچرخه‌سواران است.[۱۹][۲۲] در مهر ماه ۱۳۲۸ و با توافق بین پرویز خسروانی، از اعضای هیئت مؤسسین و مدیر آن زمان باشگاه و مدیران تیم سرباز، این تیم منحل شد و بازیکنانش به تیم دوچرخه‌سواران پیوستند که این کار قدرت دوچندانی به تیم بخشید.[۱۷][۱۹]

در زمستان ۱۳۲۸ پرویز خسروانی به تنهایی امتیاز باشگاه دوچرخه‌سواران را در اختیار گرفت[۲۳] و سپس دست به تغییر نام باشگاه زد چرا که باشگاه دوچرخه‌سواران حالا در چندین رشته ورزشی فعال بود و نام دوچرخه‌سواران دیگر مناسب چنین باشگاهی نبود.[۲۴] در تاریخ یک اسفند ۱۳۲۸ نام باشگاه بعد از بحث و رای‌گیری بین اعضای هیئت‌مدیره و با توصیه بازیکنان نظامی باشگاه همچون محمد خاتم، حسین سرودی و هم‌چنین پرویز خسروانی، به باشگاه فوتبال تاج تهران تغییر کرد و به ثبت رسید.[۱۹][۲۴][۲۵] اعضای هیئت مدیره در هنگام تغییر نام باشگاه عبارت بودند از: پرویز عمواوغلی، گرائیلی، ملکی، علی دانایی‌فرد و سیدآقا جلالی.[۲۴] همچنین در تابستان ۱۳۲۹ تیم تاج با دعوت انجمن ملی المپیک افغانستان[۲۶] به این کشور سفر و در جام استقلال افغانستان در شهر کابل شرکت کرد و در یکی از بازی‌های این جام تیم ملی افغانستان را ‎۳–۲ شکست داد.[۲۷] این نخستین سفر یک تیم باشگاهی ایرانی به خارج از کشور بود.[۱۷] در اسفند ۱۳۲۹ نخستین دوره بازی‌های آسیایی در دهلی‌نو برگزار شد و از ۶۴ ورزشکار کاروان ایران ۲۲ نفر از اعضای تیم تاج بودند از جمله ستارگان تیم فوتبال تاج، عارف قلی‌زاده، محمود بیاتی، نادر افشارعلوی‌نژاد، پرویز کوزه‌کنانی و ژرژ مارکاریان.[۱۷]
در سال‌های ابتدایی دهه ۱۳۳۰، باشگاه تاج دچار اختلافات داخلی شد و این اختلافات باعث شدند تا تعدادی از بازیکنان و مربی تیم به تیم نادر بپیوندند.[۱۷] خاتم و سرودی نیز با خسروانی و جاه طلبی‌هایش به مشکل برخوردند و تاج را ترک کردند.[۱۹] مجموع این اتفاقات باعث شدند تا برای چند فصل تاج در مسابقات باشگاه‌های تهران شرکت نکند و دست تیم از جام‌های قهرمانی کوتاه بماند. در نیمه دوم این دهه با بازگشت دانایی‌فرد و تعدادی از بازیکنان جدا شده، تاج مجدداً موفق به فتح جام باشگاه‌ها و حذفی تهران شد و در سال‌های ۱۳۳۵ و ۱۳۳۷ توانست هر دو جام باشگاه‌ها و حذفی تهران را هم‌زمان فتح کند. در شهریور ۱۳۳۶ تاج به عنوان نماینده تهران در مسابقات قهرمانی ایران که در اصفهان برگزار شد شرکت کرد و با برتری بر رقبا قهرمان ایران شد. آن‌ها در دیدار فینال با نتیجه ۰–۳ تیم تبریز را مغلوب کردند.[۱۷]

تاج قهرمان آسیا در بهار ۱۳۴۹

مسن شدن بازیکنان اصلی و ظهور رقبای جدید از جمله تیم پاس که تعدادی از بازیکنان نظامی باشگاه از جمله حسن حبیبی، حشمت مهاجرانی و محمد رنجبر را به خدمت گرفت باعث شدند تا تیم تاج در سال‌های نخستین دهه ۱۳۴۰ موفقیت خاصی کسب نکند[۱۷] و در مسابقات جام باشگاه‌های تهران همواره در میانه‌های جدول متوقف شود. در نیمه دوم این دهه باشگاه دستخوش تغییراتی شد، زدراکو رایکوف در اسفند ۱۳۴۸ جانشین علی دانایی‌فرد شد تا وی بعد از بیش از دو دهه مربی‌گری در تاج از این پست کنار رود و فصل نوینی در تاریخ باشگاه تاج رقم بخورد.[۱۷] رایکوف در نخستین قدم جوانگرایی را در دستور کار خود قرار داد و سپس سیستم تیم را از ۴-۲-۴ سنتی فوتبال ایران به سیستم مدرن ۳-۳-۴ تغییر داد[۲۸] تا در بهار ۱۳۴۹ تاج با سیمایی نوین قدم به مسابقات باشگاهی قهرمانی آسیا بگذارد. تیم تاج که در ورزشگاه امجدیه میزبان این مسابقات بود موفق شد بدون شکست خوردن قهرمان شود. آن‌ها در دیدار فینال این مسابقات در حالی که با یک گل از هاپوئل، حریف اسرائیلی خود عقب بودند در نهایت با گل غلام وفاخواه مساوی کردند و در وقت‌های اضافه با گل مسعود معینی پیروز شدند تا جام قهرمانی آسیا در خانه بماند[۲۹] و یکی از باارزش‌ترین عناوین قهرمانی تاریخ این باشگاه به دست آید.[۲۸] در زمستان ۱۳۴۹ تاج جام منطقه‌ای ۱۳۴۹، نخستین جام باشگاهی سراسری ایران را باز هم بدون شکست فتح کرد، آن‌ها در نیمه‌نهایی این مسابقات در دیداری جنجالی و پر حاشیه از سد پرسپولیس گذشتند و در فینال پاس را شکست دادند.[۳۰] در ادامه مسابقات آن فصل تاج در زمستان ۱۳۴۹ و بهار ۱۳۵۰ یک بار دیگر فاتح جام باشگاه‌های تهران شد تا برای بتواند برای سومین بار در تاریخش در یک فصل دو جام را از آن خود کند.[۲۸]

تاج در سال ۱۳۵۱ یک بار دیگر جام باشگاه‌های تهران را فتح کرد.[۱۷] جام باشگاه‌های تهران ۱۳۵۱ آخرین سالی بود که تاج در این مسابقات شرکت کرد و از سال ۱۳۵۲ تیم تاج به مسابقات جام تخت جمشید پیوست[۳۱] و دور دوم مسابقات را در حالی فتح کرد که در نیم فصل نخست از یازده بازی ده برد و یک تساوی کسب کرده بود اما در نیم فصل دوم که پس از برگزاری بازی‌های آسیایی تهران ادامه یافت با افت مواجه شد ولی در نهایت دو هفته مانده به پایان فصل قهرمان شد.[۳۲] فصل بعد تاج نتوانست از مقام قهرمانی‌اش دفاع کند[۳۳] و در هفته‌های پایانی فصل ۱۳۵۵ سرانجام رایکوف بعد از حدود هفت سال مربی‌گری از تاج کنار رفت و در ابتدا علی دانایی‌فرد به شکل موقت[۱۸] و سپس ولادمیر جکیچ به‌طور ثابت جانشینش شدند.[۳۴] باشگاه تاج در سال ۱۳۵۷ موفق شد فاتح دومین دوره رقابت‌های جام حذفی شود[۳۵] تا آخرین عنوان قهرمانی فوتبال سراسری ایران قبل از انقلاب ۱۳۵۷ را از آن خود کند. در شهریور همان سال و در حالی که از جام تخت‌جمشید ۱۳۵۷ دوازده هفته گذشته بود و این باشگاه با یک امتیاز کمتر در تعقیب شهباز صدرنشین بود، با ملتهب شدن شرایط کشور و اوج‌گیری انقلاب ایران و تعطیلی این مسابقات از ادامه حضور در رقابت‌ها بازماند.[۳۶]

۱۳۵۷-هم‌اکنون: استقلال

منصور پورحیدری در جلوگیری از انحلال باشگاه تاج نقش حیاتی ایفا کرد و در سال‌های بعد هفت مرتبه به عنوان مربی‌گری باشگاه را بر عهده گرفت.

پس از انقلاب ۱۳۵۷، کاخ مرکزی تاج، شبانه توسط کمیته انقلاب اسلامی تسخیر[۳۷][۳۸] و موزه باشگاه تاج مورد سرقت واقع شد و بسیاری از اماکن باشگاه تاج مانند فروشگاه و دفتر مرکزی از دست گردانندگان باشگاه خارج و به سازمان‌هایی همچون تربیت بدنی و تبلیغات اسلامی واگذار شدند.[۳۹] سپس در حالی که چند گروه مختلف سیاسی قصد مصادره باشگاه را داشتند[۴۰] و حسین فکری، سرپرست موقت سازمان تربیت بدنی به ۲۲ تن از بازیکنان تاج رضایت‌نامه داده و به آنان اعلام کرده بود که به هرجا دوست دارند می‌توانند بروند،[۲۳] با تلاش و سماجت جمعی از بازیکنان آن زمان و سابق باشگاه همچون عنایت‌الله آتشی (از تیم بسکتبال تاج)، عباس کردنوری، حسن نظری، ناصر حجازی، جواد قراب، رضا عادلخانی، حسن روشن، مهدی کشاورز، قاضی شعار، هادی نراقی و به خصوص منصور پورحیدری و تعدادی از هواداران باشگاه از انحلال و مصادره تاج جلوگیری شد.[۴۰] سال بعد در حالی که تیم تاج قصد داشت در مسابقات جام شهید اسپندی شرکت کند، برگزارکنندگان مسابقات از حضور این تیم با نام تاج جلوگیری کردند و اعلام کردند که تاج یک مجموعهٔ ورزشی مانند امجدیه است و به عنوان یک تیم ورزشی در مسابقات پذیرفته نمی‌شود.[۴۱] با مشورت برخی از بازیکنان قدیمی و نزدیکان باشگاه از جمله منصور پورحیدری، سیدآقا جلالی، بهرام صفت، پدر حسن روشن و عنایت‌الله آتشی چند نام همچون استقلال و آزادی و تختی پیشنهاد شدند و در نهایت در بیستم فروردین ۱۳۵۸ نام استقلال برگزیده شد و نام باشگاه به باشگاه فوتبال استقلال تهران، تغییر[۴۰] و باشگاه در جام شهید اسپندی شرکت کرد اما به هر صورت در میانه‌های برگزاری جام از ادامه مشارکت استقلال جلوگیری شد.[۴۲]
با جوانگرایی مربیان پیشین و سازندگی تیم‌های پایه، باشگاه در سال‌های پایانی دهه ۱۳۵۰ و نخستین دهه ۱۳۶۰ چندان ترکیب اصلی خود را عوض نکرد و از سال ۱۳۵۸ به دلیل عدم برگزاری مسابقات سراسری به مسابقات استانی جام باشگاه‌های تهران بازگشت اما این مسابقات در هر دو فصل ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ ناتمام ماندند.[۴۳] منصور پورحیدری بازیکن و مربی سابق باشگاه در سال ۱۳۵۹ برای نخستین بار پست سرمربی‌گری باشگاه را بر عهده گرفت،[۴۴] در نیمه نخست دهه ۱۳۶۰ استقلال دو بار جام باشگاه‌های تهران را فتح کرد که قهرمانی این تیم در سال ۱۳۶۲ نخستین قهرمانی‌اش با نام نوین استقلال بود.[۱۷] در سال‌های ابتدایی دهه ۱۳۶۰ پست مربی‌گری در استقلال بارها دست به دست شد به گونه‌ای که در سال ۱۳۶۳ فریدون عسگرزاده به مدت پانزده روز و در سال ۱۳۶۴ حسن حبیبی به مدت ۴۵ روز این سمت را بر عهده داشتند.[۴۵] پست مدیریت باشگاه نیز میان کارمندان سازمان تربیت بدنی دست به دست شد؛ به عنوان نمونه نادر فریادشیران که در سال ۱۳۶۴ دروازه‌بان ذخیره راه‌آهن بود به دلیل کارمند بودن در سازمان تربیت بدنی هم‌زمان مدیریت باشگاه را نیز بر عهده داشت.[۲۳] اما از سال ۱۳۶۸ و با تغییر در مدیریت سازمان تربیت بدنی،[۴۶] سیستم مدیریت استقلال نیز عوض شد و ثباتی که این تغییر با خود به همراه آورد[۲۳] باعث شد تا یکی از درخشان‌ترین دوران‌های باشگاه استقلال رقم بخورد. آن‌ها در آن سال ابتدا در چهارمین دوره لیگ قدس که نخستین مسابقات سراسری باشگاهی در ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ بود قهرمان شدند؛[۴۷] استقلال در دیدار فینال این مسابقات پرسپولیس را شکست داد.[۴۸] سپس در سال ۱۳۶۹ به عنوان نماینده ایران راهی جام باشگاه‌های آسیا ۹۱–۱۹۹۰ شدند و در حالی که این مسابقات به دلیل جنگ خلیج فارس به تعویق افتاده بود[۴۹] سرانجام در تابستان ۱۳۷۰ مرحله نهایی‌اش به میزبانی بنگلادش برگزار شد و استقلال در دیدار فینال با پیروزی برابر لیائونینگ از چین موفق شد برای دومین بار قهرمان جام باشگاه‌های آسیا شود تا نخستین و تا به امروز تنها تیم ایرانی باشد که توانسته‌است بیش از یک بار قهرمانی در جام‌های رسمی بین‌المللی را تجربه کند. در این بازی‌ها استقلال باز هم بی‌شکست ماند[۴۹] و صمد مرفاوی هم با شش گل زده آقای گل این مسابقات شد.[۵۰]

استقلال در بهار ۱۳۹۷

در سال ۱۳۷۰ استقلال یک بار دیگر حضور در فینال جام باشگاه‌های آسیا را تجربه کرد که در گام آخر در ضربات پنالتی مغلوب تیم الهلال عربستان سعودی شد و از دست‌یابی به سومین قهرمانی قاره‌ای بازماند.[۵۱] سال بعد و در جام آزادگان ۱۳۷۱ در حالی که استقلال در گروه خود سوم و در جدول کلی مسابقات پنجم شده بود، به دلیل سهمیه‌بندی استانی آن لیگ و تعدد تیم‌های تهرانی مجبور به حضور در مسابقات سوپر جام تهران شد تا جواز حضور در دوره بعدی جام آزادگان را کسب کند و به دنبال عدم موفقیت در آن مسابقات و پر بودن سهمیه تیم‌های تهرانی در لیگ دسته دوم به لیگ دسته سوم فرستاده شد تا یکی از نقاط تاریک تاریخ این باشگاه رقم بخورد.[۵۲] در نیمه دوم این دهه نیز استقلال یک بار دیگر و این بار در مقابل تیم ژاپنی جوبیلو ایواتا در بازی فینال مغلوب شد و برای دومین بار به مقام نایب قهرمانی جام باشگاه‌های آسیا رسید.[۵۳]

در ابتدای دهه ۱۳۸۰ دوران طولانی مربیگری منصور پورحیدری در استقلال به پایان رسید[۵۴] و شاگردان و دستیاران این مربی شامل پرویز مظلومی، امیر قلعه‌نویی و صمد مرفاوی در چند نوبت مربی‌گری استقلال را در این دهه به عهده گرفتند[۵۵] و به ویژه قلعه‌نویی دوران موفقی را با این تیم سپری کرد. وی دو بار و در حالی که تنها بعد از پایان فصل به عنوان مربی باشگاه انتخاب شده بود موفق شد جام حذفی را در فصل‌های ۸۱–۱۳۸۰ و ۸۷–۱۳۸۶ فتح کند و دو بار نیز موفق به فتح لیگ نوین و حرفه‌ای فوتبال ایران که از ابتدای دهه ۱۳۸۰ پایه‌گذاری شده بود[۵۶] شد تا تمامی قهرمانی‌های استقلال در لیگ در این دهه تحت هدایت این مربی به دست آیند. هرچند تیم استقلال در طی این دهه بارها در هفته یا هفته‌های آخر از دستیابی به عنوان قهرمانی در لیگ حرفه‌ای ایران بازماند.[۵۷][۵۸] در زمستان سال ۱۳۸۵ کوتاهی مسئولان باشگاه استقلال در ارسال به موقع فهرست بازیکنان به کنفدراسیون فوتبال آسیا باعث شد که این کنفدراسیون استقلال را از لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۰۷ کنار بگذارد تا یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات مدیریتی تاریخ این باشگاه رقم بخورد.[۱۷]

دهه ۱۳۹۰ نیز با فتح جام حذفی ۹۱–۱۳۹۰ و در ادامه لیگ برتر ۹۲–۱۳۹۱ شروع شد و استقلال در ادامه و در فصل ۹۳–۱۳۹۲ موفق شد بعد از سال‌ها غیبت در مراحل پایانی لیگ قهرمانان آسیا تا مرحله نیمه‌نهایی این مسابقات صعود کند ولی در برابر تیم سئول از کره جنوبی مغلوب شد و از راه‌یابی به دیدار پایانی این مسابقات بازماند.[۵۹] پس از ناکامی متوالی مربیان ایرانی در هدایت این تیم به عنوان قهرمانی لیگ برتر ایران، در میانه دهه ۱۳۹۰ سرانجام مدیران باشگاه استقلال سیاست استخدام بازیکنان سابق باشگاه به عنوان مربی را کنار گذاشتند و بعد از پانزده سال یک مربی خارجی، وینفرید شفر را به عنوان مربی این تیم برگزیدند[۶۰] و وی موفق شد تا در نخستین فصل حضورش در استقلال عنوان قهرمانی در جام حذفی را برای این تیم به ارمغان آورد.[۶۱]

نشان‌واره و نمادها

نشان‌واره

باشگاه استقلال در طی تاریخش پنج نشان‌واره مختلف داشته‌است که دو نشان‌واره متعلق به پیش از انقلاب و سه نشان‌واره مربوط به بعد از انقلاب هستند.[۶۲] با توجه به نام اولیه باشگاه، نشان‌واره نخستین تیم نشان‌گر ورزش دوچرخه‌سواری بود اما با تغییر نام باشگاه به تاج در سال ۱۳۲۸، نشان‌واره این باشگاه نیز تغییر کرد، بدین ترتیب نشان‌واره باشگاه با الهام از نام نوین تیم به تاج سلطنتی دودمان پهلوی و دو حلقه در هم تنیده در هر طرفش تغییر یافت. نشان‌واره باشگاه به مدت ۲۸ سال ثابت و بدون تغییر بود تا اینکه بعد از انقلاب سال ۱۳۵۷ و تغییر اجباری نام تیم، نشان‌واره باشگاه نیز دستخوش تغییرات شد.

نمادها

تاج پهلوی، منبع الهام نام و نشان‌واره پیشین باشگاه

نام و نشان‌واره پیشین باشگاه، با الهام از تاج پهلوی، تاج بود و در بیشینه مدت فعالیت باشگاه تا پیش از انقلاب ایران، این تیم همین نام را داشت و هواداران این تیم نیز به تاجی معروف بودند. بعد از انقلاب، بازیکنان، دست‌اندرکاران و نزدیکان باشگاه مجبور شدند برای جلوگیری از انحلال باشگاه نام تیم را عوض کنند و از میان نام‌های استفاده شده در شعارهای انقلابی آن سال، واژه استقلال را برگزیدند. صفحه رسمی فیفا نیز، در گزارشی که در سپتامبر ۲۰۰۹ در مورد استقلال منتشر کرد از این تیم با نام تاج ایران نام برد.[۶۳]

رنگ و پوشاک

تیم فوتبال دوچرخه‌سواران از ابتدا با لباس آبی رنگ در مسابقات حاضر شد[۲۵][۶۴] و استقلال همچنان آبی می‌پوشد. از میان باشگاه‌های سطح اول ایران، استقلال و تیم‌های همنامش همچون استقلال اهواز و استقلال خوزستان تنها تیم‌هایی هستند که آبی می‌پوشند؛ بدین ترتیب رنگ آبی به یکی از نمادهای این باشگاه تبدیل شده و آبی‌پوشان یکی از لقب‌های باشگاه است.[۶۵]

تیم تاج در جام منطقه‌ای سال ۱۳۴۹ با پیراهن آبی فیروزه‌ای و شرت مشکی رنگ شرکت کرد[۶۶] اما قبل و بعد از آن رنگ آبی پیراهن باشگاه به ندرت دچار تغییر شده‌است. استقلال در مناسبت‌های ویژه‌ای همچون مرگ ناصر حجازی و غلامحسین مظلومی با پیراهن مشکی رنگ در میدان‌ها حاضر شد.[۶۷][۶۸] لباس دوم استقلال به‌طور تاریخی همواره سفید رنگ بوده اما در مسابقات جام علم که در بهار ۱۳۵۲ در شهر اهواز برگزار شد با لباس زرد رنگ[۶۹] و در بازی‌های لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۱۳ با لباس نقره‌ای رنگ به عنوان لباس دوم به میدان رفت.[۷۰]

پوشاک

طرح لباس استقلال از ابتدا پیراهن آبی رنگ ساده بود و از ابتدای فعالیت باشگاه تا اواسط دهه ۱۳۶۰ لباس استقلال کمتر دچار تغییر می‌شد. تنها استثنا فصل ۶۱–۱۳۶۰ بود که استقلال با الهام‌گیری از پیراهن تیم ملی پرو در جام جهانی ۱۹۷۸ یک نوار مورب سفید رنگ به پیراهن خود افزود.[۷۱] این طرح پس از آن فصل دیگر تکرار نشد. در ابتدای دهه ۱۳۷۰ طرح اصلی لباس استقلال چندین بار عوض شد و لباس استقلال در سال ۱۳۷۰ در آخرین دوره مسابقات جام باشگاه‌های تهران دارای اشکال هندسی بود. از دهه ۱۳۸۰ بدین سو طرح پیراهن استقلال از سادگی درآمد و خطوط و طرح‌های گرافیکی وارد طراحی پیراهن باشگاه شدند.[۷۲] هم‌چنین استقلال به مناسبت بازی‌های ویژه‌ای همچون شهرآوردهای تهران و بازی‌های لیگ قهرمانان آسیا لباس‌هایی را به تن کرده که فقط مخصوص آن بازی بوده‌اند و دیگر پس از آن با آن لباس‌ها به میدان نرفت.[۷۳][۷۴]

لباس‌های تاریخی استقلال

پشتیبانان مالی و پوشاک

از ابتدای تأسیس باشگاه تا میانه‌های دهه ۱۳۶۰، استقلال بدون درج نشان تولیدکننده پوشاک به میدان‌ها می‌رفت. از دهه ۱۳۶۰ بدین سو باشگاه استقلال اقدام به درج نماد تولیدکننده پوشاک بر روی پیراهن کرد از آن پس همواره شرکت‌های مختلفی تولیدکننده اصلی پوشاک باشگاه بوده‌اند. عدم رعایت مالکیت فکری و جدی نگرفته شدن حق تکثیر[۷۵] باعث شده‌اند که شرکت‌های معتبر و بین‌المللی تمایلی به قرارداد بستن با باشگاه‌های ایرانی از جمله استقلال نداشته باشند چرا که امکان فروش انحصاری محصولات خود را در بازار ایران ندارند. بدین ترتیب استقلال همواره با شرکت‌های ایرانی یا شرکت‌های بین‌المللی کمتر شناخته شده قرارداد می‌بندد. این امر باعث متضرر شدن باشگاه نیز می‌شود چرا که قراردادهای تولید پوشاک استقلال همگی تنها تأمین کالا هستند و باشگاه در این زمینه درآمدزایی نقدی ندارد.[۷۶]

فصل تولیدکننده پوشاک پشتیبانان مالی اصلی پیراهن
۷۵–۱۳۷۴ عقیلی ایراندا بیمه آسیا بیمه ایران[۷۷]
۷۶–۱۳۷۵ پیچک بیمه آسیا
۷۷–۱۳۷۶ بیمه آسیا پاک
۷۸–۱۳۷۷ موتوژن
۷۹–۱۳۷۸ بیمه آسیا آترا[۷۸] آدامس پرستو[۷۹]
۸۰–۱۳۷۹ ال جی[۸۰]
۸۱–۱۳۸۰ دایی
۸۲–۱۳۸۱ موتورسیکلت تلاش
۸۳–۱۳۸۲ جورابان آیوا[۸۱]
۸۴–۱۳۸۳ عقیلی شارپ[۸۲]
۸۵–۱۳۸۴ آبی‌پوشان ساژم[۸۳]
۸۶–۱۳۸۵ مجید کفش ملی[۸۴] لاستیک بارز ایرانسل[۸۵]
۸۷–۱۳۸۶ مؤسسه مالی و اعتباری شهر[۸۶] یک و یک فروشگاه شهروند[۸۷]
۸۸–۱۳۸۷ آل‌اشپورت بازار مبل ایران[۸۸] بازار موبایل ایران[۸۸] سایپا[۸۹]
۸۹–۱۳۸۸ بازار مبل ایران[۹۰] بازار موبایل ایران[۹۰]
۹۰–۱۳۸۹ بانک شهر[۹۱] بانک تات[۹۲]
۹۱–۱۳۹۰ شهرداری تهران[۹۳] بانک شهر[۹۴]
۹۲–۱۳۹۱ سرزمین ایرانیان[۹۵] سرمایه‌گذاری صدرا پاسارگاد[۹۶] بانک رفاه[۹۷]
۹۳–۱۳۹۲ مجید بازار مبل ایران[۹۸]
۹۴–۱۳۹۳
۹۵–۱۳۹۴ ۳۶۱ درجه ری‌را[۹۹] نمایندگی سامسونگ[۱۰۰] همراه اول[۱۰۱] فودلند[۱۰۲]
۹۶–۱۳۹۵ لی-نینگ بیمه رازی[۱۰۳] همراه اول[۱۰۴]
۹۷–۱۳۹۶ همراه اول[۱۰۵] ایرانسل[۱۰۶]
۹۸–۱۳۹۷ ایرانسل[۱۰۷]

هواداران

هواداران استقلال در بازی استقلال و داماش هفته پایانی فصل ۹۲–۱۳۹۱

به‌طور تاریخی هواداران استقلال از میان طبقه متوسط[۱۰۸]و نخبه جامعه ایران بودند،[۱۰۹] نخستین دسته‌های این هواداران از میانه‌های دهه ۱۳۲۰ شکل گرفتند، با پایان جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۲۴ مردم به عرصه‌های جدید اجتماعی متمایل شدند و علاقه‌مندان به ورزش، ورزش جدید و جذاب فوتبال را پیگیری می‌کردند. در همان زمان نیز با انحلال تیم توفان که پرتماشاگرترین تیم زمان خود بود، طرفداران این تیم به تیم‌های دیگر از جمله دوچرخه‌سواران متمایل شدند[۱۱۰] و طرفداران فوتبال در تهران بین سه تیم تاج، دارایی و شاهین تقسیم شدند. با انحلال دارایی و شاهین در اواخر دهه ۱۳۴۰ و ورود پرسپولیس به رده اول فوتبال تهران، تاج و پرسپولیس عمده طرفداران فوتبال را به خود جلب کردند[۱۶] و از آن پس نیز باشگاه همواره طرفداران خود را داشته و هم‌اکنون نیز استقلال دارای میلیون‌ها هوادار در سراسر ایران است.[۵۶] تیم استقلال به کمک هوادارانش تعدادی از رکوردهای مربوط به حضور تماشاگر را در اختیار دارد؛ استقلال در طی ۱۲ فصل اخیر لیگ برتر در ۴ فصل رکورد بیشترین تماشاچی در بازی‌های خانگی را به خود اختصاص داده‌است.[۱۱۱][۱۱۲][۱۱۳][۱۱۴] در بازی‌های بین‌المللی در یک دهه اخیر نیز باشگاه استقلال با ۷ بار حضور در لیگ قهرمانان آسیا، در ۴ فصل ۲۰۱۰، ۲۰۱۱، ۲۰۱۳ و ۲۰۱۷ رکورد تعداد میانگین تماشاچی در بازی‌های خانگی را به خود اختصاص داده‌است.[۱۱۵][۱۱۶][۱۱۷][۱۱۸]

با این که باشگاه استقلال در تهران قرار دارد، در سراسر ایران دارای هوادار است[۱۱۹] و در بازی‌های خارج از خانه نیز عده زیادی برای تشویق این تیم به ورزشگاه می‌روند به گونه‌ای که معمولاً تیم استقلال بیشتر از تیم میزبان هوادار دارد.[۱۲۰] این باشگاه در کشورهای حوزه خلیج فارس هم هوادار دارد. به عنوان مثال در فصل‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ لیگ قهرمانان آسیا در بازی‌های خارج از خانه استقلال که همگی در کشورهای حوزه خلیج فارس شامل قطر، امارات متحده عربی و عربستان سعودی برگزار شدند، به‌طور میانگین و به ترتیب ۷۵۳۳ و ۷۷۵۱ نفر برای طرفداری از استقلال به ورزشگاه رفتند.[۱۲۱][۱۲۲]
در فصل ۹۹–۱۹۹۸ جام باشگاه‌های آسیا و در بازی استقلال و جوبیلو ایواتا ژاپن که در ورزشگاه آزادی برگزار شد، با حضور ۱۲۱ هزار نفر، پرتماشاگرترین بازی تاریخ جام باشگاه‌های آسیا و از پرتماشاگرترین بازی‌های تاریخ فوتبال ایران بوده‌است.[۱۲۳] این در حالی‌ست که در آن روز حدود ۵۰ هزار نفر از هواداران استقلال نتوانستند راهی به ورزشگاه یابند و به خانه‌هایشان برگشتند.[۱۲۴]
همچنین در بازی پایانی پنجمین دوره لیگ برتر و در مقابل برق شیراز که به پیروزی ۴ بر ۱ استقلال و قهرمانی این تیم منجر شد، تعداد ۱۱۰ هزار نفر[۱۲۵] از هواداران استقلال برای دیدن این بازی که به قهرمانی این تیم منجر شد به ورزشگاه رفتند و حدود ۱۰ هزار نفر از هواداران نیز نتوانستند وارد ورزشگاه شوند که این تعداد رکورد جدیدی در فوتبال ایران بود.[۱۲۶]

جمعیت و رفتارشناسی

بر اساس یک پژوهش که در سال ۱۳۹۰ بر روی جامعه آماری هواداران استقلال و پرسپولیس با هدف تقسیم هواداران بر اساس متغیرهای جمعیت‌شناختی، جغرافیایی و وفاداری بود انجام شد،[۱۲۷] مشخص گردید که هواداران ۱۶ تا ۲۴ سال با ۶۸/۸ درصد بیشترین درصد هواداران استقلال را تشکیل می‌دهند و هواداران ۴۵ تا ۵۴ ساله با ۰/۹ درصد کمترین درصد هواداران را تشکیل می‌دهند. همچنین در تقسیم‌بندی بر اساس محل سکونت، ۶۱/۶ درصد هواداران استقلال ساکن استان‌های تهران و البرز و ۳۸/۴ درصد ساکن سایر استان‌های ایران هستند. با استفاده از جدول متقاطع نشان داده شد که ۹۳/۸ درصد هواداران باشگاه استقلال در گروه دارای وفاداری پنهان؛ ۳/۵ درصد هواداران باشگاه استقلال در گروه دارای وفاداری پایین؛ ۲/۷ درصد در گروه دارای وفاداری زیاد قرار داشتند؛ و هیچ‌کدام یک از آن‌ها در گروه دارای وفاداری جعلی نبوده‌اند. در نهایت، مقایسه وفاداری هواداران دو تیم نشان داد که بین وفاداری نگرشی هواداران دو باشگاه استقلال و پرسپولیس تفاوت معنی داری وجود ندارد، اما نتایج مقایسه وفاداری رفتاری هواداران دو باشگاه نشان داد وفاداری رفتاری هواداران استقلال از هواداران پرسپولیس به‌طور معنی داری بیشتر است.

زنان

مربی وقت استقلال، علی دانایی‌فرد در کنار خانواده‌اش در ورزشگاه امجدیه، پاییز ۱۳۳۵

تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ممنوعیتی برای ورود زنان به ورزشگاه‌های ایران وجود نداشت اما بعد از انقلاب ایران ورود زنان به ورزشگاه‌های ایران ممنوع شد[۱۶] و زنان هوادار استقلال نیز همچون زنان هوادار دیگر تیم‌ها از ورود به ورزشگاه‌ها محروم شدند. با این وجود زنان و دختران استقلالی همواره سعی در ورود به ورزشگاه داشته‌اند به گونه‌ای در بسیاری از مواقع برای اینکار مجبور به تغییر پوشش و ظاهر خود می‌شدند. در پاره‌ای از اوقات این تلاش‌هایشان موفق بوده و خبر ورود دختران استقلالی به ورزشگاه حتی در رسانه‌های عمومی نیز انعکاس می‌یافت.[۱۲۸] در حال حاضر نیروی انتظامی در بیرون از ورزشگاه از ورود زنان به ورزشگاه جلوگیری می‌کند و دختران هوادار استقلال نیز اجازه ورود به ورزشگاه را ندارند و در یک مورد، در بازی استقلال و العین در مرحله یک شانزدهم نهایی لیگ قهرمانان آسیا، یکی از دختران استقلالی با پوشش پسرانه توسط این نیرو دستگیر شد.[۱۲۹][۱۳۰]

از ابتدای فصل ۹۶–۱۳۹۵ و با اجازه منصوریان مربی وقت باشگاه به بانوان اجازه ورود به زمین تمرین استقلال، کمپ ناصر حجازی داده شد تا تماشاگر تمرین‌های پیش فصل استقلال باشند، اما این امر که با استقبال نسبی دختران هوادار استقلال رو به رو شده بود و بازخوردهای مثبتی هم داشت[۱۳۱] با مخالفت مدیریت وقت باشگاه رو به رو شد و بعد از فقط دو جلسه ورود دختران به تمرین‌های باشگاه نیز ممنوع شد[۱۳۲] و پس از آن زنان استقلالی دیگر نتوانستند تماشاگر تمرینات این تیم باشند.[۱۳۳]

هماوردان

هماوردان داخلی

شهرآورد استقلال و شاهین نخستین شهرآورد تهران محسوب می‌شود.[۱۹] تاج و شاهین در کنار دارایی ۳ قطب اصلی فوتبال تهران را تشکیل می‌دادند[۱۳۴] و به دلیل پرطرفدار بودن[۱۱۰] و خاستگاه‌های متفاوت دو تیم،[۱۳۵] دیدارهای رو در روی تاج و شاهین همواره با حساسیت زیادی برگزار می‌شد به گونه‌ای که تا سال‌ها این بازی نقطه عطف جام باشگاه‌های تهران بود[۱۳۶] و تا پیش از انحلال شاهین در سال ۱۳۴۶ این بازی شهرآورد اصلی تهران بود.[۱۳۷] در دهه ۱۳۵۰ و با بازگشت شاهین به سطح برتر فوتبال ایران با نام شهباز این شهرآورد مجدداً از سرگرفته شد. نخستین بازی دو تیم در سال ۱۳۲۵ در چارچوب مسابقات جام باشگاه‌های تهران برگزار شد که آن بازی در پایان ۱–۱ مساوی شد.[۱۹]

لحظه به ثمر رسیدن گل استقلال توسط وریا غفوری در ۸۶امین شهرآورد تهران، ۱۰ اسفند ۱۳۹۶، استقلال ۱–۰ پرسپولیس

با انحلال باشگاه فوتبال شاهین و کوچ دسته جمعی بازیکنان شاهین و تغییر جهت دسته زیادی از هواداران این تیم به تیم پرسپولیس که تا آن زمان در دسته پایین‌تر فوتبال تهران شرکت می‌کرد بازی میان تاج و شاهین به نوعی دیگر و این‌بار در قالب تاج و پرسپولیس ادامه یافت و اکنون نیز رقابت دو باشگاه پرهوادار و پرافتخار استقلال و پرسپولیس، مهم‌ترین مسابقهٔ باشگاهی فوتبال در ایران است.[۵۶] نخستین بازی دو تیم در ۱۶ فروردین ۱۳۴۷ یک بازی دوستانه بود که با نتیجهٔ بدون گل پایان گرفت. نخستین برنده این شهرآورد تیم تاج بود و از آن زمان تاکنون تعداد بردهای تیم استقلال در شهرآورد تهران همواره از باخت‌هایش بیشتر بوده‌است. همچنین تیم استقلال صاحب رکورد ویژه شش سال و ده ماه نباختن در شهرآورد است[۱۳۸][۱۳۹] به گونه‌ای که برد تیم پرسپولیس در مهر ۱۳۷۵ تنها سومین برد این تیم بعد از انقلاب ۱۳۵۷ بود.
فردای برگزاری نخستین شهرآورد، هفته‌نامه کیهان ورزشی روی جلد خود چیزی از بازی ننوشت و تیتری از فوتبال دخترها داشت،[۱۴۰] امروزه این بازی همواره با حساسیت بالا و تماشاگران زیاد همراه است و برگزاری آن بازتاب‌های زیادی در ایران دارد.[۱۴۱] هواداران دو تیم معمولاً برای این بازی ورزشگاه آزادی را پر می‌کنند.[۵۶] این شهرآورد گاهی به خشونت میان بازیکنان، و درگیری میان هواداران می‌انجامد و اوباش‌گران به ناوگان حمل و نقل عمومی از جمله اتوبوس‌ها آسیب می‌زنند.[۱۴۱][۱۴۲]

تیم سپاهان اصفهان که در ابتدا شعبه شاهین تهران در شهر اصفهان بود[۱۴۳] با انحلال تیم شاهین نام خود را به سپاهان تغییر داد[۱۴۴] و در سال ۱۳۵۰ برای نخستین بار در چارچوب بازی‌های جام منطقه‌ای ایران برابر تاج قرار گرفت که ‎۴–۰ بازنده شد. از آن پس دیدارهای دو تیم در قالب جام‌های مختلف و دیدارهای دوستانه ادامه داشت. از اوائل دهه ۱۳۸۰ و با قدرت گرفتن تیم سپاهان و خارج شدن فوتبال ایران از حالت دو قطبی و قهرمانی سپاهان در لیگ برتر به عنوان اولین تیم غیر تهرانی، این بازی نیز دارای اهمیت دو چندانی شد. به شکل ویژه‌ای دیدارهای فینال جام حذفی ۸۳–۱۳۸۲ که با جنجال و درگیری‌های فراوانی همراه بود.[۱۴۵] در سال‌های پایانی دهه ۱۳۸۰ نیز بازی این دو تیم اهمیت دوچندانی یافت چرا که برای پنج سال متوالی یکی از این دو تیم قهرمان لیگ برتر می‌شد و دیدار رو در روی این دو تیم تا حد زیادی تعیین‌کننده قهرمان لیگ بود.[۱۴۶][۱۴۷]

هماوردان بین‌المللی

به دلیل تعدد بازی‌ها و برگزاری بازی‌ها در مراحل حساسی همچون فینال و نیمه‌نهایی می‌توان باشگاه الهلال از کشور عربستان سعودی را مهم‌ترین هماورد بین‌المللی استقلال دانست[۱۴۸] بازی دو تیم که از سوی وبگاه گل دربی غرب آسیا لقب گرفته‌است[۱۴۹] تقابل دو قدرت سنتی قاره آسیاست[۱۵۰] و هم‌اکنون تبدیل به یک بازی مهم،[۱۵۱] حساس و کلاسیک شده‌است.[۱۵۲] دو تیم نخستین بار در مرحله گروهی مسابقات جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۹۱ با یکدیگر رو به رو شدند که الهلال با یک گل پیروز آن بازی شد.[۵۱] پس از آن این دو تیم شش بار دیگر در رقابت‌های جام برندگان جام آسیا و لیگ قهرمانان آسیا با یکدیگر رو به رو شدند[۵۱][۵۹][۱۵۳][۱۵۴][۱۵۵] که از بازی‌های مهم دو تیم می‌توان به فینال جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۹۱، نیمه نهایی جام برندگان جام آسیا ۱۹۹۶ و یک چهارم نهایی جام باشگاه‌های آسیا ۹۹–۱۹۹۸ اشاره کرد. در مجموع استقلال در نه رویارویی با الهلال چهار بار پیروز شده، دو بار مساوی کرده و سه بار نیز شکست خورده. دو تیم باید در مرحله گروهی مسابقات لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۰۷ نیز با یکدیگر رو در رو می‌شدند اما به دلیل اهمال مسئولان استقلال در ارسال به موقع اسامی بازیکنان ای‌اف‌سی تیم استقلال را از مسابقات محروم کرد و بازی‌های آن گروه تنها با شرکت سه تیم برگزار شد.[۱۵۶] آخرین دیدار دو تیم در مرحله گروهی لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۱۸ بود که استقلال در عمان ‎۱–۰ پیروز شد.[۱۵۷]

رسانه و فرهنگ عمومی

دو هفته نامهٔ تاج ورزشی به مدت ۲۹ سال بدون وقفه منتشر شد

باشگاه استقلال نخستین باشگاه فوتبال ایرانی است که رسانه اختصاصی خود را داشت، تاج ورزشی نام دو هفته نامه‌ای بود که توسط باشگاه از فروردین ۱۳۲۸ و با نام دوچرخه‌سواران و سپس تاج ورزشی منتشر شد.[۱۵۸] انتشار این دو هفته‌نامه تا بهمن ۱۳۵۷ انتشار یافت و بعد از انقلاب ایران انتشارش متوقف شد. بعد از انقلاب و از ابتدای دهه ۱۳۷۰ و دوران مدیریت کاظم اولیایی باشگاه مجدداً اقدام به انتشار رسانه اختصاصی خود کرد و هفته‌نامه استقلال جوان با سردبیری علی فتح‌الله‌زاده متولد شد[۱۵۹] که انتشارش هم‌اکنون و به شکل روزنامه نیز ادامه دارد. در سال‌های میانی دهه ۱۳۷۰ هفته‌نامه‌های دیگری با موضوعیت باشگاه استقلال منتشر می‌شدند که از میان آن‌ها می‌توان به آوای ساوه و صدای عدالت اشاره کرد،[۱۶۰] باشگاه استقلال از اردیبهشت ۱۳۹۷ و در حاشیه جشن قهرمانی در جام حذفی شبکه نلویزیونی‌اش را افتتاح کرد.[۱۶۱] از این شبکه برنامه‌هایی همچون تمرین‌ها و بازی‌های قدیمی استقلال پخش می‌شوند. استقلال در حالی در سال ۱۳۹۷ شبکه تلویزیونی‌اش را افتتاح کرد که سال‌ها قبل و در پاییز ۱۳۸۳ قصد داشت شبکه‌ای ماهواره‌ای به نام استقلال اسپرت را افتتاح کند اما در این راه ناکام ماند.[۱۶۲]

باشگاه استقلال موضوع یک مجموعه مستند داستانی بوده، آبی استقلالی نام یک مجموعه سه قسمتی است که به بازی‌های پایانی و حواشی استقلال در فصل ۸۸–۱۳۸۷ لیگ برتر که با قهرمانی استقلال همراه بود می‌پردازد.[۱۶۳] این مجموعه مستند در سه قسمت ساخته شد، کارگردان قسمت‌های اول و دوم این مجموعه با کارگردانی مهدی زریباف ساخته شدند.[۱۶۴] قسمت سوم ای مجموعه نیز در فصل بعد لیگ برتر فوتبال ایران ساخته شد.[۱۶۵]

در حال حاضر نیز یک فیلم مستند به اسم آبی به رنگ آسمان (که پیشتر ۴ فینال آسیا نام داشت)، به کارگردانی امیر رفیعی و تهیه‌کنندگی مشترک وی با علی فتح‌الله‌زاده (مدیرعامل اسبق باشگاه) در حال ساخت است.[۱۶۶] در این فیلم که با روایت چند بازیگر سرشناس سینمای ایران تاریخ باشگاه استقلال تهران از زمان تأسیس تا به حال شرح داده می‌شود، بیش از هفتاد پیشکسوت باشگاه حضور یافته‌اند.[۱۶۷]

در حوزه موسیقی نیز هواداران استقلال ترانه‌هایی به یاد و طرفداری این تیم خوانده‌اند که از میان آن‌ها می‌توان به ترانه آبی با صدای رضا یزدانی،[۱۶۳] سرود رسمی تیم استقلال با صدای بابک جهانبخش[۱۶۸] و ترانه استقلال با صدای سعید عرب[۱۶۹] اشاره کرد.

بعد از انتخاب وینفرید شفر به عنوان مربی جدید استقلال، سفیر آلمان در ایران مهمان یک جلسه تمرین تیم استقلال بود. این نخستین بازدید سفیر یک کشور اروپایی از تمرین استقلال بوده‌است.[۱۷۰] پیش از این و در سال ۱۳۵۱، پله ستاره فوتبال جهان و برزیل در دیداری که از ایران داشت به باشگاه تاج رفته بود و بازدیدی از امکانات این باشگاه داشت. پله دربارهٔ باشگاه تاج گفت:[۱۷۱]

به نظرم این باشگاه یکی از بهترین باشگاه‌هایی است که دیده‌ام. باشگاه تاج می‌تواند در ردیف بزرگ‌ترین باشگاه‌های جهان باشد.

ورزشگاه

ورزشگاه امجدیه (شهید شیرودی کنونی) از ابتدای تأسیس باشگاه نخستین ورزشگاه خانگی این تیم بود. از نیمه فصل ۵۳–۱۳۵۲ و با افتتاح و بهره‌برداری ورزشگاه آزادی این ورزشگاه به عنوان میزبان بازی‌های تاج نیز انتخاب شد و پس از آن تا نیمه دهه ۱۳۶۰ باشگاه به تناوب در هر دو ورزشگاه بازی می‌کرد اما از سال ۱۳۶۸ استفاده از ورزشگاه شهید شیرودی متوقف شد و تمامی بازی‌های استقلال به ورزشگاه آزادی منتقل شد. از نیمه دوم دهه ۱۳۷۰ بعضی از بازی‌های استقلال از جمله بازی‌های جام حذفی در ورزشگاه تختی برگزار شدند و در پی بازسازی چمن ورزشگاه آزادی در فصل ۸۲–۱۳۸۱ استقلال تمام بازی‌های خانگی خود را در این ورزشگاه برگزار کرد و برای میزبانی بازی رفت شهرآورد در آن فصل از ورزشگاه یادگار امام شهر تبریز استفاده کرد.[۱۷۲]

ورزشگاه‌های خانگی

امجدیه (نام پیشین ورزشگاه شهید شیرودی) نخستین ورزشگاهی بود که تیم دوچرخه‌سواران در آن بازی‌های خود را انجام داد. این ورزشگاه از ابتدای تأسیس باشگاه در ۱۳۲۴ تا سال ۱۳۵۳ به تنهایی و از سال ۱۳۵۳ تا ۱۳۶۸ به تناوب و به همراه ورزشگاه آزادی میزبان بازی‌های خانگی استقلال بود. تعدادی از مهم‌ترین بازی‌های باشگاه تاج در این ورزشگاه برگزار شد که از میان آن‌ها می‌توان به شهرآوردهای این تیم در مقابل شاهین، نخستین بازی‌های شهرآورد این تیم در مقابل پرسپولیس و فینال‌های جام باشگاه‌ها و حذفی تهران در دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ اشاره کرد. اما مهم‌ترین بازی باشگاه در این ورزشگاه، دیدار فینال مسابقات قهرمانی باشگاه‌های آسیا در بهار سال ۱۳۴۹ است که با پیروزی و قهرمانی تاج پایان یافت.

هواداران استقلال در ورزشگاه آزادی، پاییز ۱۳۹۶

در ۲۷ بهمن ۱۳۶۸ قرار بود که تیم استقلال در چارچوب رقابت‌های جام باشگاه‌های تهران، در این ورزشگاه در مقابل پاس تهران قرار بگیرد. به دلیل بارش باران در روز قبل و آماده نبودن زمین ورزشگاه این بازی لغو شد اما نبود وسائل ارتباط جمعی مناسب و عدم اطلاع‌رسانی کافی هیئت فوتبال تهران باعث شد که هواداران استقلال به درستی در جریان این امر قرار نگیرند و به هر حال در ورزشگاه حاضر و با درهای بسته مواجه شوند. این مسئله باعث خیزش نامتعارف این هواداران، تجمع‌شان در خیابان و سر دادن شعارهای ضد حکومتی می‌شود.[۱۵۹] پس از این حادثه استفاده از ورزشگاه شیرودی برای همیشه متوقف و تمامی بازی‌های خانگی استقلال به ورزشگاه آزادی منتقل شد.

از تابستان سال ۱۳۵۳ و در نیم فصل دومین دوره جام تخت جمشید ورزشگاه آزادی که به مناسبت بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ تهران افتتاح شده بود به عنوان ورزشگاه میزبان بازی‌های تیم تاج نیز برگزیده می‌شود اما دور بودن این ورزشگاه از شهر تهران در سال‌های دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ و کمبود وسائل حمل و نقل عمومی باعث شدند که استفاده ار ورزشگاه امجدیه که در مرکز شهر بود همچنان ادامه یابد. از نیمه دوم دهه ۱۳۶۰ تا هم‌اکنون این ورزشگاه به تنهایی میزبان بازی‌های استقلال است و تعدادی از مهم‌ترین بازی‌های استقلال از جمله دو بازی نیمه نهایی و فینال جام باشگاه‌های آسیا ۹۹–۱۹۹۸ در این ورزشگاه انجام شدند. استقلال هم‌اکنون برای بازی‌های خانگی خود این ورزشگاه را اجاره می‌کند.[۱۷۳]

زمین تمرین

در زمستان ۱۳۹۴ شهرداری تهران تصمیم گرفت به دلیل بالا بودن هزینه نگهداری، دو ورزشگاه شهید کاظمی را که در منطقه ۱۸ شهرداری واقع شده را برای سه سال به تیم استقلال و ورزشگاه امام رضا را که در منطقه ۱۹ شهرداری واقع شده به مدت سه سال به تیم پرسپولیس واگذار کند تا این دو باشگاه ضمن استفاده از این ورزشگاه‌ها هزینه‌های نگهداری آن‌ها را نیز متقبل بشوند. با دخالت و کارشکنی مسئولان باشگاه پرسپولیس و به ویژه جعفر کاشانی از اعضای هیئت مدیره این باشگاه، ورزشگاه شهید کاظمی که در ابتدا به نام ناصر حجازی کلنگ خورده بود و شرایط بهتری نیز داشت از اختیار باشگاه استقلال خارج و به تیم پرسپولیس واگذار شد.[۱۷۴][۱۷۵][۱۷۶][۱۷۷] هم‌اکنون باشگاه به دلیل دوری ورزشگاه امام رضا و زمین چمن مصنوعی آن از این ورزشگاه نه برای برگزاری جلسات تمرینی و نه برای برگزاری بازی‌های رسمی یا دوستانه استفاده نمی‌کند

استقلال هم‌اکنون در زمین فوتبال مجموعه ورزشی سازمان صنایع دفاع در میدان نوبنیاد تمرین می‌کند.[۱۷۸][۱۷۹] در گذشته‌استقلال در زمین‌هایی همچون زمین شماره دو مجموعه ورزشی آزادی[۱۸۰][۱۸۱] و مرغوب‌کار تمرین می‌کرده‌است، یکی دیگر از محل‌های تمرین باشگاه استقلال کمپ ناصر حجازی بوده که هم‌اکنون به دلیل کیفیت پایین چمن ورزشگاه این کمپ بی‌استفاده مانده‌است.[۱۸۲] با توجه به استفاده سایر تیم‌ها از زمین شماره دو ورزشگاه آزادی و ترافیک بالای این زمین تمرینی، پیدا کردن زمین تمرین مناسب همواره برای باشگاه مشکل بزرگی بوده‌است.[۱۸۳][۱۸۴]

تیم‌های دیگر

استقلال نخستین باشگاه ایرانی‌ست که اقدام به تأسیس شعب مختلف در شهرهای دیگر کرد، شعبه اهواز باشگاه در سال ۱۳۲۷ تأسیس شد[۱۸۵] و پس از آن نیز در شهرهای دیگر نیز شعبه‌های مختلفی را تأسیس کرد. تاج از اولین باشگاه‌هایی بود که در ایران مدارس فوتبال نیز راه‌اندازی کرد[۱۸۶] و بازیکنان این مدارس فوتبال، پشتوانه‌ای برای آینده باشگاه بودند.[۱۸۶]

خانواده تیم‌های تاج

تاج مسجدسلیمان، سال ۱۳۵۲

پیش از انقلاب ایران، باشگاه تاج به دلیل پشتوانه مالی قوی‌ای که داشت[۱۸۶] در بسیاری از شهرهای ایران شعبه‌های مختلفی تأسیس کرد. آبادان، اهواز، تبریز، خرم‌آباد، رشت، شیراز، گنبد کاووس، مسجدسلیمان و همدان از جمله این شهرها بودند.[۱۸۶]
در سال ۱۳۴۹ و در مرحله مقدماتی جام منطقه‌ای، در کنار تیم تاج تهران، ۸ تیم دیگر از خانواده تیم‌های تاج در مسابقات شرکت کردند که تیم‌های تاج آبادان و تاج شیراز به مرحله نهایی صعود کردند و تیم تاج آبادان در نهایت موفق به کسب عنوان سومی آن جام شد.[۱۸۷] سال بعد و در مسابقات جام منطقه‌ای ۱۳۵۰ نیز، تاج مسجدسلیمان در مسابقات شرکت کرد و در میان ۸ تیم، ششم شد.[۱۸۸]
یکی از شعبه‌های موفق، تاج اهواز بود که از همان ابتدا گروهی از بازیکنان خوب استان خوزستان را داشت و حتی توانست امتیاز لازم برای صعود به جام تخت جمشید ۱۳۵۲ را به دست آورد، اما چون مطابق قانون تنها یک تیم از هر باشگاه می‌توانست در بالاترین دسته بازی کند و تاج تهران نیز در این دسته بود، از صعود بازماند و تیم نورد اهواز با استفاده از بازیکنان اصلی تاج اهواز در مسابقات آن سال شرکت کرد.[۱۸۹]
پس از انقلاب نیز، استقلال رشت (که زیر نظر شهرداری رشت بود)[۱۹۰] و استقلال اهواز در فصول مختلف در رده‌های بالای لیگ فوتبال ایران حضور داشتند. بعدها امتیاز استقلال رشت به پگاه گیلان فروخته شد، اما استقلال اهواز تاکنون در فوتبال ایران حضور دارد.

تیم‌های پایه

امید نورافکن از آخرین محصولات آکادمی استقلال که به تیم اصلی راه یافته‌است.

باشگاه تاج از ابتدای تأسیس خود همواره توجه خاصی به تیم‌های پایه و پرورش بازیکنان جوان داشت و علی دانایی‌فرد مربی تیم اصلی باشگاه در همان دهه ۱۳۲۰ سرپرستی و مدیریت تیم جوانان باشگاه را بر عهده داشت[۱۹۱] و تاج علاوه بر شهرهای دیگر در تهران نیز تیم‌های پایه و اقماری داشت و بسیاری از بازیکنان معروف باشگاه و دیگر باشگاه‌های ایرانی از این تیم‌ها رشد کردند. با ورود رایکوف به تیم تاج در اواخر دهه ۱۳۴۰، تمامی تیم‌های پایه برای مدتی زیر نظر وی قرار گرفتند و بازیکنانی همچون حسن روشن، حسن نظری و ایرج دانایی‌فرد زیر نظر وی و علی دانایی‌فرد، مربی وقت تیم‌های پایه تاج، رشد کردند و حتی به تیم ملی ایران در جام جهانی ۱۹۷۸ آرژانتین نیز پیوستند.[۱۸۶]

در حال حاضر تیم‌های پایه استقلال در چهار رده سنّی امید، جوانان، نوجوانان و نونهالان فعال هستند[۱۹۲][۱۹۳] و در فصل ۹۷–۱۳۹۶ در رده‌های سنی مختلف جام باشگاه‌های تهران شرکت کردند. تیم‌های استقلال در گذشته در ورزشگاه مرغوبکار تمرین می‌کردند[۱۹۴] اما با بازپس‌گیری این ورزشگاه از تیم استقلال[۱۹۵] هم‌اکنون در ورزشگاه امام رضا تمرین می‌کنند.[۱۹۶] از ابتدای فصل ۹۷–۱۳۹۶ تغییرات گسترده‌ای در وضعیت تیم‌های پایه باشگاه پدید آمد، محمد خدابنده، حسین کاظمی، محمد فدایی و محمد نوازی به ترتیب به عنوان مربیان تیم‌های نونهالان، نوجوانان، جوانان و امید استقلال و صادق ورمزیار بازیکن سابق باشگاه استقلال نیز به عنوان رئیس آکادمی استقلال انتخاب شدند و مجموع این تغییرات و خرید تعدادی از بازیکنان تیم ملی جوانان و امید توسط علیرضا منصوریان مربی وقت باشگاه باعث شدند تا تیم‌های پایه استقلال بعد از مدت‌ها هرج و مرج و بی‌نظمی وضعیت نسبتاً مناسبی پیدا کند.[۱۹۷]

تیم زنان

تیم فوتبال دختران تاج در سال ۱۳۴۹، نخستین تیم فوتبال بانوان در ایران

باشگاه تاج، نخستین باشگاه فوتبال در ایران بود که برای زنان کلاس فوتبال تمرینی گذاشت و از پیشگامان فوتبال زنان در ایران بود. نخستین تیم فوتبال بانوان در ایران توسط تاج در سال ۱۳۴۹ تأسیس شد و علی دانایی‌فرد نخستین سرمربی این تیم بود. بعد از تاج تیم‌های دیگر از جمله دیهیم و عقاب و پرسپولیس تیم‌های بانوان خویش را تشکیل دادند اما در سال‌های ابتدایی فاصله تیم تاج با تیم‌های دیگر بسیار بود.[۱۹۸][۱۹۹]

در بهمن ۱۳۸۷، خبر بازی دوستانه تیم نوجوانان پسر (به مربیگری علیرضا منصوریان) و تیم دختران استقلال منتشر شد. این واقعه پس از انقلاب بی‌سابقه بود و جنجال و واکنش‌های بسیاری برانگیخت.[۲۰۰][۲۰۱] این بازی دوستانه، منجر به انحلال تیم زنان استقلال شد.[۲۰۲] در سال ۱۳۹۳ مجدداً تیم بانوان استقلال فعال شد اما در سال ۱۳۹۵ و به دستور مدیر عامل استقلال رضا افتخاری این تیم برای دومین بار (و سومین بار بعد از انقلاب ایران) تعطیل شد.[۲۰۳] این در حالی بود که تیم زنان استقلال در آن زمان کارش را از دسته دو شروع کرده بود و با قهرمانی در دسته یک به لیگ برتر بانوان راه یافته بود.[۲۰۴]

ورزش‌های دیگر

استقلال در سال ۱۳۹۷ دوباره در رشته دو و میدانی اقدام به تیم‌داری کرد و در مسابقات قهرمانی ایران نیز شرکت نمود.

این باشگاه از همان ابتدای فعالیتش در دهه ۱۳۲۰ در چندین رشته ورزشی مختلف فعال بود و باشگاه فوتبال تنها تیم فوتبال سازمان ورزشی و فرهنگی تاج محسوب می‌شد. این سازمان در زمان اوج فعالیتش در سال‌های پیش از انقلاب ایران به غیر از فوتبال در هجده رشته ورزشی مردان و دوازده رشته ورزشی بانوان فعالیت داشت و در چهارده رشته ورزشی قهرمان باشگاه‌های ایران شده بود. رشته‌های ورزشی مردان عبارت بودند از: کشتی آزاد، کشتی فرنگی، جودو، وزنه‌برداری، بوکس، پرورش اندام، والیبال، بسکتبال، بدمینتون، دو و میدانی، تنیس، تنیس روی میز، شنا و شیرجه، دوچرخه‌سواری، شمشیربازی، کوهنوردی، اسکی و ورزش‌های رزمی. رشته‌های ورزشی بانوان نیز شامل: والیبال، بسکتبال، بدمینتون، دو و میدانی، تنیس، تنیس روی میز، شنا و شیرجه، دوچرخه‌سواری، شمشیر بازی، کوهنوردی، اسکی و ورزش‌های رزمی می‌شدند.[۱۹] از میان موفق‌ترین تیم‌های سازمان فرهنگی ورزشی تاج می‌توان به تیم‌های والیبال زنان و مردان تاج اشاره کرد. تیم والیبال زنان تاج در سال ۱۳۴۲ و در هنگام تشکیل تیم ملی والیبال زنان ایران و برگزاری نخستین بازی تیم ملی، به عنوان تیم قهرمان والیبال زنان باشگاه‌های تهران اسکلت اصلی تیم ملی را تشکیل داد و تیم ملی بر پایه بازیکنان تیم تاج شکل گرفت.[۲۰۵] تیم والیبال مردان تاج نیز از موفق‌ترین تیم‌های سازمان تاج بود و در دوره دوم و سوم جام پاسارگاد قهرمان ایران شده بود.[۲۰۶][۲۰۷]

تقریباً تیم‌های تمامی این رشته‌ها پس از انقلاب تعطیل شدند اما استقلال در سال‌های دهه‌های ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ برای مدتی صاحب تیم‌های فوتسال زنان[۲۰۸] و مردان شده بود که آن تیم‌ها نیز بعدتر منحل شدند.[۲۰۹] در سال ۱۳۹۷ و بعد از سال‌ها عدم تیم‌داری در رشته‌های ورزشی دیگر، استقلال اقدام به تیم‌داری در رشته دو و میدانی کرد و با تیم دو و میدانی‌اش در مسابقات قهرمانی ایران حاضر و موفق به کسب مقام دومی نیز شد.[۲۱۰] سرمربی این تیم هادی سپهرزاد دونده ملی‌پوش ایران است.[۲۱۱]

آمار و رکوردها

باشگاه استقلال با مجموع ۳۶ عنوان قهرمانی رسمی استانی، کشوری و قاره‌ای، پرافتخارترین تیم باشگاهی فوتبال ایران است. نخستین قهرمانی رسمی باشگاه استقلال، قهرمانی در مسابقات جام حذفی باشگاه‌های تهران ۱۳۲۶ و جدیدترین قهرمانی استقلال، قهرمانی در جام حذفی ایران ۹۷–۱۳۹۶ می‌باشد. استقلال در میان تیم‌های حاضر در برترین سطح فوتبال ایران باسابقه‌ترین تیم است و تنها تیمی‌ست که از دهه ۱۳۲۰ تاکنون همچنان در بالاترین سطح فوتبال ایران فعال است و همچنین تنها تیمی‌ست که از ابتدای برگزاری جام‌های باشگاهی سراسری در ایران در دهه ۱۳۴۰ در هر دهه خورشیدی حداقل یک بار قهرمان ایران شده‌است. استقلال تنها قهرمان هر پنج سیستم لیگ ایران، جام منطقه‌ای، جام تخت جمشید، لیگ قدس، جام آزادگان و لیگ برتر خلیج فارس نیز هست.[۲۱۲]

در لیگ برتر بعد از برگزاری هفده دوره، این باشگاه در کنار تیم‌های پرسپولیس، سپاهان و ذوب آهن تنها تیمی است که در تمامی ادوار این لیگ حاضر بوده و در مجموع با ۹۲۹ امتیاز، ۷۷۳ گل زده و ۲۵۵ برد در تمامی این زمینه‌ها رکورددار است و در رتبه اول جدول کلی لیگ برتر قرار دارد.[۲۱۳]

غلامحسین مظلومی بازیکن وقت تاج در سال ۱۳۴۹ موفق شد به عنوان نخستین ایرانی آقای گل جام باشگاه‌های آسیا شود

در فصل ۸۸–۱۳۸۷ استقلال موفق شد ۷۰ گل بزند که رکورد تعداد گل زده در یک فصل فوتبال ایران می‌باشد.[۲۱۲] پر گل‌ترین پیروزی تاریخ باشگاه در ششم دی ماه ۱۳۳۶ و از مسابقات جام باشگاه‌های تهران رقم خورد. در این بازی تاج با ۱۸ گل تیم داریوش را شکست داد.[۱۷]

تاج نخستین تیم ایرانی بود که در رقابت‌های بین‌المللی موفق به کسب قهرمانی شد، قهرمانی تاج تهران در مسابقات باشگاهی قهرمانی آسیا ۱۳۴۹ نخستین قهرمانی یک تیم ایرانی در مسابقات بین‌المللی بود.[۲۱۴] همچنین استقلال پرافتخارترین و باسابقه‌ترین باشگاه ایرانی در لیگ قهرمانان آسیا است.[۲۱۵] تیم تاج در سال ۱۳۴۹ برای نخستین بار در سومین دوره مسابقات جام باشگاه‌های آسیا شرکت کرد و موفق شد بدون شکست خوردن در بازی‌ها مقام قهرمانی را کسب کند. استقلال در سومین حضور خود در جام باشگاه‌های آسیا در فصل ۹۱–۱۹۹۰ باز هم بدون شکست موفق به فتح جام شد تا تنها تیم ایرانی باشد که موفق شده بیش از یک بار یک جام بین‌المللی را فتح کند.[۲۱۶] استقلال با ۱۶ بار حضور در لیگ قهرمانان آسیا،[پانویس ۱] دو عنوان قهرمانی، دو عنوان نائب قهرمانی، دو عنوان سومی، ۱۰۷ بازی، ۵۳ برد و ۱۷۲ گل زده پرافتخارترین تیم ایرانی و سومین تیم پر افتخار در این بازی‌ها است.

در مجموع رقابت‌های آسیایی و با در نظر گرفتن مسابقات جام برندگان جام آسیا، استقلال با ۱۲۵ بازی، ۶۱ برد و ۲۰۹ گل زده در میان تیم‌های ایرانی رکورددار است. همچنین استقلال نخستین تیم ایرانی‌ست که بیش از ۱۰۰ بازی در آسیا انجام داده، بازی برگشت استقلال و بوریرام تایلند در مرحله یک چهارم نهایی لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۱۳ صدمین بازی این تیم بود.[۲۱۷]

از میان رکوردهای شخصی بازیکنان استقلال در زمان حضورشان در باشگاه می‌توان به ترانسفر بیوک جدی‌کار در سال ۱۳۳۷ به تیم ویکتوریا ۱۸۸۹ آلمان اشاره کرد، وی نخستین لژیونر تاریخ فوتبال ایران[۲۱۸] و آسیا[۲۱۹] می‌باشد. نخستین گل ایران در ادوار جام جهانی را نیز ایرج دانایی‌فرد، بازیکن وقت تیم تاج به ثمر رساند، دیگر گل ایران در جام جهانی ۱۹۷۸ آرژانتین هم توسط یک بازیکن تاج، حسن روشن به ثمر رسید. این دو بازیکن در دیدار خداحافظی پله به تیم منتخب جهان هم دعوت شدند.[۲۲۰] مهدی پاشازاده دیگر بازیکن استقلال است که در زمان بازی در این تیم به تیم منتخب جهان هم دعوت شده بود.[۲۲۱] دو بازیکن استقلال نیز موفق به کسب عنوان آقای گلی در مسابقات بین‌المللی شده‌اند، غلامحسین مظلومی با پنج گل در مسابقات جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۷۰و صمد مرفاوی با شش گل در مسابقات فصل ۹۱–۱۹۹۰ موفق به کسب عنوان آقای گل مسابقات جام باشگاه‌های آسیا شدند.[۲۲۲] در سال ۲۰۱۰ میلادی نیز بر اساس نظرسنجی سایت فدراسیون بین‌المللی تاریخ و آمار، فرهاد مجیدی کاپیتان آن زمان استقلال به عنوان محبوب‌ترین بازیکن جهان در سال ۲۰۱۰ شناخته شد.[۲۲۳] حسین حسینی دروازه‌بان استقلال نیز با بسته نگه‌داشتن دروازه‌اش به مدت ۸۷۲ در این زمینه در میان دروازه‌بان‌های تاریخ فوتبال ایران رکورددار است.[۲۲۴]

افتخارات

استقلال با کسب ۳۶ عنوان قهرمانی رسمی در جام‌های استانی، کشوری و قاره‌ای پرافتخارترین تیم ایران است.[۲۲][۲۲۵]

استقلال قهرمان جام حذفی ۹۷–۱۳۹۶
جام‌های رسمی استقلال[۲۲][۲۲۶]
نوع
عنوان‌ها
رقابت‌ها
سال‌ها / فصل‌ها
داخلی
۸
کشوری
۷
۱۴
استانی
۱۳۲۸، ۱۳۳۱، ۱۳۳۵، ۱۳۳۶، ۱۳۳۸، ۱۳۴۰، ۱۳۴۱، ۱۳۴۸، ۱۳۴۹، ۱۳۵۰، ۱۳۵۱، ۱۳۶۲، ۱۳۶۴، ۱۳۷۰
۴
جام حذفی تهران
۱۳۲۶، ۱۳۳۰، ۱۳۳۷، ۱۳۳۸
۱
سوپر جام تهران
۱۳۷۳
قاره‌ای
۲
مجموع
۳۶

بازیکنان

بازیکنان کنونی

به روز شده تا ۶ مرداد ۱۳۹۷[۱۷۳]
مطابق با آیین‌نامه نقل و انتقالات لیگ برتر، هر باشگاه لیگ برتری مجاز به استفاده از ۱۸ بازیکن بزرگسال است و بقیه بازیکنان تیم باید از سهمیهٔ زیر ۲۳ سال، زیر ۲۱ سال یا زیر ۱۹ سال باشند. در این میان هر تیم می‌تواند از ۴ بازیکن خارجی، شامل حداقل یک بازیکن آسیایی، استفاده کند.[۲۲۷]

شماره نقش بازیکن
۱ ایران دروازه‌بان مهدی رحمتی Captain sports.svg
۲ ایران مدافع خسرو حیدری
۳ ایران مدافع میلاد زکی‌پور
۴ ایران هافبک روزبه چشمی
۶ ایران هافبک علی کریمی
۸ ایران هافبک فرشید اسماعیلی
۱۰ ایران مهاجم روح‌الله باقری
۱۱ ایران مهاجم مرتضی تبریزی
۱۳ ایران مدافع آرمین سهرابیان
۱۴ ایران هافبک فرشید باقری
۱۶ ایران مهاجم اللهیار صیادمنش زیر۱۹ سال
۱۷ عراق هافبک همام طارق
شماره نقش بازیکن
۱۹ ایران مدافع میثم تیموری
۲۱ ایران مدافع وریا غفوری
۲۲ ایران دروازه‌بان حسین حسینی
۲۵ ایران هافبک مهدی قائدی زیر۲۱ سال
۲۷ ایران هافبک حسین حیدری زیر۲۱ سال
۳۳ ایران مدافع پژمان منتظری
۴۴ ایران مدافع فرشاد محمدی‌مهر
۴۵ ایران مدافع سینا خادم‌پور زیر۲۳ سال
۷۰ ایران مدافع محمد دانشگر
۷۷ ایران هافبک رضا آذری زیر۲۱ سال
۹۹ ایران مهاجم سجاد آقایی زیر۲۳ سال

سایر بازیکنان تحت قرارداد

این فهرست شامل بازیکنانی است که با باشگاه استقلال قرارداد دارند اما بنا بر دلایل مختلفی نام آن‌ها از فهرست بازیکنان اصلی تیم خارج شده‌است.

شماره نقش بازیکن
۲۳ ایران هافبک داریوش شجاعیان Injury icon 2.svg
۲۸ ایران هافبک محسن کریمی Injury icon 2.svg
شماره نقش بازیکن
ایران مهاجم مرتضی آقاخان Injury icon 2.svg

بازیکنان جدا شده به صورت قرضی

شماره نقش بازیکن
ایران مدافع عظیم گوک (در ملوان بندرانزلی تا ۹ دی ۱۳۹۸)
ایران مهاجم فردین نجفی (در بادران تا ۲۷ خرداد ۱۳۹۸)
ایران هافبک محمدجواد محمدی (در اروند خرمشهر تا ۲۷ خرداد ۱۳۹۸)
شماره نقش بازیکن
ایران مدافع امیرمحمد زالی (در استقلال خوزستان تا ۲۷ خرداد ۱۳۹۸)
ایران هافبک محمدمهدی طاهری (در استقلال خوزستان تا ۲۷ خرداد ۱۳۹۸)
ایران مدافع محمدعلی شفیعی (در مشکی‌پوشان خراسان تا ۲۷ خرداد ۱۳۹۸)

بازیکنان رزرو

توضیح: این بازیکنان تیم مستقلی تشکیل نمی‌دهند، با تیم قرارداد دارند ولی معمولاً در لیست ۱۸ نفره دیدارهای رسمی جایی ندارند.

شماره نقش بازیکن
۱۸ ایران مدافع شاهین طاهرخانی
۴۳ ایران مدافع امیرحسین کارگر
ایران دروازه‌بان محمد فیحزی
ایران مدافع امیرحسین اسماعیل‌زاده
ایران هافبک مجید تاجیک
ایران دروازه‌بان مهدی نوراللهی
شماره نقش بازیکن
ایران هافبک امیرحسین شیخ‌الاسلامی
ایران مهاجم حسین توکلی
ایران مهاجم ابوالفضل محمدحسنی
ایران مهاجم احمدرضا احمدوند
ایران مهاجم حیدرعلی احمدزاده

بازیکنان پیشین

برای دیدن بازیکنان پیشین باشگاه که در ویکی‌پدیا مقاله دارند، رده:بازیکنان باشگاه استقلال را ببینید.
برای دیدن آمار و رکوردهای بازیکنان استقلال فهرست آمار و رکوردهای باشگاه فوتبال استقلال تهران§آمار بازیکنان را ببینید.
برای دیدن پیشینه بازیکنان استقلال در تیم‌ ملی فوتبال ایران باشگاه استقلال و تیم ملی ایران را ببینید.

پرسنل

مربیان

وینفرید شفر مربی کنونی باشگاه

نخستین مربی تاریخ باشگاه علی دانایی‌فرد بود.[۲۲] دانایی‌فرد در مجموع طی سه نوبت به مدت ۲۱ سال مربی‌گری باشگاه را برعهده داشت. زدراکو رایکوف نخستین مربی خارجی باشگاه و نخستین مربی خارجی در باشگاه‌های ایرانی می‌باشد. در مجموع و تاکنون ۲۹ مربی مختلف پست سرمربی‌گری استقلال را بر عهده گرفته‌اند. در سال‌های پیش از انقلاب پنج مربی در هشت نوبت مختلف، در فاصله ده سال بین ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۸، ۱۱ مربی در ۱۹ نوبت و از در فاصله ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۱ هشت مربی در ۱۲ نوبت این پست بر عهده گرفته‌اند. از ۱۳۸۱ تاکنون نیز ۱۱ مربی ۱۵ بار این پست را بر عهده گرفته‌اند. در حال حاضر و از مهر ماه ۱۳۹۶ وینفرید شفر مربی باشگاه است. وی ششمین مربی خارجی و سومین مربی آلمانی تاریخ استقلال است.

کادر مربی‌گری
نام سمت
آلمان وینفرید شفر[۶۰] سرمربی
ایران نصرالله عبداللهی[۲۲۸] مدیر فنی
جامائیکا میگوئل کولی[۲۲۹] مربی
ایران بیژن طاهری[۲۳۰]
ایران اشکان نامداری[۲۳۱] مربی دروازه‌بان‌ها
آلمان مارک فیلیپ اندریاس[۲۳۲] مربی بدنسازی
ایران اصغر حاجیلو[۲۳۳] سرپرست
آلمان ساشا شفر[۲۳۴] آنالیزور
ایران حسن خانبان[۲۳۵]
ایران کاوه ستوده دیلمی[۲۳۶] پزشک
ایران امین نوروزی[۲۳۷]
ایران مهرشاد رهبری[۲۳۸]
ایران مدد جباری[۲۳۹] تدارکات
ایران حسین امانتی[۲۴۰]
ایران محمدحسین زرندی[۲۴۱] مدیر رسانه‌ای
مربیانی که موفق به کسب جام رسمی با استقلال شده‌اند
نام دوران جام‌ها
داخلی آسیایی جمع
کشوری استانی
لیگ
سراسری
حذفی
ایران
باشگاه‌های
تهران
حذفی
تهران
سوپرجام
تهران
جام
باشگاه‌ها
ایران علی دانایی‌فرد
۱۳۳۲–۱۳۲۵
۱۳۴۶–۱۳۳۳
۱۳۴۹–۱۳۴۷
۱۳۵۵ (مربی موقت)
۰
۰
۹
۴
۰
۰
۱۳
یوگسلاوی زدراکو رایکوف
۱۳۵۵–۱۳۴۹
۲
۰
۲
۰
۰
۱
۵
آلمان ولادمیر جکیچ
۱۳۵۷–۱۳۵۵
۰
۱
۰
۰
۰
۰
۱
ایران منصور پورحیدری
۱۳۶۰–۱۳۵۹
۱۳۶۳–۱۳۶۲
۱۳۶۵–۱۳۶۴
۱۳۶۷–۱۳۶۵
۱۳۷۱–۱۳۶۸
۱۳۷۵–۱۳۷۴
۱۳۸۱–۱۳۷۸
۱۳۸۲ (مربی موقت)
۲
۲
۳
۰
۰
۱
۸
ایران رضا نعلچگر
۱۳۷۳
۰
۰
۰
۰
۱
۰
۱
ایران ناصر حجازی
۱۳۶۲–۱۳۶۱
۱۳۶۳
۱۳۷۸–۱۳۷۵
۱۳۸۶
۱
۰
۰
۰
۰
۰
۱
ایران امیر قلعه‌نویی
۱۳۸۱ (مربی موقت)
۱۳۸۵–۱۳۸۲
۱۳۸۸–۱۳۸۷
۱۳۹۴–۱۳۹۱
۳
۲
۰
۰
۰
۰
۵
ایران پرویز مظلومی
۱۳۹۱–۱۳۸۹
۱۳۹۵–۱۳۹۴
۰
۱
۰
۰
۰
۰
۱
آلمان وینفرید شفر
۱۳۹۶-هم‌اکنون
۰
۱
۰
۰
۰
۰
۱
مجموع ۸ ۷ ۱۴ ۴ ۱ ۲ ۳۶

مدیران

پرویز خسروانی، از مؤسسان نخستین باشگاه و مالک آن از ۱۳۲۸ تا ۱۳۵۷.

نخستین مدیر عامل باشگاه، پرویز خسروانی، از پدیدآورندگان باشگاه و از اعضای هیئت مدیره بود. در سال ۱۳۲۸ وی مالک باشگاه شد و پرویز شیخان را به عنوان مدیر عامل باشگاه برگزید. شیخان تا زمان انقلاب ایران در ۱۳۵۷ این پست را حفظ کرد. بعد از انقلاب و تصرف باشگاه تاج توسط انقلابی‌ها، این پست دستخوش تغییرات بسیاری شد و پس از مالکیت سازمان تربیت بدنی بر باشگاه، طی ده سال چهار نفر از کارمندان سازمان تربیت بدنی مدیران عامل باشگاه شدند.[۲۳] در سال ۱۳۶۸ و تغییر مدیریت سازمان تربیت بدنی، نحوه مدیریت و باشگاه نیز دستخوش تغییراتی شد و مدیریت کارمندان سازمان تربیت بدنی از استقلال رخت بست و این پست به علی آقامحمدی رسید. وی به دلیل مشغله کاری تنها برای مدت بسیار کوتاهی در این مقام بود و پست مدیریت باشگاه را به دوست و همشهری‌اش کاظم اولیایی واگذار کرد[۱۵۹] تا حداقل ثبات در پست مدیریتی باشگاه برای مدتی برقرار شود. هم‌اکنون نیز امیرحسین فتحی که از سوی وزارت ورزش به عنوان سرپرست موقت منصوب شده مدیریت باشگاه استقلال را بر عهده دارد.

چارت مدیریتی
نام سمت
امیرحسین فتحی سرپرست
هادی مباشری معاون اجرایی
علی خطیر معاون ورزشی
حسن زمانی عضو هیئت مدیره
جواد قراب عضو هیئت مدیره
اکبر عباسی ملکی عضو هیئت مدیره

مدیران پیشین

مدیر دوران مدیریت
ایران پرویز خسروانی[۲۳]
۲۸–۱۳۲۴
ایران پرویز شیخان[۲۳]
۵۷–۱۳۲۸
ایران عنایت‌الله آتشی[۱۷]
۵۸–۱۳۵۷
ایران عباس کردنوری[۲۳]
۶۴–۱۳۵۸
ایران نادر فریادشیران[۲۳]
۱۳۶۴
ایران عباس نکویه[۲۳]
۶۸–۱۳۶۴
ایران علی آقامحمدی[۲۳]
۱۳۶۸
ایران کاظم اولیایی[۲۳]
۷۵–۱۳۶۸
ایران علی فتح‌الله‌زاده[۲۳]
۸۲–۱۳۷۵
ایران محمدحسین قریب[۲۳]
۸۴–۱۳۸۲
ایران کاظم اولیایی[۲۳]
۱۳۸۴
ایران محمدحسین قریب[۲۳]
۸۵–۱۳۸۴
ایران مقداد نجف‌نژاد[۲۳]
۸۶–۱۳۸۵
ایران علی فتح‌الله‌زاده[۲۳]
۸۷–۱۳۸۶
ایران امیررضا واعظی آشتیانی[۲۳]
۸۹–۱۳۸۷
ایران علی فتح‌الله‌زاده[۲۴۲]
۹۳–۱۳۸۹
ایران بهرام افشارزاده[۲۳]
۹۵–۱۳۹۳
ایران رضا حسنی‌خو[۲۴۳][پانویس ۲]
۱۳۹۵
ایران رضا افتخاری[۲۴۴]
۹۷–۱۳۹۵
ایران امیرحسین فتحی[۲۴۵][پانویس ۳]
هم‌اکنون–۱۳۹۷

مالکان

از گروه اولیه تشکیل‌دهنده باشگاه در سال ۱۳۲۴، پنج نفر اولین هیئت‌مدیره را ساختند. این پنج نفر، عبارت بودند از: پرویز خسروانی، یک افسر ۲۳ ساله که در مسابقات دوچرخه‌سواری کشوری قهرمان شده بود،[۲۳] اصغر نواب که دوچرخه‌ساز بود، میرزایی که نجار بود، خشایی که نگهبان بانک بود و عنایت‌الله جانان پور که کارمند تربیت بدنی بود.[۲۴۶] این هیئت مدیره نخستین مالکان باشگاه بودند تا آن که در بهمن ماه سال ۱۳۲۸ پرویز خسروانی به تنهایی امتیاز باشگاه دوچرخه‌سواران را در اختیار گرفت و تا سال ۱۳۵۷ این عنوان را حفظ کرد. بعد از انقلاب ایران و در حالی که باشگاه در آستانه انحلال بود، در نهایت سازمان تربیت بدنی به عنوان مالک جدید باشگاه شناخته شد و از سال ۱۳۸۹ با انحلال این سازمان و تشکیل وزارت ورزش و جوانان این وزارت‌خانه مالک باشگاه می‌باشد. در سال‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ مزایده‌هایی برای فروش باشگاه استقلال برگزار شد اما در نهایت بر اساس مصوبه دیوان عدالت اداری واگذاری باشگاه استقلال به بخش خصوص منتفی شد.[۲۴۷]

مالک دوران
ایران هیئت مؤسسان اولیه[۱۹]
مهر ۱۳۲۴ – بهمن ۱۳۲۸
ایران پرویز خسروانی[۲۳]
بهمن ۱۳۲۸ – ۱۳۴۷
ایران سازمان فرهنگی ورزشی تاج[۲۴۸]
۱۳۴۷ – بهمن ۱۳۵۷
ایران سازمان تربیت بدنی[۲۳][۲۴۹]
بهمن ۱۳۵۷ – دی ۱۳۸۴
ایران وزارت رفاه[۱۷]
دی ۱۳۸۴ – تیر ۱۳۸۶
ایران سازمان تربیت بدنی[۲۳]
تیر ۱۳۸۶ – دی ۱۳۸۹
ایران وزارت ورزش و جوانان[۲۳]
دی ۱۳۸۹ - هم‌اکنون

درآمدزایی و دارایی‌ها

باشگاه استقلال با وجود حرفه‌ای بودن ظاهری در عمل برخلاف باشگاه‌های حرفه‌ای واقعی درآمدزا نیست چرا که به دلیل دولتی و غیر حرفه‌ای بودن ساختار فوتبال ایران، استقلال با وجود داشتن طرفداران فراوان و امکان درآمدزایی بالقوه، از اصلی‌ترین راه‌های درآمدزایی محروم[۷۵] و همواره به‌طور مستقیم وابسته به بودجه دولتی خود است.[۵۶]

سازمان صدا و سیما به عنوان تنها تلویزیون دولتی ایران همواره به شکل اختصاصی و انحصاری بازی‌های باشگاه استقلال را پخش می‌کند و با وجود درآمد سرشاری که از این طریق دارد[۲۵۰] به بهانه دولتی بودن این باشگاه از پرداخت حق پخش سر باز زده و تلاش‌های مدیران مختلف باشگاه برای دریافت حق پخش در طی سال‌های اخیر بی‌نتیجه مانده و بدین ترتیب باشگاه استقلال از درآمدزایی از طریق اصلی‌ترین منبع درآمد یک باشگاه حرفه‌ای بازمانده‌است.

دارایی‌ها

مجموعه ورزشی تاج تا پیش از انقلاب ایران دارای ۵ باشگاه ورزشی در تهران و ۶۶ باشگاه در شهرستان‌ها بود.[۱۹] تاج همچنین در کشورهای ترکیه[۲۵۱] و قطر نیز دارای باشگاه‌هایی بود که با انقلاب ایران این اماکن از مالکیت باشگاه خارج شدند.[۲۵۲] باشگاه‌های تاج در تهران شامل کاخ مرکزی تاج در خیابان بهارستان، باشگاه ورزشی پله در خیابان نظام آباد، کلوپ بانوان تاج در خیابان لس‌آنجلس (حجاب کنونی)، کلوپ تنیس تاج در خیابان پهلوی (ولی‌عصر فعلی) و کلوپ رضا پهلوی در نازی‌آباد بودند. تاج همچنین دارای دو فروشگاه ورزشی در تهران در خیابان‌های شاه‌رضا و بهارستان بود. با انقلاب ایران و در روز ۲۸ بهمن ماه ۱۳۵۷ کاخ مرکزی تاج و سایر اماکن متعلق به باشگاه تاج به تصرف کمیته‌های انقلاب درآمدند[۱۹] مکان‌های ورزشی در اختیار سازمان تربیت بدنی قرار گرفت و اماکن اداری یا خدماتی دیگر همچون فروشگاه ورزشی باشگاه به ارگان‌هایی مانند سازمان تبلیغات اسلامی واگذار گردید.[۳۹] تلاش‌های باشگاه استقلال برای بازپس‌گیری این اماکن تا به حال موفق نبوده‌است. باشگاه استقلال در تیر ۱۳۸۸، با پرداخت ۲ میلیارد تومان مالک ۱٪ از سهام بانک تات شد،[۲۵۳] این کار در آغاز با استقبال کارشناسان روبرو شد و اقدامی جهت سودآوری آینده باشگاه دانسته‌شد.[۲۵۴] در پایان سال ۱۳۸۸، استقلال به دلیل اختلاف‌های مدیریتی سهمش را با ۱۸٪ سود واگذار کرد.[۲۵۵]

در حال حاضر باشگاه استقلال مالک بخش‌های ورزشی مجموعه شهید کشوری[۲۵۶] و کمپ ناصر حجازی است. در روز ۱۶ تیر ۱۳۸۷، کلنگ کمپ اختصاصی باشگاه استقلال در پارک ارم تهران به زمین‌خورد[۲۵۷] و علی فتح‌الله‌زاده، مدیرعامل آن زمان استقلال اعلام کرد که ارزش این کمپ ۷۰ میلیارد تومان است.[۲۵۸] در پایان در بهار سال ۱۳۹۰ فتح‌الله‌زاده کمپ اختصاصی باشگاه را افتتاح کرد. کمپ اختصاصی استقلال تهران به یاد و نام بازیکن و مربی سابق استقلال، ناصر حجازی نامگذاری شده‌است که این در مواقعی باعث اعتراض خانواده وی نیز شده‌است.[۲۵۹]

یادداشت‌ها

  1. آمار جام باشگاه‌های آسیا و لیگ قهرمانان آسیا در یک ردیف قرار گرفته‌اند.
  2. حسنی‌خو تنها ۳ روز بعد از انتصاب به سمت مدیرعاملی باشگاه از کار خود کناره‌گیری کرد.
  3. در پی استعفای رضا افتخاری، مدیر پیشین باشگاه، فتحی به عنوان سرپرست موقت انتخاب شد.

پانویس

  1. «مهاجم خونه به خونه سومین خرید آبی‌های پایتخت». ایسنا. بازبینی‌شده در ۴ مرداد ۱۳۹۷. 
  2. «استقلال ۲–۳ الشباب؛ حذف تلخ پسران آبی». وبگاه گل. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۹ تیر ۱۳۸۹. 
  3. «پایان اردوی آبی پوشان تهران در کیش». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۴ دی ۱۳۸۵. 
  4. «فوتبال علمی این بود، دروغ بود دروغ بود». فارس‌نیوز. بازبینی‌شده در ۱۱ مرداد ۱۳۹۷. 
  5. Zarei, Asghar. “Iran - List of Foundation Dates”. RSSSF. Archived from the original on 12 January 2018. Retrieved 17 September 2012. 
  6. «ظرفیت دقیق ورزشگاه آزادی مشخص شد». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۸. 
  7. «اطلاعیه باشگاه استقلال دربارهٔ کسب مجوز حرفه‌ای؛ بدون مشکل و با سربلندی در لیگ قهرمانان آسیا حاضر می‌شویم». خبرگزاری تسنیم. ۱۹ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  8. «صدور مجوز حضور استقلال و پرسپولیس در لیگ قهرمانان آسیا | Football Tribe Iran». football-tribe.com. بازبینی‌شده در 2018-07-24. 
  9. «فوتبال ایران به قلم "فردوسی پور" در WorldSoccer»(fa-IR)‎. به کوشش ایسنا. 2008-10-21. بازبینی‌شده در 2018-07-26. 
  10. Naraghi, Hooshyar F.. “Iran - List of Champions”. RSSSF. Archived from the original on 12 January 2018. Retrieved 17 September 2012. 
  11. «رده‌بندی جام حذفی ایران». وبگاه رسمی جام حذفی فوتبال ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۳/۱۱/۲۰۱۷. 
  12. “The best clubs of Asia”. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved December 21, 2017. 
  13. “ROLL OF HONOUR”. AFC. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved November 21, 2017. 
  14. “IFFHS HISTORY: CONTINENTAL CENTURY CLUBS (1900-1999)”. IFFHS, November 17, 2017. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved November 21, 2017. 
  15. «برندهای ارزشمند ایران معرفی شدند». خبرآنلاین، ۲۱ دی ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۷ مرداد ۱۳۹۴. 
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ “FOOTBALL”. Encyclopaedia Iranica. Retrieved January 24, 2018. 
  17. ۱۷٫۰۰ ۱۷٫۰۱ ۱۷٫۰۲ ۱۷٫۰۳ ۱۷٫۰۴ ۱۷٫۰۵ ۱۷٫۰۶ ۱۷٫۰۷ ۱۷٫۰۸ ۱۷٫۰۹ ۱۷٫۱۰ ۱۷٫۱۱ ۱۷٫۱۲ ۱۷٫۱۳ ۱۷٫۱۴ «استقلال ۶۶ ساله شد!». گل.کام، ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ مارس ۲۰۱۸. 
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ «علی دانایی فرد». جام تخت جمشید. بازبینی‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۸. 
  19. ۱۹٫۰۰ ۱۹٫۰۱ ۱۹٫۰۲ ۱۹٫۰۳ ۱۹٫۰۴ ۱۹٫۰۵ ۱۹٫۰۶ ۱۹٫۰۷ ۱۹٫۰۸ ۱۹٫۰۹ ۱۹٫۱۰ «روزگاران تلخ و شیرین دو باشگاه تاج و شاهین. (م. گئومات)». پیک ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۷. 
  20. «سربازهای عنوان دار قهرمان شدند». روزنامه شرق، ۲۲ دی ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۸. 
  21. «یک خارجی و یک نخست‌وزیر در استقلال 70 سال قبل!». خبرگزاری دانا. بازبینی‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۸. 
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ ۲۲٫۳ «دربارهٔ باشگاه». وبگاه باشگاه استقلال تهران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ فوریه ۲۰۱۲. 
  23. ۲۳٫۰۰ ۲۳٫۰۱ ۲۳٫۰۲ ۲۳٫۰۳ ۲۳٫۰۴ ۲۳٫۰۵ ۲۳٫۰۶ ۲۳٫۰۷ ۲۳٫۰۸ ۲۳٫۰۹ ۲۳٫۱۰ ۲۳٫۱۱ ۲۳٫۱۲ ۲۳٫۱۳ ۲۳٫۱۴ ۲۳٫۱۵ ۲۳٫۱۶ ۲۳٫۱۷ ۲۳٫۱۸ ۲۳٫۱۹ ۲۳٫۲۰ ۲۳٫۲۱ ۲۳٫۲۲ ۲۳٫۲۳ ۲۳٫۲۴ از صاحب منصب طاغوت تا دروازه‌بان ذخیره. «هفته‌نامه تماشاگر». هفته‌نامه تماشاگر (همشهری)، ۲۴ مهر ۱۳۸۹، ۳۶ و ۳۷. بازبینی‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۷. 
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ ۲۴٫۲ «باشگاه فرهنگی ورزشی استقلال تهران». تاریخ ورزش ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۷. 
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ «آشنایی با باشگاه استقلال تهران». همشهری‌آنلاین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۱ بهمن ۱۳۹۴. 
  26. «پیشینه بازی فوتبال در افغانستان». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۸. 
  27. «کابل، اولین سفر خارجی استقلال». فوتبال آنلاین. بازبینی‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۸. 
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ ۲۸٫۲ «زدرادکو رایکوف». جام تخت جمشید. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  29. «قهرمانی آسیایی تاج: بازخوانی فروردین شیرین ۱۳۴۹». فرهنگستان فوتبال. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  30. «تاج». جام تخت جمشید. بازبینی‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۱۸. 
  31. «تاج (استقلال)». جام تخت جمشید. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  32. «تاج (استقلال)». جام تخت جمشید. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  33. «تاج (استقلال)». جام تخت جمشید. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  34. «افتخاراتی که بالکانی‌ها برایمان آفریدند :: ورزش سه». www.varzesh3.com. بازبینی‌شده در 2018-08-04. 
  35. «جام حذفی فوتبال ایران - لیست قهرمانان جام حذفی». جام حذفی. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  36. «مروری بر لیگی که ناتمام ماند». باشگاه خبرنگاران جوان. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  37. «شبی که باشگاه استقلال به تصرف درآمد». عصر ایران به نقل از مجلهٔ دنیای ورزش، ۲۳ بهمن ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۷ فوریه ۲۰۱۳. 
  38. رستم‌پور، مهدی. «انقلاب ورزشی زودتر از انقلاب فرهنگی آغاز شد». رادیو فردا، ۲۳ بهمن ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۷ فوریه ۲۰۱۳. 
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ «ساختمان پرماجرای تربیت‌بدنی استان تهران». افکارنیوز. ۲۳ بهمن ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ ۴۰٫۲ ««تاج» چگونه «استقلال» شد؟». ایسنا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  41. «ظهور آبی و قرمز در تاریکخانه سیاست». روزنامه اعتماد، ۲۲ مهر ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۷. 
  42. «خواندنی‌های تاریخی استقلال به روایت کردنوری؛ دست رد دهداری بر سینه آبی‌ها/ چرا نام استقلال "پیروزی" نشد؟». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۷. 
  43. «جام تخت جمشید». جام تخت جمشید. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  44. «وب سایت رسمی باشگاه استقلال». ۲۳ فوریه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۲ فوریه ۲۰۱۸. 
  45. «همه مربیان تاریخ استقلال؛ مظلومی مربی بیست و پنجم». عصرایران. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  46. «روسای ورزش ایران، میراثی ۸۰ ساله». ایسنا، ۱۸ اکتبر ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  47. «لیگ سراسری قدس چگونه و چند دوره برگزار شد». وبگاه تابناک. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  48. «شهریور ماه خاطرات تلخ و شیرین سرخابی‌ها/ برتری با آبی‌هاست!». خبرگزاری مهر، ۲۲ اوت ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۸. 
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ “Asian Club Competitions 1990/91”. RSSSF. Retrieved January 25, 2018. 
  50. «سالگرد دومین قهرمانی استقلال در آسیا؛ سالی که آبی‌ها دو ستاره شدند». طرفداری، ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۷. بازبینی‌شده در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۸. 
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ ۵۱٫۲ “Asian Club Competitions 1991/92”. RSSSF. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved December 28, 2017. 
  52. «نوستالژی/ یادی از استقلال اوایل دهه 70/ استقلال چطور به دسته سوم سقوط کرد؟». برنامه نود. بازبینی‌شده در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۸. 
  53. “Asian Club Competitions 1998/99”. RSSSF. Retrieved February 22, 2018. 
  54. «مقصریم همه‏ :زاده فتح‌الله‏». همشهری آنلاین. بازبینی‌شده در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۸. 
  55. «لیست 165 مربی نه دوره لیگ برتر». عصرایران. بازبینی‌شده در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۸. 
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ ۵۶٫۲ ۵۶٫۳ ۵۶٫۴ «فوتبال ایران به قلم "فردوسی پور" در WorldSoccer». ایسنا، ۲۱ اکتبر ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۳ فوریه ۲۰۱۸. 
  57. «مروری بر ادوار گذشته لیگ برتر». روزنامه گل. بازبینی‌شده در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۸. 
  58. «لیگ برتر فوتبال ایران / ۷ گل در اصفهان تا پله آخر قهرمانی پاس». همشهری آنلاین. بازبینی‌شده در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۸. 
  59. ۵۹٫۰ ۵۹٫۱ “Asian Club Competitions 2013”. RSSSF. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved December 28, 2017. 
  60. ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ الهام ملکی. «وینفرید شفر تا پایان فصل استقلالی شد + (عکس)». استقلال نیوز. ۱۱ مهر ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  61. «استقلال قهرمان جام سی‌ویکم شد/ شفر در اولین روز تمدید جام گرفت!». خبرگزاری مهر، ۳ مه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۳ مه ۲۰۱۸. 
  62. «تاریخچه تأسیس باشگاه استقلال تهران». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۷. 
  63. “Esteghlal the Iranian Crown”. Fifa. 16 Sep 2009. Archived from the original on January 12, 2018. 
  64. «وب سایت رسمی باشگاه استقلال». ۱۱ ژوئیه ۲۰۱۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۷. 
  65. «خبر خوب برای هواداران استقلال/ جپاروف هم با آبی پوشان به توافق رسید». www.khabaronline.ir. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۴. 
  66. «تاج». ۲۳ سپتامبر ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۱ ژانویه ۲۰۱۸. 
  67. «استقلال با لباس مشکی در داربی». قدس انلاین. شنبه ۱ آذر ۱۳۹۳–۱۱:۵۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  68. «استقلال مشکی پوش مقابل ملوان و سفر فتح‌الله‌زاده به انزلی». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۱۷. 
  69. «آبادان براستی شایسته بردن جام علم بود». کیهان ورزشی (موسسه کیهان)، no. ۹۸۱ (۲۵ فروردین ۱۳۵۲): ۳۱. 
  70. «شب طلایی استقلال نقره‌ای به روایت فیفا + عکس». خبرگزاری فارس. ۱۶ فروردین ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  71. «عجیب‌ترین پیراهن‌های استقلال (عکس)». ورزش سه. ۳۱ شهریور ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  72. «لباس تیم فوتبال استقلال در گذر زمان». باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۷. 
  73. «عکس / پیراهن عجیب استقلال!». افکارنیوز. ۲۸ مهر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  74. «رونمایی از لباس استقلال و پرسپولیس برای دربی». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۱۷. 
  75. ۷۵٫۰ ۷۵٫۱ «راه‌های درآمدزایی در فوتبال حرفه‌ای». همشهری آنلاین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۷. 
  76. «قرارداد تأمین لباس فرم استقلال». بازار ورزش. ۱ شهریور ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  77. «جام حذفی فوتبال ایران - فصل 1374-75». hazfi-cup.com. بازبینی‌شده در 2018-08-04. 
  78. «HAMSHAHRI (Internet Version of Tehran's Persian Daily)». www.hamshahrionline.ir. بازبینی‌شده در 2018-08-07. 
  79. «استقلال و اسپانسر منحصربفردش!». www.khabaronline.ir. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۰۷. 
  80. «گفت‌وگوی تفصیلی ایسنا با منصور پورحیدری پیرامون آخرین وضعیت تیم فوتبال استقلال تهران در آستانه رقابتهای جام باشگاه‌های‌آسیا»(fa-IR)‎. به کوشش ایسنا. 2001-10-26. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  81. «اسپانسر جدید تیم فوتبال استقلال مشخص شد»(fa-IR)‎. به کوشش ایسنا. 2003-09-07. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  82. «مشکل باشگاه استقلال تهران حل شد»(fa)‎. به کوشش خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. 2005-01-19. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  83. «مدیرعامل باشگاه استقلال: مثلث هواداران، کادرفنی و بازیکنان عامل موفقیت استقلال بود»(fa)‎. به کوشش خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. 2005-09-03. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  84. «اسپانسر هشت هفته ای برای آبی پوشان/مشکلات آبی پوشان در راه جذب حامی مالی بعدی»(fa)‎. به کوشش خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. 2006-09-04. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  85. «دربی 62 با تساوی سرخابی‌ها به پایان رسید»(fa)‎. به کوشش خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. 2007-03-30. بازبینی‌شده در 2018-08-07. 
  86. «روزنامه اعتماد86/7/22: استقلال - پرسپولیس ساعت 15 / شاهزاده و گدا در داربی 63». magiran.com. بازبینی‌شده در 2018-08-07. 
  87. «جام حذفی فوتبال ایران - فصل 1386-87». hazfi-cup.com. بازبینی‌شده در 2018-08-07. 
  88. ۸۸٫۰ ۸۸٫۱ «روزنامه اعتماد87/11/21: رودررویی قهرمان سابق و قهرمان جدید». www.magiran.com. بازبینی‌شده در 2018-08-07. 
  89. «Saudi Al-Ittihad club player Mohammad Sa»(it)‎. به کوشش Getty Images. بازبینی‌شده در 2018-08-04. 
  90. ۹۰٫۰ ۹۰٫۱ «ناکامی باشگاه‌های ایرانی از روی پیراهن شروع می‌شود!». goaldaily.ir. بازبینی‌شده در 2018-08-07. 
  91. «گزارش تصویری پیروزی استقلال در دربی هفتادم». www.hamshahrionline.ir. بازبینی‌شده در 2018-08-07. 
  92. FIFA.com. «Hawar Mulla Mohammed». FIFA.com. 2011-09-27. بازبینی‌شده در 2018-08-04. 
  93. «استقلال 2-0 پرسپولیس؛ دیداری که لقب "سوبله" را به مظلومی داد! | ورزش 11». www.varzesh11.com. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۷. 
  94. «خبرگزاری فارس - دیدار تیم‌های فوتبال پرسپولیس و استقلال (1)»(fa-IR)‎. به کوشش خبرگزاری فارس. 2011-12-09. بازبینی‌شده در 2018-08-07. 
  95. «دیدار تیم‌های فوتبال استقلال و گهر دورود - اخبار تسنیم - Tasnim». www.tasnimnews.com. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۷. 
  96. «پشت پرده "اسپانسر"ها در استقلال/ چه کلاه‌هایی که سر آبی‌ها نرفته‌است!»(fa-IR)‎. به کوشش ایسنا. 2017-11-12. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  97. «بانک رفاه پشتیبان تیم فوتبال استقلال شد». www.refah-bank.ir. بازبینی‌شده در 2018-08-04. 
  98. «اسپانسر روی پیراهن استقلال مشخص شد :: ورزش سه». www.varzesh3.com. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  99. کیتز، تیم. «تیم کیتز | طرح‌ها و اخبار لباس و پیراهن تیم‌ها - برجسته‌ترین مشخصه لباس جدید استقلال؛ رنگ آبی!». www.teamkits.org. بازبینی‌شده در 2018-08-03. 
  100. «رونمایی از پیراهن استقلال با اسپانسر جدید». www.khabaronline.ir. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳. 
  101. «از پیراهن فصل جدید استقلال رونمایی شد»(fa-IR)‎. به کوشش وب سایت استقلال جوان. بازبینی‌شده در 2018-08-03. 
  102. «دیدار تیمهای فوتبال استقلال و راه‌آهن - اخبار تسنیم - Tasnim». www.tasnimnews.com. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸. 
  103. «اسپانسر جدید برای استقلال آسیایی :: ورزش سه». www.varzesh3.com. بازبینی‌شده در 2018-09-07. 
  104. کیتز، تیم. «تیم کیتز | طرح‌ها و اخبار لباس و پیراهن تیم‌ها - لباس جدید استقلال ماند تا دربی». teamkits.org. بازبینی‌شده در 2018-08-03. 
  105. کیتز، تیم. «تیم کیتز | طرح‌ها و اخبار لباس و پیراهن تیم‌ها - لباس اول استقلال برای فصل 97-96». www.teamkits.org. بازبینی‌شده در 2018-08-03. 
  106. «رونمایی از پیراهن جدید استقلال+ عکس»(fa)‎. به کوشش پایگاه خبری جماران - امام خمینی - انقلاب اسلامی. بازبینی‌شده در 2018-08-03. 
  107. کیتز، تیم. «تیم کیتز | طرح‌ها و اخبار لباس و پیراهن تیم‌ها - لباس اول استقلال برای فصل 98-97». www.teamkits.org. بازبینی‌شده در 2018-08-03. 
  108. Duerden, John (March 29, 2017). "Asia's Biggest Rivalries: Carlos Queiroz explains El Clasico vs the Tehran Derby". FourFourTwo. Archived from the original on January 19, 2018. Retrieved July 23, 2018. 
  109. "Asia's top 5 football rivalries". FOX Sports Asia. December 6, 2016. Retrieved July 23, 2018. 
  110. ۱۱۰٫۰ ۱۱۰٫۱ «تماشاگردارهای غیرسرخابی فوتبال تهران». ورزش ۳. ۹ نوامبر ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  111. “Iranian Pro League Stats: 2005-2006 Season”. IPLstats. October 22, 2005. Archived from the original on January 12, 2018. 
  112. “Iranian Pro League Stats: 2006-2007 Season”. IPLstats. September 30, 2006. Archived from the original on January 12, 2018. 
  113. “NUMBER OF SPECTATORS 11/12”. transfermarket. Archived from the original on January 12, 2018. 
  114. “NUMBER OF SPECTATORS 12/13”. transfermarket. Archived from the original on January 12, 2018. 
  115. “AFC Champions League 2010 - Attendance”. Archived from the original on January 19, 2018. Retrieved December 9, 2017. 
  116. “AFC Champions League 2011 - Attendance”. Archived from the original on January 19, 2018. Retrieved December 9, 2017. 
  117. “AFC Champions League 2013 - Attendance”. Archived from the original on January 19, 2018. Retrieved December 9, 2017. 
  118. “AFC Champions League 2017 - Attendance”. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved December 9, 2017. 
  119. «هویت و هواداری باشگاه‌های فوتبال در لیگ ایران». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۱۷. 
  120. «حاشیه‌های قبل از بازی استقلال و سیاه‌جامگان». دنیای اقتصاد. ۲۹ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  121. “AFC Champions League 2009 - Attendance”. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved December 9, 2017. 
  122. “AFC Champions League 2010 - Attendance”. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved December 9, 2017. 
  123. «استقلال - جوبیلوایواتا با طعم تراژدی». امروز آنلاین. ۲۸ آذر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  124. «گزارش ویژه/ استقلالی‌ها در آسیا برای ششمین بار، آزادی را پر کردند». وبسایت رسمی برنامه نود. ۲۱ بهمن ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  125. «این است استقلال». خبرگزاری مهر. شنبه ۲ اردیبهشت ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  126. سروندی، فرید. «تازه‌ترین خبرهای ورزشی ایران و جهان». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۱ آوریل ۲۰۰۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷. 
  127. سمانه سقاء. «تقسیم‌بندی هواداران باشگاه‌های استقلال و پرسپولیس بر اساس متغیرهای جمعیت شناختی، جغرافیایی و وفاداری». پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۱۷. 
  128. «عکس/دختر استقلالی در استادیوم آزادی!». مشرق. ۲۶ فروردین ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  129. «دستگیری دختر استقلالی در آزادی». خبر ورزشی. دوشنبه ۱ خرداد ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  130. «ویدئوی شناسایی و دستگیری دختر طرفدار استقلال در استادیوم آزادی». ایلنا. ۲ خرداد ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  131. «"تابوشکنی" حضور زنان در تمرین تیم استقلال بدون درگیری». دویچه وله فارسی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۳ دسامبر ۲۰۱۷. 
  132. «بانوان حق ورود ندارند، چون آقایان فحاشی می‌کنند». ایران‌وایر. ۱۷ ژانویه ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  133. «دختران استقلالی که مجوز ورود به تمرین آبی پوشان را نگرفتند». پارس فوتبال. پنج شنبه ۳ تیر ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  134. «چرا هوادار پرسپولیس بیشتر از استقلال است؟». وبگاه تابناک. بایگانی‌شده از هوادار-پرسپولیس-بیشتر-از-استقلال-است نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۷. 
  135. «اصغر تهرانی و تاج ابوالحسن!». همشهری ورزشی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۷. 
  136. «تاریخ شاهین». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۷. 
  137. «اصغر تهرانی و تاج ابوالحسن!». همشهری ورزشی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۷. 
  138. «استقلال 8 سال و 6 ماه نباخت». روزنامه گل. بازبینی‌شده در ۱۶ فوریه ۲۰۱۸. 
  139. «با شکست‌ناپذیرهای دربی آشنا شوید». بازبینی‌شده در ۱۶ فوریه ۲۰۱۸. 
  140. سال قبل دربی بی‌خاصیت بود. . خبر ورزشی، ش. ویژه‌نامه نوروزی (۱۳۸۷): صفحهٔ ۲۵. 
  141. ۱۴۱٫۰ ۱۴۱٫۱ “The Red 'Victors' and the 'Independent' Blues”. Fifa, October 31, 2012. Archived from the original on January 12, 2018. 
  142. “Football, blood and war”. The Observer, January 18, 2004. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved December 26, 2012. “December 2000 Following an ill-tempered Tehran derby, between Pirouzi and Estegahl, violence spills on to the streets as fans destroy cars and buses. Three players from each side and 60 fans are arrested; more than 250 coaches are vandalised.” 
  143. «تاریخچه باشگاه فرهنگی ورزشی فولاد مبارکه سپاهان». باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۷. 
  144. «سپاهان در تعقیب پیروزی، استقلال و پاس». روزنامه کیهان. ۱۶ اردیبهشت ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  145. «کتک‌کاری و دعواهای فراموش‌نشدنی استقلال – سپاهان». خبر ورزشی. ۱۴ آذر ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  146. «عقیلی: بازی با استقلال به اندازه داربی اهمیت دارد». ایمنا. ۲ شهریور ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  147. «مدعیان قهرمانی لیگ برتر رو در روی هم». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۱۷. 
  148. «مروری بر دیدارهای قبلی الهلال و استقلال». روزنامه ورزشی نود. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۷. 
  149. «گزارش زنده: الهلال صفر - استقلال صفر». گل.کام. ۶ آوریل ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۸. 
  150. “Preview - Group D: Esteghlal v Al Hilal”. The Asian Football Confederation. Retrieved February 22, 2018. 
  151. «استقلال-الهلال، بازی خطرناک». ایران ورزشی آنلاین. بازبینی‌شده در ۲۲ فوریه ۲۰۱۸. 
  152. «١٠نکته از تاریخچه بازی‌های استقلال و الهلال». وبسایت رسمی برنامه ۹۰. بازبینی‌شده در ۲۲ فوریه ۲۰۱۸. 
  153. “Asian Club Competitions 1996/97”. RSSSF. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved December 28, 2017. 
  154. “Asian Club Competitions 1998/99”. RSSSF. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved December 28, 2017. 
  155. “Asian Club Competitions 2002/03”. RSSSF. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved December 28, 2017. 
  156. «Asian Club Competitions 2007». www.rsssf.com. بازبینی‌شده در 2018-08-06. 
  157. «Asian Club Competitions 2018». www.rsssf.com. بازبینی‌شده در 2018-08-06. 
  158. «اولین مجله اختصاصی باشگاه استقلال/ آبی‌ها 63 سال قبل مجله 5ریالی داشتند!». خبرآنلاین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۱۷. 
  159. ۱۵۹٫۰ ۱۵۹٫۱ ۱۵۹٫۲ رضوی، منصور. «نقش دایمی آن پدرخوانده». ایران‌وایر. ۱۰ مارس ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  160. «نوستالژی/ یادی از هفته نامه فانوس و کری خواندن‌های کیوسکی!». وبسایت رسمی برنامه ۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  161. «جشن قهرمانی رسمی آبی‌ها :: ورزش سه». www.varzesh3.com. بازبینی‌شده در 2018-10-30. 
  162. «راه اندازی ایستگاه تلویزیونی ماهواره ای بنام استقلال اسپورت و احتمال راه اندازی تلویزیونهای ورزشی باشگاه‌های دیگر». رادیو فردا. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۳۰. 
  163. ۱۶۳٫۰ ۱۶۳٫۱ «مستند «آبی استقلالی 2» با صدای رضا یزدانی منتشر خواهدشد». موسیقی ما. ۲۱ شهریور ۱۳۸۸. 
  164. «خبرگزاری فارس - حضور سازنده «آبی استقلالی» و «مردان پرسپولیس» در برنامه صبح‌گاهی تلویزیون»(fa-IR)‎. به کوشش خبرگزاری فارس. 2010-01-09. بازبینی‌شده در 2018-07-26. 
  165. «آبی استقلالی 3 با حذف قلعه‌نویی». پایگاه خبری تحلیلی فردا. بازبینی‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۱۷. 
  166. «فیلم «۴ فینال آسیا» ییِ استقلال ساخته می‌شود». ۱۸ فوریه ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  167. «فیلم تاریخ باشگاه استقلال در آستانه حضور در جشنواره فیلم فجر». وبسایت رسمی برنامه ۹۰. بازبینی‌شده در ۲۸ فوریه ۲۰۱۸. 
  168. «دانلود آهنگ رسمی باشگاه استقلال». عصر ایران. بازبینی‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۱۷. 
  169. «ترانه سعید عرب برای تیم استقلال/دانلود». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۱۷. 
  170. «از حضور سفیر آلمان در تمرین استقلال تا تمرین اختصاصی انصاری». ایسنا، ۱۷ دسامبر ۲۰۱۷. بازبینی‌شده در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۸. 
  171. YJC, خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «نظر پله اسطوره فوتبال جهان در مورد تیم استقلال + فیلم». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. بازبینی‌شده در 2018-07-26. 
  172. «ویژه/مروری بر ورزشگاه‌های میزبان داربی تهران؛ شهرآوردگاه». وبسایت رسمی برنامه ۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۸. 
  173. ۱۷۳٫۰ ۱۷۳٫۱ «باشگاه استقلال تهران». وب سایت رسمی سازمان لیگ فوتبال ایران. بازبینی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۸. 
  174. «دعوای استقلال و پرسپولیس بر سر یک ورزشگاه». فرارو. بازبینی‌شده در ۱۰ دسامبر ۲۰۱۷. 
  175. «ورزشگاه شهید کاظمی برای پرسپولیس شد». خبرگزاری مهر. ۲۳ دی ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  176. «پرسپولیس دست روی ورزشگاه استقلال گذاشت». مشرق نیوز. ۲۲ دی ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  177. «بعد از دعوای پرسپولیس و استقلال سر ورزشگاه شهید کاظمی /شهردار امروز تصمیم آخر را می‌گیرد». وبسایت رسمی برنامه نود. ۲۶ بهمن ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  178. «تمرینات استقلال از شنبه در زمین نوبنیاد صنایع دفاع برگزار می‌شود». ۱۱ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  179. «اولین تمرین استقلالی‌ها در زمین صنایع دفاع». باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  180. «محل تمرین استقلال مشخص شد». استقلال جوان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  181. «حضور منتظری در تمرین استقلال». استقلال جوان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  182. «مرگ تدریجی در کمپ حجازی؛ خطر ریزش بازیکنان استقلال». طرفداری. ۷/۱۸/۲۰۱۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  183. «زمین تمرین استقلال عوض می‌شود». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۱۷. 
  184. «سرگردانی استقلالی‌ها برای پیدا کردن زمین». جام جم آنلاین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۷. 
  185. «استقلال اهواز و استقلال تهران». آفتاب آنلاین. یکشنبه ۲۱ مرداد ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  186. ۱۸۶٫۰ ۱۸۶٫۱ ۱۸۶٫۲ ۱۸۶٫۳ ۱۸۶٫۴ صدر، بنیامین. کشف استعداد در مستطیل سبز. . روزنامه همشهری، ش. شماره ۳۷۳۸ (۱۲ تیر ۱۳۸۴): صفحه تهرانشهر. 
  187. “Iran 1970”. RSSSF. Archived from the original on January 19, 2018. Retrieved November 10, 2017. 
  188. صداقت، فرهاد. ۳۴ سال با پرسپولیس (از سال ۴۷ تا سال ۸۱). چاپ اول. تبریز، شهریور ۱۳۸۱. صفحهٔ ۸۷. شابک ‎۹۶۴-۰۶-۱۶۹۳-۱. 
  189. «نورد اهواز». جام تخت جمشید. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۷. 
  190. «آشنایی با باشگاه داماش گیلان». همشهری‌آنلاین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۵ بهمن ۱۳۸۸. 
  191. «بازی را بردیم اما هم کتک خوردیم هم برای شکست سند دادیم». کیهان ورزشی شماره ۱۱۲۸ (موسسه کیهان)، ۲۰ دی ۱۳۵۴، ۱۶. 
  192. «استقلال ایران». وبگاه باشگاه استقلال تهران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۸. 
  193. «مربیان تیم‌های پایه استقلال معرفی شدند». ورزش سه. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۸. 
  194. «اینجا آکادمی استقلال است، صدای ما را از مرغوبکار می‌شنوید!». ایسنا. ۳۰ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  195. «ورزشگاه مرغوبکار از استقلال پس گرفته شد». وبگاه تابناک. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۷. 
  196. «استقلال ایران». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۷. 
  197. «وضعیت متفاوت آکادمی؛ تیم‌های پایه استقلال، بهتر از بزرگسالان!». طرفداری. ۹ اکتبر ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  198. (www.dw.com)، Deutsche Welle. «تاریخچه پر ماجرای فوتبال زنان در ایران | DW | 20.06.2011». DW.COM. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۴. 
  199. User, Super. «علی دانایی فرد». takhtejamshidcup.com. بازبینی‌شده در 2018-08-24. 
  200. تکذیب می‌کنیم، برخورد می‌کنیم؛ دیدار تیم‌های فوتبال دختران و نوجوانان پسر استقلال. . روزنامه اعتماد، ش. شماره ۱۸۷۴ (۵ بهمن ۱۳۸۷): صفحه ۱۳. 
  201. «دیدار تیم‌های فوتبال دختران و پسران استقلال/ با خاطیان برخورد شود». خبرگزاری مهر، ۴ بهمن ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۵ مهر ۱۳۸۸. 
  202. «تیم فوتبال بانوان استقلال منحل شد». خبرگزاری فارس، ۸ بهمن ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۵ بهمن ۱۳۸۸. 
  203. «ماجرای عجیب انحلال تیم بانوان استقلال». ورزش سه، ۲۶ آبان ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۶ آبان ۱۳۹۶. 
  204. «چرا تیم فوتبال زنان استقلال تهران منحل شد؟». رادیو فردا. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۴. 
  205. «نخستین بازی ۱۳۴۲». جام تخت جمشید. بازبینی‌شده در ۲ فوریه ۲۰۱۸. 
  206. «تاج ۱۳۵۵». جام تخت جمشید. بازبینی‌شده در ۲ فوریه ۲۰۱۸. 
  207. «تاج 57 - 1356». جام تخت جمشید. بازبینی‌شده در ۲ فوریه ۲۰۱۸. 
  208. «پرونده ویژه برای فوتبال بانوان +عکس اولین تیم زنان تاج». سوت، ۱۶ دی ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۴ آبان ۱۳۹۶. 
  209. «تیم فوتسال استقلال تهران از لیگ حذف شد!». ۱۶ ژوئیه ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۲ فوریه ۲۰۱۸. 
  210. «قهرمانی آسان پرداخت برای دومین سال متوالی/ اعلام نتایج برترین‌های روز پایانی». iriaaf.ir. بازبینی‌شده در 2018-10-30. 
  211. «تیم استقلال تهران در فصل جدید لیگ دو و میدانی شرکت می‌کند»(fa)‎. به کوشش طرفداری. 2018-09-24. بازبینی‌شده در 2018-10-30. 
  212. ۲۱۲٫۰ ۲۱۲٫۱ جهان|TABNAK, سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «همه رکوردهای تاریخ لیگ فوتبال ایران». سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. بازبینی‌شده در 2018-08-11. 
  213. “Iranian Pro League Alltime Table 2001-2017”. IPLstats. Archived from the original on January 19, 2018. 
  214. «تاریخچه کامل لیگ قهرمانان باشگاه‌های آسیا + آمار». مشرق نیوز، ۲۵ فوریه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۲ مارس ۲۰۱۸. 
  215. «90tv.ir | وبسایت رسمی برنامه ۹۰ - پرافتخارترین تیم‌های رقابت‌های باشگاهی آسیا؛ استقلال پرافتخارترین تیم ایرانی». به کوشش 90tv.ir | وبسایت رسمی برنامه ۹۰ -. بازبینی‌شده در 2018-08-11. 
  216. «استقلال همچنان پرافتخارترین تیم ایرانی در آسیا :: ورزش سه». www.varzesh3.com. بازبینی‌شده در 2018-08-15. 
  217. «100 تا بازی تو آسیا؛ رکورد استقلالی ها!». خبر انلاین. جمعه ۲۹ شهریور ۱۳۹۲. 
  218. Duerden, John. "Asian success is what sets Iran's Esteghlal apart from the rest". ESPNFC.com. Archived from the original on January 19, 2018. Retrieved July 23, 2018. 
  219. «کارنامهٔ مرحوم جدیکار، نخستین لژیونر فوتبال آسیا». ایسنا، ۱۸ دسامبر ۲۰۱۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۳ ژانویه ۲۰۱۸. 
  220. «گفت‌وگو با آندرانیک اسکندریان، همبازی اسبق پله/ مهاجم اسکاتلند هُلَم داد تا به حجازی گل به خودی بزنم». www.khabaronline.ir. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۶. 
  221. «گفتگوی بی پرده با پاشازاده از تیم منتخب «عادل» تا روزی که مایلی کهن اشکش را پای اتوبوس درآورد». خبر آنلاین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۸. 
  222. «موفق‌ترین تیم تاریخ ایران در آسیا». روزنامه گل. بازبینی‌شده در ۲ فوریه ۲۰۱۸. 
  223. «فرهاد مجیدی محبوب‌ترین بازیکن دنیا شد!». پایگاه خبری تحلیلی انتخاب. بازبینی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۸. 
  224. «پایان رکورد حسینی در کلین شیت». ورزش سه. بازبینی‌شده در ۲۸ فوریه ۲۰۱۸. 
  225. «تاریخچه استقلال». استقلال جوان. بازبینی‌شده در ۲۶ دسامبر ۲۰۱۷. 
  226. “The best clubs of Asia”. rsssf. Archived from the original on January 12, 2018. Retrieved December 21, 2017. 
  227. «ضوابط نقل و انتقالات تابستانی لیگ برتر فصل 97-1396». Football Tribe Iran. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۷. 
  228. «نصرالله عبداللهی: با فتحی هماهنگم»(fa)‎. به کوشش ایران ورزشی آنلاین. بازبینی‌شده در 2018-08-08. 
  229. «مربی جدید تیم فوتبال استقلال وارد تهران شد». خبرگزاری مهر، ۱۱ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۳ ژانویه ۲۰۱۸. 
  230. «اختصاصی ایلنا؛ بیژن طاهری دستیار شفر شد». خبرگزاری ایلنا. ۲۴ مهر ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  231. «مربی دروازه بانان استقلال مشخص شد». باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۷. 
  232. «فیلیپ آندریاس، مربی بدنساز استقلال وارد تهران شد»(fa)‎. به کوشش طرفداری. 2018-08-11. بازبینی‌شده در 2018-08-11. 
  233. «اصغر حاجیلو سرپرست استقلال شد». www.khabaronline.ir. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸. 
  234. «پسر شفر برای آنالیز حریفان به ایران آمد + عکس». تسنیم نیوز. ۲۶ مهر ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  235. «اشکان نامداری و بیژن طاهری دو مربی استقلال قرارداد خود را با این باشگاه تمدید کردند»(fa)‎. به کوشش طرفداری. 2018-06-25. بازبینی‌شده در 2018-08-08. 
  236. «کاوه ستوده دیلمی». www.ffiri.ir. بازبینی‌شده در 2018-08-08. 
  237. «امین نوروزی». www.ffiri.ir. بازبینی‌شده در 2018-08-08. 
  238. «اتفاق عجیب در اولین تمرین استقلال؛ غیبت کادر پزشکی!»(fa)‎. به کوشش طرفداری. 2018-06-25. بازبینی‌شده در 2018-08-08. 
  239. «مدد جباری». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۷. 
  240. «حسین امانتی». www.ffiri.ir. بازبینی‌شده در 2018-08-08. 
  241. «توضیح مترجم استقلال دربارهٔ لفظ سوءتفاهم برانگیز :: ورزش سه». www.varzesh3.com. بازبینی‌شده در 2018-08-08. 
  242. «فتح‌الله‌زاده جانشین واعظ آشتیانی شد». خبرگزاری فارس، ۱۹ مرداد ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۳۰ شهریور ۱۳۹۱. 
  243. «مدیرعامل استقلال نیامده کناره‌گیری کرد/ دلیل استعفای رضا حسنی‌خو»(fa)‎. به کوشش خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. 2016-08-05. بازبینی‌شده در 2018-08-13. 
  244. «افتخاری مدیرعامل استقلال شد». خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا. ۱۰ شهریور ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  245. «رسمی؛ امیرحسین فتحی مدیرعامل استقلال شد +سوابق مدیریتی»(fa)‎. به کوشش خبرگزاری ایلنا. بازبینی‌شده در 2018-08-08. 
  246. «آبی‌های ایران 70 ساله شدند». ورزش ۳، ۳ مهر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  247. «خصوصی شدن استقلال و پرسپولیس منتفی شد». خبرگزاری مهر. ۲۱ مهر ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  248. «تاج را با اموال موروثی شخصی ساخته‌ام». کیهان ورزشی (موسسه کیهان)، ش. ۱۰۷۸ (۲۸ دی ۱۳۵۳): ۴. 
  249. «مرکز پژوهشها - لایحه قانونی واگذاری سازمان ورزشی و فرهنگی تاج به سازمان تربیت بدنی ایران». rc.majlis.ir. بازبینی‌شده در 2018-08-04. 
  250. «صداوسیما حق پخش را نمی‌دهد، بدون فوتبال هم می‌میرد». ایران وایر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۷. 
  251. «راز کمپ 2 هزار میلیاردی استقلال در ترکیه». ایسنا، ۵ مه ۲۰۱۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۸. 
  252. «ماجرای زمین 2 هزار میلیاردی استقلال این بار به روایت سفیر پیشین ایران در ترکیه». خبرآنلاین. بازبینی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۸. 
  253. سرخط خبرها. . روزنامه اعتماد ملی، ش. شماره ۹۷۵ (۱ مرداد ۱۳۸۸): صفحهٔ ۱۹.  «دو باشگاه پرسپولیس و استقلال هر یک با پرداخت ۲ میلیارد تومان یک درصد از سهام بانک تازه‌تأسیس تات را خریداری کردند. پول خرید این سهام از سوی سازمان تربیت بدنی پرداخت شده.»
  254. شهبازی، نعمت‌الله. در حاشیه سرمایه‌گذاری استقلال و پرسپولیس در بانک تات؛ ایجاد زیرساخت‌های اقتصادی لازمه موفقیت باشگاه‌های مردمی. . روزنامه ورزشی گل، ش. شماره ۱۰۷۵ (۷ آبان ۱۳۸۸): صفحهٔ ۱. 
  255. باز هم فرصت‌سوزی در ورزش کشور؛ اختلافات مدیران دولتی موجب خروج بخش ورزش از یک بانک خصوصی شد. . روزنامه ورزشی گل، ش. شماره ۱۱۸۵ (۲۷ اسفند ۱۳۸۸): صفحهٔ ۸. 
  256. «واگذاری قطعی ورزشگاه کشوری به استقلال تهران». ورزش سه. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۸. 
  257. «مناقصه برای ساخت کمپ استقلال». خبرگزاری فارس، ۵ تیر ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۴ آبان ۱۳۸۷. 
  258. «کلنگ آبی برای چندمین بار به زمین‌خورد». همشهری‌آنلاین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۴ آبان ۱۳۸۷. 
  259. «نام حجازی را از کمپ استقلال بردارید». همشهری آنلاین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۱۷. 

برای مطالعهٔ بیشتر

پیوند به بیرون

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد باشگاه فوتبال استقلال تهران اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wiktionary در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
Search Wikinews در میان خبرها از ویکی‌خبر
دستاوردها
پیشین:
مکابی تل‌آویو
اسرائیل
لیگ قهرمانان آسیا
مسابقات باشگاهی قهرمانی آسیا ۱۹۷۰
ایران
نخستین عنوان
پسین:
مکابی تل‌آویو
اسرائیل
پیشین:
لیائونینگ
چین
لیگ قهرمانان آسیا
جام باشگاه‌های آسیا ۹۱–۱۹۹۰
ایران
دومین عنوان
پسین:
الهلال
عربستان سعودی