جام آزادگان

این مقاله دربارهٔ بالاترین سطح لیگ فوتبال ایران از ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۰ است. برای لیگی به همین نام با یک سطح پایین‌تر، لیگ آزادگان را ببینید.

جام آزادگان

بنیان‌گذاری	۱۳۷۰
انحلال	۱۳۸۰
کشور	ایران
سطح در مسابقات	۱
صعود به	لیگ برتر
سقوط به	لیگ دسته دوم
جام(های) داخلی	جام حذفی
جام(های) بین‌المللی	جام باشگاه‌های آسیا
موفق‌ترین تیم	پرسپولیس (۴ قهرمانی)
پخش تلویزیونی	صدا و سیما

جام آزادگان بالاترین سطح لیگ فوتبال ایران میان سال‌های ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۰ بود که ۱۰ دوره از آن برگزار شد. نخستین فصل دوره این لیگ، در فصل ۱۳۷۰ و آخرین دوره آن در فصل ۸۰–۱۳۷۹ برگزار شد. پیش از برگزاری این جام تنها یک فصل لیگ قدس ۶۹-۱۳۶۸ به صورت لیگ کشوری برگزار شد، بنابراین نخستین فصل دوره جام آزادگان دومین دوره لیگ فوتبال ایران پس از انقلاب نیز محسوب می‌شود. با راه‌اندازی لیگ برتر فوتبال ایران در سال ۱۳۸۰، لیگ دسته اول باشگاه‌های ایران، با عنوان لیگ آزادگان شناخته شد. لیگ آزادگان یک سطح از لیگ برتر پایین‌تر است.

نامگذاری

نام «آزادگان» به افتخار اسیران ایرانی جنگ ایران و عراق که آزاده نامیده می‌شدند بر روی این مسابقات گذاشته‌شد. نخستین فصل گروه اسیران جنگ با عراق، چند ماه پیش از شروع این مسابقات در ۲۶ مرداد ۱۳۶۹، در میان استقبال مردم و خانواده‌هایشان از مرز خسروی وارد کشور شده‌بودند. «آزادگان» جمع واژه آزاده است، واژه‌ای فارسی با ریشه پهلوی (āzātak) و به معنای «کسی که بنده کسی نیست».

نحوه برگزاری

این مسابقات در تمامی ۱۰ دوره، به صورت لیگ دوره‌ای و رفت‌وبرگشتی برگزار شد اما در شمار تیم‌های شرکت‌کننده و گروه‌بندی‌ها تفاوت‌هایی وجود داشت. در دوره‌هایی که مسابقات در دو گروه برگزار می‌شد، دو تیم اول هر گروه به صورت ضربدری در بازی‌های تک‌حذفی با یکدیگر روبرو می‌شدند و برنده‌ها به مسابقه فینال می‌رفتند که برنده فینال قهرمان لیگ بود. در مسابقاتی که در یک گروه برگزار می‌شود، تیمی که در پایان بیشترین امتیاز را داشت قهرمان می‌شد.

فصل	شمار تیم‌ها	تعداد گروه
۱۳۷۰	۱۲	۱
۱۳۷۱	۱۶	۲
۱۳۷۲	۱۴	۱
۱۳۷۳	۲۴	۲
۱۳۷۴	۱۶	۱
۷۶–۱۳۷۵	۱۶	۱
۷۷–۱۳۷۶	۱۶	۱
۷۸–۱۳۷۷	۱۶	۱
۷۹–۱۳۷۸	۱۴	۱
۸۰–۱۳۷۹	۱۲	۱
منبع

قهرمانان

همچنین ببینید: فهرست قهرمانان لیگ فوتبال ایران

فصل	قهرمان
۱۳۷۰	پاس
۱۳۷۱	پاس
۱۳۷۲	سایپا
۱۳۷۳	سایپا
۱۳۷۴	پرسپولیس
۷۶–۱۳۷۵	پرسپولیس
۷۷–۱۳۷۶	استقلال
۷۸–۱۳۷۷	پرسپولیس
۷۹–۱۳۷۸	پرسپولیس
۸۰–۱۳۷۹	استقلال
منبع

جدول کلی جام آزادگان

تیم	ب	پ	ت	ش	ز	خ	امتیاز
1️⃣ پرسپولیس	۲۲۶	۱۲۳	۷۳	۳۰	۳۷۳	۱۷۰	۳۹۸
2️⃣ استقلال	۲۲۷	۱۰۹	۷۸	۴۰	۳۲۸	۱۹۹	۳۷۸
3️⃣ پاس تهران	۲۵۶	۹۵	۱۰۸	۵۳	۳۰۷	۲۲۹	۳۵۸
سپاهان	۲۳۶	۸۷	۷۹	۷۰	۲۵۰	۲۳۰	۳۱۶
تراکتور	۲۲۲	۶۵	۷۶	۸۱	۲۳۹	۲۶۸	۲۴۵
سایپا	۱۸۷	۶۲	۸۱	۴۴	۲۲۶	۱۸۷	۲۴۴
ذوب‌آهن	۱۸۴	۶۰	۷۱	۵۳	۲۱۷	۲۰۴	۲۳۷
صنعت نفت	۱۷۶	۵۰	۶۳	۶۳	۱۸۱	۲۱۶	۱۹۶
ملوان	۱۷۴	۵۰	۶۲	۶۲	۱۵۲	۱۶۰	۱۸۶
استقلال اهواز	۱۷۲	۴۸	۶۴	۶۰	۲۰۵	۲۲۰	۱۸۶
برق شیراز	۱۷۲	۴۶	۶۰	۶۶	۱۵۴	۱۸۳	۱۸۲
بهمن کرج	۱۱۴	۴۳	۴۱	۳۰	۱۵۱	۱۱۶	۱۷۰
پلی‌اکریل	۱۳۲	۳۸	۴۴	۵۰	۱۲۹	۱۵۸	۱۵۲
فجرسپاسی	۱۰۶	۳۴	۴۰	۳۲	۱۲۱	۱۰۱	۱۴۲
کشاورز	۱۲۵	۳۴	۴۹	۴۲	۱۱۶	۱۱۸	۱۲۹
جنوب اهواز	۱۱۴	۴۰	۳۷	۳۷	۱۲۰	۱۱۸	۱۲۸
فولاد	۱۰۶	۳۲	۳۱	۴۳	۱۱۳	۱۴۲	۱۲۷
شهرداری تبریز	۱۱۰	۲۸	۴۵	۳۷	۱۱۶	۱۱۸	۱۲۲
چوکا تالش	۱۰۴	۲۷	۳۷	۴۰	۸۹	۱۳۵	۱۰۶
ماشین‌سازی	۸۲	۳۰	۲۰	۳۲	۹۲	۱۱۱	۱۰۱
پیام مشهد	۸۰	۲۰	۳۰	۳۰	۸۲	۱۰۴	۸۴
ابومسلم	۹۲	۲۱	۲۵	۴۶	۹۳	۱۳۳	۸۲
نساجی	۸۴	۲۴	۳۰	۳۰	۷۷	۹۸	۷۵
شموشک نوشهر	۶۰	۱۸	۱۶	۲۶	۶۲	۹۰	۷۰
آرارات	۵۲	۱۶	۱۶	۲۰	۵۸	۵۸	۵۶
استقلال رشت	۴۴	۱۱	۱۰	۲۳	۳۶	۶۴	۳۹
پیکان	۲۲	۷	۷	۸	۱۹	۲۹	۲۸
کما شیراز	۳۶	۶	۱۵	۱۵	۲۳	۲۹	۲۷
بانک ملی	۳۰	۴	۱۵	۱۱	۲۷	۴۱	۲۷
نفت قائم شهر	۲۲	۸	۶	۸	۲۰	۲۲	۲۲
بانک تجارت	۲۲	۷	۷	۸	۲۷	۲۲	۲۱
پارس خودرو	۲۲	۲	۱۱	۹	۱۹	۲۹	۱۵
ایرسوتر نوشهر	۲۶	۳	۶	۱۷	۲۲	۶۴	۱۵
قدس ساری	۲۲	۵	۴	۱۳	۱۶	۳۳	۱۴
وحدت ساری	۱۴	۳	۲	۹	۱۶	۲۲	۹
سپیدرود	۱۴	۲	۳	۹	۹	۲۱	۷
شاهین بوشهر	۲۲	–	۵	۱۷	۷	۵۶	۵

در لیگ جام آزادگان برای هر برد ۳ امتیاز و برای هر مساوی ۱ امتیاز در نظر گرفته می‌شده‌است.

• نکته: ب (بازی)، پ (برد)، ت (مساوی)، ش (باخت)، ز (گل زده)، خ (گل خورده)

دوره‌ها

پرسپولیس تنها تیمی است که در همه ادوار لیگ حاضر بوده است، این تیم تنها در چهاردهمین دوره برگزاری لیگ فوتبال در ایران و به علت داشتن تعداد زیادی ملی پوش (۷ بازیکن) و حضور تیم ملی در جام جهانی ۱۹۹۸ از بازی‌های لیگ کناره‌گیری کرد.

۱۱ دوره از ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۰

ف ر	۱۰ ۷۱–۷۰	۱۱ ۱۳۷۱ ۱ | ۲		۱۲ ۱۳۷۲	۱۳ ۱۳۷۳ ۱ | ۲		۱۴ ۱۳۷۴	۱۵ ۷۶–۷۵	۱۶ ۷۷–۷۶	۱۷ ۷۸–۷۷	۱۸ ۷۹–۷۸	۱۹ ۸۰–۷۹
۱	پاس	تراکتورسازی	پرسپولیس	سایپا	سایپا	پرسپولیس	پرسپولیس	پرسپولیس	استقلال	پرسپولیس	پرسپولیس	استقلال
۲	استقلال تهران	کشاورز	پاس	پرسپولیس	استقلال تهران	کشاورز	بهمن کرج	بهمن کرج	پاس	استقلال	استقلال	پرسپولیس
۳	پرسپولیس	استقلال تهران	پلی اکریل	جنوب اهواز	ماشین‌سازی	برق شیراز	استقلال تهران	سپاهان	ذوب آهن	سپاهان	فجرسپاسی	سایپا
۴	ملوان بندرانزلی	صنعت نفت	ملوان	ذوب‌آهن	شهرداری تبریز	استقلال اهواز	پاس تهران	پاس تهران	فجر سپاسی	سایپا	سپاهان	ذوب آهن
۵	جنوب اهواز	جنوب اهواز	استقلال اهواز	پاس	جنوب اهواز	آرارات	سپاهان	صنعت نفت ابادان	شهرداری تبریز	پاس	ذوب آهن	پیکان
۶	سپاهان اصفهان	کما شیراز	برق شیراز	نساجی	سپاهان	پاس تهران	برق شیراز	استقلال تهران	سپاهان	چوکا تالش	تراکتورسازی	پاس
۷	نساجی مازندران	وحدت ساری	نساجی	صنعت نفت	نفت قائمشهر	ملوان انزلی	استقلال اهواز	پیام مشهد	سایپا	فولاد	پاس تهران	سپاهان
۸	استقلال اهواز	سپیدرود	ابومسلم	تراکتورسازی	چوکا تالش	ذوب‌آهن	ماشین‌سازی تبریز	برق شیراز	پلی اکریل	ابومسلم	بهمن	فولاد
۹	کما شیراز			کشاورز	بانک تجارت	تراکتورسازی	کشاورز تهران	استقلال اهواز	تراکتور سازی	صنعت نفت	سایپا	فجر سپاسی
۱۰	تراکتورسازی تبریز			چوکا تالش	پیام گچ خراسان	نساجی مازندران	پلی اکریل اصفهان	ذوب آهن اصفهان	فولاد	فجر سپاسی	فولاد	استقلال رشت
۱۱	استقلال رشت			سپاهان	پارس‌خودرو	قدس ساری	شموشک نوشهر	تراکتورسازی تبریز	صنعت نفت	تراکتورسازی	ابومسلم	برق شیراز
۱۲	ابومسلم خراسان			برق شیراز	نفت آبادان	شاهین بوشهر	ملوان انزلی	پلی اکریل اصفهان	بهمن	ذوب آهن	صنعت نفت آبادان	تراکتور سازی
۱۳	ابومسلم خراسان			ملوان انزلی			جنوب اهواز	ماشین‌سازی تبریز	استقلال اهواز	ملوان	چوکا تالش
۱۴				استقلال اهواز			آرارات تهران	ملوان انزلی	پیام مشهد	شهرداری تبریز	ایرسوتر نوشهر
۱۵							شهرداری تبریز	شموشک نوشهر	برق شیراز	پلی اکریل
۱۶							سایپا	کشاورز تهران	پرسپولیس	بانک ملی

پوشش رسانه‌ای

پوشش تلویزیونی جام آزادگان؛ نسبت به مسابقات فوتبال دیگری که تا آن زمان بعد از انقلاب برگزار شده‌بود، افزایش چشمگیری داشت.

مطالعات دانشگاهی

مسابقات جام آزادگان، در برخی پژوهش‌ها مورد بررسی قرار گرفته است.

دیانی (۱۳۷۳) ضمن بررسی آماری پراکندگی خشونت مسابقات جام آزادگان ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴، نتیجه گرفته است که تیم‌های میزبان در این مسابقات پرخاشگری بیشتری از خود نشان داده‌اند.

ممیز در تحقیقی بر روی داورانی که در جام آزادگان و دسته دوم قضاوت می‌کنند، عوامل اثرگذار بر کار داوران را با کمک پرسشنامه مشخص کرده است که در آن عواملی مانند میزان حق‌الزحمه (۳۶٪)، حضور تماشاگران (۴۸٪)، شرایط جوی (۲۴٪) و رسانه‌ها (۸۱٪) توسط درصدی از داوران اعلام شده است. همچنین نشان داده شده است که استرس یک عامل مؤثر بر قضاوت داوران است و برای تحقیق عوامل ایجاد استرس در داوران باید پژوهش‌های بیشتری صورت گیرد.

جباری، کوزه‌چیان و خبیری (۱۳۷۹) روی ۷۲ نفر از مربیان جام آزادگان و دسته دوم مطالعه کرده‌اند و با تعیین شاخص‌هایی، میزان ارتباط برخی ویژگی‌های فردی مربیان مانند سن، مدرک تحصیلی و سابقه را با توانایی‌هایی مانند قدرت رهبری و توانایی برقراری ارتباط کلامی با بازیکنان مورد سنجش قرار داده‌اند.

منابع

• محمّدنبی، حسین (۱۳۸۴). «فوتبال باشگاهی در ایران». فوتبال در ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی. شابک ۹۶۴-۳۹۷۹-۰۳۷-۱.
• صداقت، فرهاد (شهریور ۱۳۸۱)، ۳۴ سال با پرسپولیس (از سال ۴۷ تا سال ۸۱)، تبریز، شابک ۹۶۴-۰۶-۱۶۹۳-۱
• شهابی، هوشنگ (زمستان ۱۳۷۷). «مروری بر تاریخ اجتماعی و سیاسی فوتبال در ایران». ایران‌نامه (۶۵): ۸۹–۱۱۴.
• طاهرخانی، رضا (بهمن ۱۳۹۰)، روزنگار جامع ایران پس از انقلاب اسلامی، تهران: سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۳۸-۵۰۴-۱
• محمد معین و دیگران (۱۳۸۷)، «سرواژهٔ آزاده»، فرهنگ فارسی معین (یک‌جلدی)، انتشارات فرهنگ‌نما، ص. صفحهٔ ۵۲، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۸۲۱۶-۶۷-۳
• دیانی، علی (۱۳۷۳)، بررسی و مقایسه میزان پراکندگی انواع خشونت‌ها در مسابقه‌های سراسری دسته اول فوتبال جام آزادگان در سال‌های ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی
• ممیز، مصطفی، بررسی نگرش داوران فوتبال مسابقات سراسری دسته اول و دوم جام آزادگان نسبت به عوامل استرس‌دار، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج
• جباری، غلامرضا؛ کوزه‌چیان، هاشم؛ خبیری، محمد (پاییز ۱۳۷۹). «بررسی سبک رهبری، توانایی‌ها و نحوه عملکرد مربیان فوتبال باشگاه‌های دسته اول و دوم کشور (جام آزادگان)». فصلنامه حرکت. دانشکده تربیت بدنی دانشگاه تهران (۶): ۱۰۳–۱۲۰.
• «مروری بر ادوار جام آزادگان (مسابقات قهرمانی باشگاه‌های کشور)». روزنامه ورزشی گل (۱۰۰۷). ۱۵ مرداد ۱۳۸۸.

• Chehabi, Houchang (December 15, 1999). "FOOTBALL (soccer)". Vol. X, Fasc. 1 (به انگلیسی) (Online ed.). Encyclopædia Iranica. p. 79-80. Retrieved 14 March 2014.
• F. Naraghi, Hooshyar (9 August 2013). Milad Niqui, Asghar Zarei (ed.). "Iran - List of Champions" (به انگلیسی). Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. Archived from the original on 21 September 2013. Retrieved 14 March 2014.

پیشین: جام قدس

بالاترین سطح لیگ فوتبال ایران ۱۳۸۰–۱۳۷۰

پسین: لیگ برتر