باشگاه فوتبال استقلال تهران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
استقلال
Esteghlal FC, Team Official Logo, Shirt Logo,.png
نام کامل باشگاه باشگاه فرهنگی ورزشی استقلال تهران
تاریخ تأسیس ۴ مهر ۱۳۲۴ (۷۲ سال پیش)[۱] با نام دوچرخه‌سواران
نام ورزشگاه ورزشگاه آزادی
(گنجایش: ۷۸٬۱۱۶ نفر[۲])
مالک وزارت ورزش و جوانان
مدیرعامل رضا افتخاری
سرمربی وینفرید شفر
لیگ جام خلیج فارس
۹۶–۱۳۹۵ دوم
وب‌گاه وب‌سایت خانگی باشگاه
Kit left arm whiteborder.png
Team colours
Kit body SSh1617.png
Team colours
Kit right arm whiteborder.png
Team colours
Kit shorts white border.png
Team colours
Kit socks top on white.png
Team colours
لباس اول
Kit left arm blueborder.png
Team colours
Kit body SSa1617.png
Team colours
Kit right arm blueborder.png
Team colours
Kit shorts bluesides.png
Team colours
Team colours
لباس دوم
Soccerball current event.svg فصل جاری

باشگاه استقلال تهران یک باشگاه فوتبال حرفه‌ای[۳][۴] ایرانی است که در چهارم مهر ماه سال ۱۳۲۴ در شهر تهران بنیان‌گذاری شده‌است. استقلال تا پیش از انقلاب ایران در ابتدا دوچرخه‌سواران و سپس تاج نام داشت.[۵]

استقلال بازی‌های خانگی خود را در ورزشگاه آزادی در غرب تهران انجام می‌دهد. این باشگاه در حال حاضر در لیگ برتر و جام حذفی ایران شرکت می‌کند و کهن‌ترین تیم هر دوی این جام‌ها است. رقبای اصلی استقلال در این دو جام تیم‌های پرسپولیس از تهران و سپاهان و ذوب آهن از اصفهان هستند. استقلال با هشت قهرمانی در مجموع لیگ‌های فوتبال ایران،[۶] دومین تیم پرافتخار این لیگ‌ها و با شش قهرمانی پرافتخارترین تیم جام حذفی ایران است.[۷]

این باشگاه تا پیش از برگزاری رقابت‌های سراسری فوتبال در ایران در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی و در زمان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۳۶۰، در جام‌های استان تهران، جام باشگاه‌ها و جام حذفی تهران بازی می‌کرد. رقبای اصلی باشگاه در آن جام‌ها در ابتدا تیم‌های شاهین و دارایی و بعدتر تیم‌های پاس و پرسپولیس بودند. این باشگاه با چهارده قهرمانی در جام باشگاه‌های تهران پرافتخارترین تیم این جام و با چهار قهرمانی در جام حذفی باشگاه‌های تهران دومین تیم پر افتخار این جام و در مجموع با هجده قهرمانی پرافتخارترین تیم جام‌های استان تهران است.

استقلال معمولاً به عنوان یکی از نمایندگان ایران در لیگ قهرمانان آسیا برگزیده می‌شود و در ده سال اخیر استقلال هفت بار جواز حضور در این رقابت‌ها را کسب کرده است. این باشگاه با دو قهرمانی در جام باشگاه‌های آسیا (مسابقات باشگاهی قهرمانی آسیا ۱۹۷۰ و جام باشگاه‌های آسیا ۹۱–۱۹۹۰) و دو نائب قهرمانی (جام باشگاه‌های آسیا ۹۲–۱۹۹۱ و جام باشگاه‌های آسیا ۹۹–۱۹۹۸) و دو مقام سومی (مسابقات باشگاهی قهرمانی آسیا ۱۹۷۱ و جام باشگاه‌های آسیا ۰۲–۲۰۰۱)، پُرافتخارترین باشگاه فوتبال ایران در رقابت‌های آسیایی و سومین باشگاه پرافتخار قاره آسیا است.[۸][۵][۹] فدراسیون بین‌المللی تاریخ و آمار فوتبال این باشگاه را پس از الهلال عربستان و یوکوهاما مارینوس ژاپن، سومین باشگاه برتر فوتبال آسیا در قرن بیستم اعلام کرده‌است.[۱۰]

استقلال از پرطرفدارترین تیم‌های ایران است و در رقابت‌های لیگ برتر و لیگ قهرمانان آسیا بازی‌های خانگی این تیم معمولاً در میان بازی‌های پر تماشاگر فصل هستند و در فصول اخیر این مسابقات استقلال بارها رکورد میانگین بیشترین تماشاگران بازی‌های خانگی را به خود اختصاص داده است. رکورد پر تماشاگرترین بازی جام باشگاه‌های آسیا و لیگ برتر نیز در اختیار استقلال است.

مالک باشگاه تاج تا پیش از پیروزی انقلاب ایران پرویز خسروانی بود و با پیروزی انقلاب در حالی که در ابتدا سعی بر مصادره یا انحلال این باشگاه توسط گروه‌های سیاسی مختلف بود، در نهایت با تلاش بازیکنان آن زمان باشگاه به ویژه عنایت‌الله آتشی (از تیم بسکتبال تاج) و منصور پورحیدری (از تیم فوتبال تاج)، این تیم با تغییر نام و نشان‌واره از انحلال نجات یافت و تحت مالکیت سازمان تربیت بدنی درآمد. با انحلال این سازمان در سال ۱۳۸۹ و تاسیس وزارت ورزش و جوانان، مالکیت این باشگاه نیز به این وزارت‌خانه رسید.

استقلال با کسب ۳۴ عنوان قهرمانی رسمی در جام‌های استانی، کشوری و قاره‌ای پرافتخارترین تیم ایران است.[۱۱][۱۲] برند باشگاه استقلال نیز در سال ۱۳۹۲ و در دهمین جشنواره ملی قهرمانان صنعت ایران به عنوان یکی از ۱۰۰ برند برتر ایران شناخته شد.[۱۳]

پیشینه

دوچرخه‌سواران

تیم دوچرخه‌سواران در سال‌های نخستین

در سال ۱۳۲۴ تعدادی از دوچرخه‌سواران باسابقه و دارای عناوین قهرمانی در کشور تصمیم گرفتند با ایجاد مرکزی برای گردهمایی‌های دوستانه، پایه‌های یک تشکل صنفی را برپا کنند و کلوپ دوچرخه‌سواران در ۴ مهر ۱۳۲۴ توسط آنان در تهران و در دفتری در خیابان فردوسی تأسیس شد، این باشگاه در ابتدا فقط مختص دوچرخه‌سواری بود. اما بعدها رشته‌های دیگر از جمله فوتبال نیز به فعالیت‌های باشگاه اضافه شدند. پنج ماه بعد و در اسفند ماه همان سال، بازیکنانی همچون چون علی دانایی‌فرد، پطروس باباجان، حسین حراجچی، احمد صمدیان، پیر کارلو، حسنعلی منصور، تفرشی، پرویز عمواوغلی، محمد جاودان و… با ادغام دو تیم نادر به سرپرستی محمد جاودان و تیم شهاب به سرپرستی پرویز عمواوغلی، تیم فوتبال کلوپ دوچرخه‌سواران را تشکیل دادند[۱۴] و بدین ترتیب باشگاه فوتبال دوچرخه‌سواران آغاز به فعالیت کرد. از میان بازیکنان آن زمان باشگاه علی دانایی‌فرد به عنوان مربی و محمد جاودان به عنوان کاپیتان انتخاب شدند.

در ۳۱ فروردین ۱۳۲۵ نخستین بازی فوتبال تاریخ باشگاه دوچرخه‌سواران انجام شد، این بازی که یک بازی دوستانه با تیم گیو بندرانزلی بود با نتیجه ۱–۰ به سود تیم دوچرخه‌سواران پایان یافت.[۱۵] نخستین بازی رسمی تاریخ این باشگاه نیز در آذر ماه سال ۱۳۲۵ در هفته اول جام باشگاه‌های تهران برگزار شد که برابر تیم سرباز با نتیجه ۱–۳ شکست خورد.[۱۶] دوچرخه‌سواران در پایان مسابقات آن فصل و در اولین حضورش در مسابقات رسمی پس از تیم سرباز موفق به کسب عنوان نائب قهرمانی در هر دو جام باشگاه‌ها و حذفی تهران شد. سال بعد این باشگاه قهرمان مسابقات جام حذفی تهران شد که این قهرمانی نخستین عنوان رسمی دوچرخه‌سواران است. در مهر ماه ۱۳۲۸ و با توافق بین پرویز خسروانی، از اعضای هیئت موسسین و مدیر آن زمان باشگاه و مدیران تیم سرباز، این تیم منحل شد[۱۷] و بازیکنانش به تیم دوچرخه‌سواران پیوستند که این کار قدرت دوچندانی به تیم بخشید.[۱۶][۱۸]

تاج

در زمستان ۱۳۲۸ پرویز خسروانی به تنهایی امتیاز باشگاه دوچرخه‌سواران را در اختیار گرفت[۱۹] و سپس دست به تغییر نام باشگاه زد چرا که باشگاه دوچرخه‌سواران حالا در چندین رشته ورزشی فعال بود و نام دوچرخه‌سواران دیگر مناسب چنین باشگاهی نبود.[۲۰] در تاریخ ۱ اسفند نام این باشگاه بعد از بحث و رای‌گیری بین اعضای هیئت‌مدیره و با توصیه بازیکنان نظامی باشگاه همچون محمد خاتم، حسین سرودی و هم‌چنین پرویز خسروانی، به باشگاه فوتبال تاج تهران تغییر و به ثبت رسید.[۱۶][۲۱][۲۰] اعضای هیئت مدیره در هنگام تغییر نام باشگاه عبارت بودند از: پرویز عمواوغلی، گرائیلی، ملکی، علی دانایی‌فرد و سیدآقا جلالی. همچنین در تابستان ۱۳۲۹ تیم تاج به کشور افغانستان سفر و در جام استقلال افغانستان در شهر کابل شرکت کرد و در یکی از بازی‌های این جام تیم ملی افغانستان را ۳–۲ شکست داد. این نخستین حضور یک تیم باشگاهی ایرانی در خارج از مرزهای ایران بود.
ثبات مدیریت و مربی‌گری و حفظ ترکیب اصلی باعث شدند که باشگاه تاج در دهه ۳۰ دوران موفقی را سپری کند، به گونه‌ای که ۵ بار قهرمان جام باشگاه‌ها و ۴ بار پیروز جام حذفی تهران شد[۱۵] و در سال ۱۳۳۸ موفق شد جام باشگاه‌ها و حذفی تهران را به شکل همزمان فتح کند.
مسن شدن بازیکنان اصلی، اختلافات بین مدیریت و مربی باشگاه و ظهور رقبای جدید باعث شد تا تیم تاج در سال‌های نخستین دهه ۴۰ موفقیت خاصی کسب نکند و در مسابقات جام باشگاه‌های تهران همواره در میانه‌های جدول متوقف شود. در نیمه دوم دهه ۴۰ باشگاه دستخوش تغییراتی شد، بازیکنان پا به سن گذاشته بازنشسته شدند و رایکوف به عنوان مربی جدید باشگاه برگزیده شد. مجموع این تغییرات باعث شدند تا باشگاه در پایان دهه ۱۳۴۰ را با قهرمان تهران، ایران و آسیا و شود.

در دهه ۱۳۵۰ و از سال ۵۲ تیم تاج به مسابقات جدید جام تخت جمشید پیوست و دور دوم مسابقات را با اقتدار فتح کرد. در میانه‌های سال ۱۳۵۵ رایکوف از مربی‌گری تاج کنار رفت و علی دانایی‌فرد به شکل موقت و سپس ولادمیر جکیچ جانشینش شدند و باشگاه تاج در سال ۱۳۵۷ موفق شد فاتح دومین دوره رقابت‌های جام حذفی شود تا آخرین عنوان قهرمانی فوتبال سراسری ایران قبل از پیروزی انقلاب را از آن خود کند.

استقلال

پس از انقلاب ۱۳۵۷، کاخ مرکزی تاج، توسط کمیته مرکزی انقلاب تسخیر شد و موزه باشگاه تاج غارت شد و بسیاری از اماکن باشگاه تاج از دست گردانندگان باشگاه خارج گردید. سپس در حالی که چند گروه مختلف سیاسی قصد مصادره باشگاه به نفع خویش را داشتند و حسین فکری، سرپرست موقت سازمان تربیت بدنی به ۲۲ تن از بازیکنان تاج رضایت‌نامه داده و به آنان اعلام کرده بود که به هرجا دوست دارند می‌توانند بروند،[۱۹] با تلاش و سماجت جمعی از بازیکنان آن زمان و سابق باشگاه همچون عنایت‌الله آتشی (از تیم بسکتبال تاج)، عباس کردنوری، حسن نظری، ناصر حجازی، جواد قراب، رضا عادلخانی، حسن روشن، مهدی کشاورز، قاضی شعار، هادی نراقی و به خصوص منصور پورحیدری از انحلال و مصادره باشگاه جلوگیری شد.[۲۲] سال بعد در حالی که تیم تاج قصد داشت در مسابقات جام شهید اسپندی شرکت کند، برگزارکنندگان مسابقات از حضور این تیم با نام تاج جلوگیری کردند و اعلام کردند که تاج یک مجموعهٔ ورزشی مانند امجدیه است و به عنوان یک تیم ورزشی در مسابقات پذیرفته نمی‌شود.[۲۳] با مشورت برخی از بازیکنان قدیمی و نزدیکان باشگاه از جمله منصور پورحیدری، سیدآقا جلالی، بهرام صفت، پدر حسن روشن و عنایت‌الله آتشی چند نام همچون استقلال و آزادی و تختی پیشنهاد می‌شوند و در نهایت در بیستم فروردین ۱۳۵۸ نام استقلال برگزیده می‌شود و نام باشگاه به باشگاه فوتبال استقلال تهران، تغییر[۲۲] و باشگاه در جام شهید اسپندی شرکت می‌کند اما به هر صورت در میانه‌های برگزاری جام از ادامه مشارکت استقلال جلوگیری می‌شود.[۲۴]
با جوانگرایی مربیان پیشین و سازندگی تیم‌های پایه، باشگاه در سال‌های نخستین دهه ۱۳۶۰ چندان ترکیب اصلی خود را عوض نکرد و دو بار جام باشگاه‌های تهران را فتح کرد. در انتهای این دهه با تغییر مدیریت، بازگشت چندباره منصور پورحیدری، خرید بازیکنان جدید و بازگشت ستاره‌های تیم یکی از درخشان‌ترین دوران‌های استقلال رقم خورد و استقلال ابتدا قهرمان ایران و سپس جام باشگاه‌های آسیا شود.

استقلال در اسفند ۱۳۹۴

در ابتدای دهه ۱۳۷۰ استقلال یک بار دیگر حضور در فینال جام باشگاه‌های آسیا را تجربه کرد که در گام آخر در ضربات پنالتی مغلوب تیم الهلال عربستان سعودی شد و از دست‌یابی به سومین قهرمانی قاره‌ای بازماند. در نیمه دوم این دهه نیز استقلال یک بار دیگر و این بار در مقابل تیم ژاپنی جوبیلو ایواتا در بازی فینال مغلوب شد و برای دومین بار به مقام نائب قهرمانی جام باشگاه‌های آسیا رسید.

در دهه ۱۳۸۰ دوران طولانی مربیگری منصور پورحیدری در استقلال به پایان رسید و شاگردان و دستیاران این مربی پرویز مظلومی، امیر قلعه‌نویی و صمد مرفاوی در چند نوبت مربی‌گری استقلال را در این دهه به عهده گرفتند و قلعه‌نویی در دو نوبت موفق به فتح لیگ نوین و حرفه‌ای فوتبال ایران شد، هرچند تیم استقلال در طی این دهه بارها در هفته یا هفته‌های آخر از دستیابی به عنوان قهرمانی در لیگ حرفه‌ای ایران بازماند.

دهه ۱۳۹۰ نیز با فتح جام حذفی ۹۱–۱۳۹۰ و در ادامه لیگ برتر ۹۲–۱۳۹۱ شروع شد و استقلال در ادامه و در فصل ۹۳–۱۳۹۲ موفق شد بعد از سال‌ها غیبت در مراحل پایانی لیگ قهرمانان آسیا تا مرحله نیمه‌نهایی این مسابقات صعود کند ولی در برابر تیم سئول از کره جنوبی مغلوب شد و از راه‌یابی به دیدار پایانی این مسابقات بازماند. پس از ناکامی مربیان ایرانی در هدایت این تیم به عنوان قهرمانی لیگ برتر ایران، در میانه دهه ۱۳۹۰ سرانجام مدیران باشگاه استقلال سیاست استخدام بازیکنان سابق باشگاه به عنوان مربی را کنار گذاشتند و بعد از پانزده سال یک مربی خارجی، وینفرید شفر را به عنوان مربی این تیم برگزیدند.[۲۵]

نشان‌واره و نمادها

نشان‌واره

با توجه به نام اولیه باشگاه، نشان‌واره نخستین تیم نشان‌گر ورزش دوچرخه‌سواری بود اما با تغییر نام باشگاه به تاج در سال ۱۳۲۸، نشان‌واره این باشگاه نیز تغییر کرد، بدین ترتیب نشان‌واره باشگاه با الهام از نام نوین تیم به تاج سلطنتی دودمان پهلوی و دو حلقه در هم تنیده در دو طرفش تغییر یافت. نشان‌واره باشگاه به مدت ۲۸ سال ثابت و بدون تغییر بود تا اینکه با پیروزی انقلاب سال ۱۳۵۷ و تغییر اجباری نام تیم، نشان‌واره باشگاه نیز دستخوش تغییرات شد.

نمادها

تاج دودمان پهلوی، منبع الهام نام و نشان‌واره پیشین باشگاه

در طی هفت دهه فعالیت باشگاه فوتبال استقلال، به دلیل تاکید، تکرار و پافشاری هواداران، بازیکنان و دست‌اندرکاران باشگاه، نشانه‌ها و اعداد خاصی به عنوان نمادهای باشگاه شناخته شده‌اند به گونه‌ای که این نمادها در جامعه ایران و بین فوتبال دوستان و هواداران استقلال یادآور این باشگاه است. از مهم‌ترین نمادهای باشگاه می‌توان به رنگ آبی، تاج، عدد ۴ و ستاره‌های روی نشان‌واره باشگاه اشاره کرد.

نام و نشان‌واره پیشین باشگاه، با الهام از تاج پهلوی، تاج بود و در بیشینه مدت فعالیت باشگاه تا پیش از پیروزی انقلاب، این تیم همین نام را داشت و هواداران این تیم نیز به تاجی معروف بودند. با پیروزی انقلاب، بازیکنان، دست اندرکاران و نزدیکان باشگاه مجبور شدند برای جلوگیری از انحلال باشگاه نام تیم را عوض کنند و از میان نام‌های استفاده شده در شعارهای انقلابی آن سال، واژه استقلال را برگزیدند. در سال‌های بعد و با وجود ممنوع بودن نشان‌ها و نمادهای سلطنت و به ویژه خاندان پهلوی، هواداران باشگاه همواره نام و نشان تاج را در کنار نام و نشان نوین باشگاه به تناوب به کار بردند. هم اکنون نیز این نام به گستردگی و به صورت غیر رسمی در میان هواداران باشگاه در شعارها[۲۶] و ترانه‌هایشان[۲۷] استفاده می‌شود. صفحه رسمی فیفا نیز، در گزارشی که در سپتامبر ۲۰۰۹ در مورد استقلال منتشر کرد از این تیم با نام تاج ایران نام برد[۲۸].

رنگ و پوشاک

تیم فوتبال دوچرخه‌سواران از ابتدا با لباس آبی رنگ در مسابقات حاضر شد[۲۱][۲۹] و استقلال همچنان آبی می‌پوشد و باشگاه از معدود باشگاه‌های ایرانی است که رنگ پیراهنش هیچ‌گاه تغییر نکرده. از میان باشگاه‌های سطح اول ایران، استقلال و تیم‌های همنامش تنهای تیم‌هایی هستند که آبی می‌پوشند، بدین ترتیب رنگ آبی به یکی از نمادهای این باشگاه تبدیل شده و آبی‌پوشان یکی از لقب‌های باشگاه است.[۳۰][۳۱][۳۲]

تیم تاج در جام منطقه‌ای سال ۱۳۴۹ با پیراهن آبی فیروزه‌ای و شرت مشکی رنگ شرکت کرد[۳۳] اما قبل و بعد از آن رنگ آبی پیراهن باشگاه به ندرت دچار تغییر شده‌است. استقلال در مناسبت‌های ویژه‌ای همچون درگذشت ناصر حجازی و غلامحسین مظلومی با پیراهن مشکی رنگ در میدان‌ها حاضر شد.[۳۴][۳۵] لباس دوم استقلال به طور تاریخی همواره سفید رنگ بوده اما در مسابقات جام علم که در بهار ۱۳۵۲ در شهر اهواز برگزار شد با لباس زرد رنگ[۳۶] و در بازی‌های لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۱۳ با لباس نقره‌ای رنگ به عنوان لباس دوم به میدان رفت.[۳۷]

پوشاک

طرح لباس استقلال از ابتدا پیراهن آبی رنگ ساده بود و از ابتدای فعالیت باشگاه تا اواسط دهه ۱۳۶۰ لباس استقلال کمتر دچار تغییر می‌شد و تنها تغییر لباس باشگاه آستین‌های آن بوده که در فصول مختلف به رنگ سفید درمی‌آمد. تنها استثنا فصل ۶۱–۱۳۶۰ بود که استقلال با الهام گیری از پیراهن تیم ملی پرو در جام جهانی ۱۹۷۸ یک نوار مورب سفید رنگ به پیراهن خود افزود.[۳۸] این طرح پس از آن فصل دیگر تکرار نشد. از میانه دهه ۱۳۶۰ بدین سو طرح پیراهن استقلال چندین بار عوض شد و خطوط و طرح‌های گرافیکی وارد طراحی پیراهن باشگاه شدند. از ابتدای دهه ۱۳۷۰ طرح اصلی لباس استقلال چندین بار عوض شد به گونه‌ای که گاهی حتی در طی یک فصل استقلال با چندین لباس متفاوت به میدان می‌رفته.[۳۹] هم‌چنین استقلال به مناسبت بازی‌های ویژه‌ای همچون شهرآوردهای تهران و بازی‌های لیگ قهرمانان آسیا لباس‌هایی را به تن کرده که فقط مخصوص آن بازی بوده‌اند و دیگر پس از آن با آن لباس‌ها به میدان نرفت.[۴۰][۴۱]

لباس‌های تاریخی استقلال
۱۳۲۴
نخستین
لباس
باشگاه

پشتیبانان مالی و پوشاک

تا پیش از فصل ۷۵–۱۳۷۴ استقلال روی پیراهن خود تبلیغ شرکت‌های تجاری را نداشت و هیچگاه روی پیراهن استقلال نوشته‌ای نقش نبسته بود، تنها استثناها یک بازی شهرآورد تهران و جام باشگاه‌های آسیا در فصل ۹۱–۱۹۹۰ بودند که به ترتیب با درج عبارت مسابقه فرهنگی و ورزشی و نام ایران در مسابقات شرکت کرد. از فصل ۷۵–۱۳۷۴ و از بازی شهرآورد تهران استقلال نیز با بستن قراردادهای تجاری به درج نام شرکت‌های مختلف بر روی پیراهن خویش اقدام کرد و نخستین پشتیبان مالی استقلال در این زمینه شرکت ایراندا بود و از آن پس شرکت‌های مختلفی به عنوان پشتیبانان مالی استقلال شناخته شدند. عواملی همچون دولتی بودن باشگاه و عدم نیاز جدی به پشتیبانان مالی، محدود بودن باشگاه به قرارداد بستن با شرکت‌های ایرانی و نه بین‌المللی و عدم اثربخشی بازاریابی‌های پشتیبانان مالی همگی باعث شده‌اند تا باشگاه مجبور به بستن قراردادهای کوتاه مدت شود و بدین ترتیب همواره در حال عوض کردن پشتیبان مالی خود می‌باشد به گونه‌ای که حتی گاه در طی یک فصل دو یا سه شرکت مختلف پشتیبان مالی باشگاه می‌شوند. عدم درآمدزایی کافی از پشتیبان اصلی پیراهن باعث شد از میانه‌های دهه ۱۳۸۰ تیم استقلال بر پشت پیراهن و از ابتدای دهه ۱۳۹۰ حتی بر روی شرت ورزشی خود نیز نام‌های تجاری را به نمایش گذاشت و بر روی پیراهن خود حتی تا دو و سه پشتیبان مالی مختلف را تبلیغ کند.

از ابتدای تأسیس باشگاه تا میانه‌های دهه ۱۳۶۰، استقلال بدون درج نشان تولیدکننده پوشاک به میدان‌ها می‌رفت. تنها استثنا در این زمینه جام پنجم تخت جمشید بود که برای مدت کوتاهی باشگاه با درج نشان شرکت آدیداس در مسابقات شرکت کرد.[۴۲] از دهه ۱۳۶۰ بدین سو باشگاه با درج نشان شرکت تولیدکننده پوشاک اقدام به بازاریابی در این زمینه نیز کرد و از آن پس همواره شرکت‌های مختلفی تولیدکننده اصلی پوشاک باشگاه بوده‌اند. عدم رعایت مالکیت فکری و جدی نگرفته شدن حق تکثیر[۴۳] باعث شده‌اند که شرکت‌های معتبر و بین‌المللی تمایلی به قرارداد بستن با باشگاه‌های ایرانی از جمله استقلال نداشته باشند چرا که امکان فروش انحصاری محصولات خود را در بازار ایران ندارند. بدین ترتیب استقلال همواره با شرکت‌های ایرانی یا شرکت‌های بین‌المللی کمتر شناخته شده قرارداد می‌بندد. این امر باعث متضرر شدن باشگاه نیز می‌شود چرا که قراردادهای تولید پوشاک استقلال همگی تنها تأمین کالا هستند و باشگاه در این زمینه درآمدزایی نقدی ندارد.[۴۴] همچنین باشگاه از فصل ۹۷–۱۳۹۶ با شرکت ایرانی امیلیو ساچی برای تولید لباس‌های فرم به توافق رسید تا این شرکت لباس‌های استقلال در مراسم رسمی را تولید کند.

فصل تولیدکننده پوشاک پشتیبانان مالی اصلی پیراهن
۷۵–۱۳۷۴ عقیلی ایراندا بیمه آسیا بیمه ایران
۷۶–۱۳۷۵ پیچک بیمه آسیا
۷۷–۱۳۷۶ بیمه آسیا پاک
۷۸–۱۳۷۷ موتوژن
۷۹–۱۳۷۸ بیمه آسیا آدامس پرستو
۸۰–۱۳۷۹ دایی ال جی
۸۱–۱۳۸۰
۸۲–۱۳۸۱ موتورسیکلت تلاش
۸۳–۱۳۸۲ جورابان آیوا
۸۴–۱۳۸۳ عقیلی شارپ
۸۵–۱۳۸۴ آبی‌پوشان ساژم
۸۶–۱۳۸۵ مجید کفش ملی لاستیک بارز ایرانسل
۸۷–۱۳۸۶ موسسه مالی و اعتباری شهر یک و یک فروشگاه شهروند
۸۸–۱۳۸۷ آل‌اشپورت بازار مبل ایران بازار موبایل ایران
۸۹–۱۳۸۸ بازار مبل ایران بازار موبایل ایران سایپا
۹۰–۱۳۸۹ بانک شهر
۹۱–۱۳۹۰
۹۲–۱۳۹۱ سرزمین ایرانیان سرمایه گذاری صدرا پاسارگاد بانک رفاه
۹۳–۱۳۹۲ مجید بازار مبل ایران
۹۴–۱۳۹۳
۹۵–۱۳۹۴ ۳۶۱ درجه ری‌را نمایندگی سامسونگ همراه اول
۹۶–۱۳۹۵ لی-نینگ بیمه رازی همراه اول
۹۷–۱۳۹۶ همراه اول ایرانسل

هواداران

به طور تاریخی هواداران استقلال از میان طبقه متوسط[۴۵] و نخبه جامعه ایران بودند،[۴۶][۴۷][۴۸] نخستین دسته‌های این هواداران از میانه‌های دهه ۱۳۲۰ شکل گرفتند، با پایان جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۲۴ مردم به عرصه‌های جدید اجتماعی متمایل شدند و علاقه‌مندان به ورزش، ورزش جدید و جذاب فوتبال را پیگیری می‌کردند. در همان زمان نیز با انحلال تیم توفان که پرتماشاگرترین تیم زمان خود بود، طرفداران این تیم به تیم‌های دیگر از جمله دوچرخه‌سواران متمایل شدند[۴۹] و طرفداران فوتبال در تهران بین سه تیم تاج، دارایی و شاهین تقسیم شدند. از آن پس نیز باشگاه همواره طرفداران خود را داشته و هم اکنون نیز استقلال از پرهوادارترین باشگاه‌ها در ایران و آسیا است.

هواداران تیم استقلال در ورزشگاه آزادی در انتظار آغاز بازی استقلال و برق شیراز، ۱ اردیبهشت ۱۳۸۵

تیم استقلال به کمک هواداران بی‌شمارش تعدادی از رکوردهای مربوط به حضور تماشاگر را در اختیار دارد؛ استقلال در طی ۱۲ فصل اخیر لیگ برتر در ۴ فصل رکورد بیشترین تماشاچی در بازی‌های خانگی را به خود اختصاص داده است[۵۰][۵۱][۵۲][۵۳]. در بازی‌های بین‌المللی در یک دهه اخیر نیز باشگاه استقلال با ۷ بار حضور در لیگ قهرمانان آسیا، در ۴ فصل ۲۰۱۰، ۲۰۱۱، ۲۰۱۳ و ۲۰۱۷ رکورد تعداد میانگین تماشاچی در بازی‌های خانگی را به خود اختصاص داده است.[۵۴][۵۵][۵۶][۵۷] همچنین در فصل ۲۰۱۳ با مجموع ۳۳۹۲۹۰ تماشاگر، رکورددار تعداد بیشترین تماشاگر در بازی‌های خانگی در یک فصل در تمام ادوار لیگ قهرمانان آسیا است[۵۶].

با این که باشگاه استقلال در تهران قرار دارد، در سراسر ایران دارای هوادار است[۵۸] و در بازی‌های خارج از خانه نیز عده زیادی برای تشویق این تیم به ورزشگاه می‌روند به گونه‌ای که معمولاً تیم استقلال بیشتر از تیم میزبان هوادار دارد[۵۹]. این باشگاه در کشورهای حوزه خلیج فارس هم هوادار دارد. به عنوان مثال در فصل‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ لیگ قهرمانان آسیا در بازی‌های خارج از خانه استقلال که همگی در کشورهای حوزه خلیج فارس شامل قطر، امارات متحده عربی و عربستان سعودی برگزار شدند، به طور میانگین و به ترتیب ۷۵۳۳ و ۷۷۵۱ نفر برای طرفداری از استقلال به ورزشگاه رفتند.[۶۰][۶۱]
در فصل ۹۹–۱۹۹۸ جام باشگاه‌های آسیا و در بازی استقلال و جوبیلو ایواتا ژاپن که در ورزشگاه آزادی برگزار شد، با حضور ۱۲۱ هزار نفر، پرتماشاگرترین بازی تاریخ جام باشگاه‌های آسیا و از پرتماشاگرترین بازی‌های تاریخ فوتبال ایران بوده‌است.[۶۲] این در حالی‌ست که در آن روز حدود ۵۰ هزار نفر از هواداران استقلال نتوانستند راهی به ورزشگاه یابند و به خانه‌هایشان برگشتند.[۶۳]
همچنین در بازی پایانی پنجمین دوره لیگ برتر و در مقابل برق شیراز که به پیروزی ۴ بر ۱ استقلال و قهرمانی این تیم منجر شد، تعداد ۱۱۰ هزار نفر[۶۴][۶۵] از هواداران استقلال برای دیدن این بازی که به قهرمانی این تیم منجر شد به ورزشگاه رفتند و حدود ۱۰ هزار نفر از هواداران نیز نتوانستند وارد ورزشگاه شوند[۶۶]. این بازی پرتماشاگرترین بازی تاریخ لیگ برتر ایران می‌باشد.
در سال ۲۰۱۰ میلادی نیز بر اساس نظرسنجی سایت فدراسیون بین‌المللی تاریخ و آمار، فرهاد مجیدی کاپیتان آن زمان استقلال به پشتوانه هواداران پر شمار استقلال به عنوان محبوب‌ترین بازیکن جهان در سال ۲۰۱۰ شناخته شد.[۶۷]

جمعیت و رفتار شناسی

بر اساس یک پژوهش که در سال ۱۳۹۰ بر روی جامعه آماری هواداران استقلال و پرسپولیس با هدف تقسیم هواداران بر اساس متغیرهای جمعیت‌شناختی، جغرافیایی و وفاداری بود انجام شد،[۶۸] مشخص گردید که هواداران ۱۶ تا ۲۴ سال با ۶۸/۸ درصد بیشترین درصد هواداران استقلال را تشکیل می‌دهند و هواداران ۴۵ تا ۵۴ ساله با ۰/۹ درصد کمترین درصد هواداران را تشکیل می‌دهند. همچنین در تقسیم‌بندی بر اساس محل سکونت، ۶۱/۶ درصد هواداران استقلال ساکن استان‌های تهران و البرز و ۳۸/۴ درصد ساکن سایر استان‌های ایران هستند. با استفاده از جدول متقاطع نشان داده شد که ۹۳/۸ درصد هواداران باشگاه استقلال در گروه دارای وفاداری پنهان؛ ۳/۵ درصد هواداران باشگاه استقلال در گروه دارای وفاداری پایین؛ ۲/۷ درصد در گروه دارای وفاداری زیاد قرار داشتند؛ و هیچ‌کدام یک از آنها در گروه دارای وفاداری جعلی نبوده‌اند. در نهایت، مقایسه وفاداری هواداران دو تیم نشان داد که بین وفاداری نگرشی هواداران دو باشگاه استقلال و پرسپولیس تفاوت معنی داری وجود ندارد، اما نتایج مقایسه وفاداری رفتاری هواداران دو باشگاه نشان داد وفاداری رفتاری هواداران استقلال از هواداران پرسپولیس به‌طور معنی داری بیشتر است.

زنان

مربی وقت استقلال، علی دانایی‌فرد در کنار خانواده‌اش در ورزشگاه امجدیه، پاییز ۱۳۳۵

تا پیش از پیروزی انقلاب زنان هوادار باشگاه، برای تماشا و تشویق کردن تیم مورد علاقه‌شان به ورزشگاه می‌رفتند. با پیروزی انقلاب و به دلیل سیاست‌های نوین دولت جدید مبنی بر جدایی زنان از مردان و نظر فقهای شیعی، ورود زنان به ورزشگاه‌های ایران ممنوع شد و زنان هوادار استقلال نیز از تماشای بازی‌های تیم محبوبشان محروم شدند. با این وجود زنان و دختران استقلالی همواره سعی در ورود به ورزشگاه داشتند به گونه‌ای در بسیاری از مواقع برای اینکار مجبور به تغییر پوشش و ظاهر خود می‌شدند. در پاره‌ای از اوقات این تلاش‌هایشان موفق بوده و خبر ورود دختران استقلالی به ورزشگاه حتی در رسانه‌های عمومی نیز انعکاس می‌یافت[۶۹]. در حال حاضر نیروی انتظامی در بیرون از ورزشگاه از ورود دختران استقلالی به ورزشگاه جلوگیری می‌کند و در یک مورد، در بازی استقلال و العین در مرحله یک شانزدهم نهایی لیگ قهرمانان آسیا، یکی از دختران استقلالی با پوشش پسرانه توسط این نیرو دستگیر شد که این امر حواشی و جنجال فراوانی برپا کرد[۷۰][۷۱].

از ابتدای فصل ۹۶–۱۳۹۵ و با اجازه منصوریان مربی وقت باشگاه به بانوان اجازه ورود به کمپ ناصر حجازی داده شد تا تماشاگر تمرین‌های پیش فصل استقلال باشند، اما این امر که با استقبال نسبی دختران هوادار استقلال رو به رو شده بود و بازخوردهای مثبتی هم داشت[۷۲] با مخالفت مدیریت وقت باشگاه رو به رو شد و بعد از فقط دو جلسه ورود دختران به تمرین‌های باشگاه نیز ممنوع شد[۷۳] و پس از آن زنان استقلالی دیگر نتوانستند تماشاگر تمرینات این تیم باشند[۷۴].

هماوردان

عکس دسته جمعی بازیکنان تاج و شاهین پیش از یکی از دیدارهای دو تیم در سال ۱۳۳۵

باشگاه از دومین سال شکل‌گیری‌اش در رقابت‌های باشگاهی و حذفی فوتبال تهران شرکت کرد و به همین دلیل نخستین هماوردان باشگاه دیگر تیم‌های شهر تهران و به طور ویژه‌ای تیم‌های شاهین و دارایی بودند. پرطرفدار بودن این دو تیم در کنار تیم تاج باعث حساس شدن بازی‌های این تیم‌ها شده بود. بعدها با انحلال شاهین و دارایی تیم‌هایی همچون پرسپولیس و پاس به عنوان هماوردان تهرانی تاج شناخته شدند.

از دهه ۱۳۵۰ خورشیدی و آغاز برگزاری جام‌های سراسری در فوتبال ایران تیم‌های دیگر شهرها نیز به رقابت با تاج پرداختند اما رقابت‌های این تیم‌ها با تاج هیچگاه اهمیت دوچندانی نیافت تا آنکه از سال‌های نخستین دهه ۱۳۸۰ خورشیدی و قدرت گرفتن تیم‌هایی هم‌چون سپاهان از اصفهان این تیم نیز به هماورد استقلال تبدیل شد و بازی‌های رو در روی این تیم با استقلال حساس و پرحاشیه شد.

از ابتدای دهه ۱۹۹۰ میلادی و برگزاری دوباره و منظم جام باشگاه‌های آسیا و تاسیس مسابقات نوین جام برندگان جام آسیا، هماوردان بین‌المللی نیز به هماوردان استقلال اضافه شدند. به دلیل بعد مسافت و بزرگی قاره آسیا تیم‌ها در دو منطقه شرق و غرب جداگانه با یکدیگر به رقابت می‌پردازند و تنها در مراحل نهایی مسابقات است که تیم‌های شرق و غرب آسیا با یکدیگر رو به رو می‌شوند. این مسئله باعث شد تا استقلال با تیم‌های کشورهای غرب آسیا بسیار بیشتر بازی کند و تیم‌های کشورهای عربی و به طور ویژه‌ای عربستان سعودی تبدیل به هماوردان بین‌المللی استقلال شدند و به دنبال هماوردی ایران و عربستان سعودی در سطح فوتبال ملی در سطح باشگاهی نیز رویارویی ویژه‌ای بین این دو کشور پیش آمد.

هماوردان داخلی

شهرآورد استقلال و شاهین نخستین شهرآورد تهران محسوب می‌شود.[۷۵] تاج و شاهین در کنار دارایی ۳ قطب اصلی فوتبال تهران را تشکیل می‌دادند[۷۶] و به دلیل پرطرفدار بودن[۴۹] و خاستگاه‌های متفاوت دو تیم،[۷۷] دیدارهای رو در روی تاج و شاهین همواره با حساسیت زیادی برگزار می‌شد به گونه‌ای که تا سال‌ها این بازی نقطه عطف جام باشگاه‌های تهران بود[۱۷] و تا پیش از انحلال شاهین در سال ۱۳۴۶ این بازی شهرآورد اصلی تهران بود.[۷۸] در دهه ۵۰ و با بازگشت شاهین به سطح برتر فوتبال ایران با نام شهباز این شهرآورد مجدداً از سرگرفته شد هرچند که هیچگاه اهمیت سابق را نیافت. نخستین بازی دو تیم در سال ۱۳۲۵ در چارچوب مسابقات جام باشگاه‌های تهران برگزار شد که آن بازی در پایان ۱ - ۱ مساوی شد.

لحظه به ثمر رسیدن گل اول تاج توسط محرم عاشری در ۲۰امین شهرآورد تهران، ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۶، تاج ۳-۰ پرسپولیس

با انحلال باشگاه فوتبال شاهین و کوچ دسته جمعی بازیکنان شاهین و تغییر جهت دسته زیادی از هواداران این تیم به تیم پرسپولیس که تا آن زمان در دسته پایین‌تر فوتبال تهران شرکت می‌کرد بازی میان تاج و شاهین به نوعی دیگر و این‌بار در قالب تاج و پرسپولیس ادامه یافت به گونه‌ای که اکنون رقابت دو باشگاه پرهوادار و پرافتخار ایران، مهم‌ترین مسابقهٔ باشگاهی فوتبال در ایران است.[۵] نخستین بازی دو تیم در روز ۱۶ فروردین ۱۳۴۷ یک بازی دوستانه بود که با نتیجهٔ بدون گل پایان گرفت. نخستین برنده این شهرآورد تیم تاج بود و از آن زمان تا کنون تعداد بردهای تیم استقلال در شهرآورد تهران همواره از باخت‌هایش بیشتر بوده‌است. همچنین تیم استقلال صاحب رکورد ویژه شش سال و ده ماه نباختن در دربی است به گونه‌ای که برد تیم پرسپولیس در مهر ماه ۱۳۷۵ تنها سومین برد این تیم بعد از پیروزی انقلاب بود.
فردای برگزاری نخستین شهرآورد، هفته‌نامه کیهان ورزشی روی جلد خود چیزی از بازی ننوشت و تیتری از فوتبال دخترها داشت،[۷۹] امروزه این بازی همواره با حساسیت بالا و تماشاگران زیاد همراه است و برگزاری آن بازتاب‌های زیادی در ایران دارد.[۵][۸۰] هواداران دو تیم معمولاً برای این بازی ورزشگاه آزادی را پر می‌کنند.[۵] این شهرآورد گاهی به خشونت میان بازیکنان، و درگیری میان هواداران می‌انجامد و اوباش‌گران به ناوگان حمل و نقل عمومی از جمله اتوبوس‌ها آسیب می‌زنند.[۸۰][۸۱] مجله انگلیسی ورلد ساکر در شماره ژوئیه ۲۰۰۸ خود، فهرستی از ۵۰ شهرآورد دنیا منتشر کرد و شهرآورد تهران را در رتبه نخست آسیا و ۲۲وم جهان قرار داد.[۸۲]

تیم سپاهان که در ابتدا شعبه اصفهان شاهین تهران بود[۸۳] با انحلال تیم شاهین مجبور به تغییر نام خود به سپاهان شد و در سال ۱۳۵۰ برای نخستین بار در چارچوب بازی‌های جام منطقه‌ای ایران برابر تاج قرار گرفت که ۴–۰ بازنده شد. از آن پس دیدارهای دو تیم در قالب جام‌های مختلف و دیدارهای دوستانه ادامه داشته اما هیچگاه اهمیت ویژه‌ای نداشت. از اوائل دهه ۱۳۸۰ و با قدرت گرفتن تیم سپاهان و خارج شدن فوتبال ایران از حالت دو قطبی و قهرمانی سپاهان در لیگ برتر به عنوان اولین تیم غیر تهرانی، این بازی نیز دارای اهمیت دو چندانی شد. به شکل ویژه‌ای دیدارهای فینال جام حذفی ۱۳۸۲-۸۳ که با جنجال و درگیری‌های فراوانی همراه بود.[۸۴] در سال‌های پایانی دهه ۱۳۸۰ نیز بازی این دو تیم اهمیت دوچندانی یافت چرا که برای ۵ سال متوالی یکی از این دو تیم قهرمان لیگ برتر می‌شد و دیدار رو در روی این دو تیم تا حد زیادی تعیین کننده قهرمان لیگ بود.[۸۵][۸۶]

هماوردان بین‌المللی

به دلیل تعدد بازی‌ها و برگزاری بازی‌ها در مراحل حساسی همچون فینال و نیمه‌نهایی می‌توان باشگاه الهلال عربستان سعودی را مهم‌ترین هماورد بین‌المللی استقلال دانست[۸۷]، این دو تیم نخستین بار در مرحله گروهی مسابقات جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۹۱ با یکدیگر رو به رو شدند که الهلال با یک گل پیروز آن بازی شد[۸۸]. پس از آن این دو تیم شش بار دیگر در رقابت‌های جام باشگاه‌های آسیا و جام برندگان جام آسیا با یکدیگر رو به رو شدند[۸۸][۸۹][۹۰][۹۱][۹۲] که از بازی‌های مهم دو تیم می‌توان به فینال جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۹۱، نیمه نهایی جام برندگان جام آسیا ۱۹۹۶ و یک چهارم نهایی جام باشگاه‌های آسیا ۹۹–۱۹۹۸ اشاره کرد. در مجموع استقلال در هفت رویارویی با الهلال دو بار پیروز شده، دو بار مساوی کرده و سه بار نیز شکست خورده. دو تیم باید در مرحله گروهی مسابقات لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۰۷ نیز با یکدیگر رو در رو می‌شدند اما به دلیل اهمال مسئولان استقلال در ارسال به موقع اسامی بازیکنان ای‌اف‌سی تیم استقلال را از مسابقات محروم کرد و بازی‌های آن گروه تنها با شرکت سه تیم برگزار شد. آخرین دیدار دو تیم در مرحله گروهی لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۱۳ بود که استقلال در عربستان ۲-۱ پیروز شد و در تهران ۱-۰ مغلوب شد. وب‌سایت فیفا از بازی دو تیم در عربستان گزارشی تصویری تهیه کرد[۹۳] که این امر مورد توجه رسانه‌های داخلی نیز قرار گرفت.[۹۴]

رسانه و فرهنگ عمومی

دو هفته نامهٔ تاج ورزشی به مدت ۲۹ سال بدون وقفه منتشر شد

باشگاه استقلال نخستین باشگاه فوتبال ایرانی است که رسانه اختصاصی خود را داشت، تاج ورزشی نام دو هفته نامه‌ای بود که توسط باشگاه از فروردین ۱۳۲۸ و با نام دوچرخه‌سواران و سپس تاج ورزشی منتشر شد.[۹۵] انتشار این دو هفته نامه تا بهمن ۱۳۵۷ انتشار یافت و با پیروزی انقلاب انتشارش متوقف شد. بعد از انقلاب و از ابتدای دهه ۱۳۷۰ و دوران مدیریت کاظم اولیایی باشگاه مجدداً اقدام به انتشار رسانه اختصاصی خود کرد و هفته‌نامهاستقلال جوان با سردبیری علی فتح‌الله‌زاده متولد شد که انتشارش هم‌چنان هم ادامه دارد، هرچند که در حال حاضر به شکل مستقل و بدون ارتباط رسمی با باشگاه منتشر می‌شود.

در سال‌های میانی دهه ۱۳۷۰ هفته‌نامه‌های دیگری با موضوعیت باشگاه استقلال منتشر می‌شدند که از میان آن‌ها می‌توان به آوای ساوه و صدای عدالت اشاره کرد،[۹۶] هیچ یک از این هفته‌نامه‌ها ارتباطی با باشگاه نداشتند و به شکل مستقل انتشار می‌یافتند.

باشگاه استقلال موضوع یک مجموعه مستند داستانی بوده، آبی استقلالی نام یک مجموعه سه قسمتی‌ست که به بازی‌های پایانی و حواشی استقلال در فصل ۸۸–۱۳۸۷ لیگ برتر که با قهرمانی استقلال همراه بود می‌پردازد. موفقیت و فروش خوب قسمت اول این مجموعه باعث شد تا قسمت دوم آن نیز ساخته شود که این امر حواشی برای باشگاه ایجاد کرد[۹۷] و به دنبال شکایت امیر قلعه‌نویی از سازندگان فیلم قسمت سوم آن بدون مشارکت قلعه‌نویی ساخته شد.[۹۸]

در حال حاضر نیز یک فیلم مستند با نام آبی به رنگ آسمان به تهیه‌کنندگی مشترک فتح‌الله‌زاده و امیر رفیعی و کارگردانی رفیعی در دست تهیه و تولید می‌باشد.[۹۹] این فیلم پیشینه باشگاه استقلال و حضور چهارگانه‌اش در فینال‌های جام باشگاه‌های آسیا و جام‌های دیگر را روایت می‌کند.

در حوزه موسیقی نیز هواداران استقلال ترانه‌هایی به یاد و طرفداری این تیم خوانده‌اند که از میان آن‌ها می‌توان به ترانه آبی با صدای رضا یزدانی،[۱۰۰] سرود رسمی تیم استقلال با صدای بابک جهانبخش،[۱۰۱] ترانه استقلال با صدای سعید عرب[۱۰۲] و ترانه استقلال با صدای علی دانیال[۱۰۳] اشاره کرد.

ورزشگاه

هواداران استقلال در بازی استقلال و داماش هفته پایانی فصل ۹۲–۱۳۹۱

ورزشگاه امجدیه (شهید شیرودی کنونی) از ابتدای تاسیس باشگاه نخستین ورزشگاه خانگی این تیم بود. از نیمه فصل ۵۳–۱۳۵۲ و با افتتاح و بهره‌برداری ورزشگاه آزادی این ورزشگاه به عنوان میزبان بازی‌های تاج نیز انتخاب شد و پس از آن تا نیمه دهه ۱۳۶۰ باشگاه به تناوب در هر دو ورزشگاه بازی می‌کرد اما از سال ۱۳۶۸ استفاده از ورزشگاه شیرودی متوقف شد و تمامی بازی‌های استقلال به ورزشگاه آزادی منتقل شد. از نیمه دوم دهه ۱۳۷۰ بعضی از بازی‌های استقلال از جمله بازی‌های جام حذفی در ورزشگاه تختی برگزار شدند و در پی بازسازی چمن ورزشگاه آزادی در فصل ۸۲–۱۳۸۱ استقلال تمام بازی‌های خانگی خود را در این ورزشگاه برگزار کرد و برای میزبانی بازی رفت شهرآورد در آن فصل از ورزشگاه یادگار امام شهر تبریز استفاده کرد.[۱۰۴]

ورزشگاه‌های خانگی

امجدیه (نام پیشین ورزشگاه شهید شیرودی) نخستین ورزشگاهی بود که تیم دوچرخه‌سواران در آن بازی‌های خود را انجام داد. این ورزشگاه از ابتدای تاسیس باشگاه در ۱۳۲۴ تا سال ۱۳۵۳ به تنهایی و از سال ۱۳۵۳ تا ۱۳۶۸ به تناوب و به همراه ورزشگاه آزادی میزبان بازی‌های خانگی استقلال بود. تعدادی از مهم‌ترین بازی‌های باشگاه تاج در این ورزشگاه برگزار شد که از میان آن‌ها می‌توان به شهرآوردهای این تیم در مقابل شاهین، نخستین بازی‌های شهرآورد این تیم در مقابل پرسپولیس و فینال‌های جام باشگاه‌ها و حذفی تهران در دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ اشاره کرد. اما مهم‌ترین بازی باشگاه در این ورزشگاه، دیدار فینال مسابقات قهرمانی باشگاه‌های آسیا در بهار سال ۱۳۴۹ است که با پیروزی و قهرمانی تاج پایان یافت.

هواداران استقلال در ورزشگاه آزادی، پاییز ۱۳۹۶

در ۲۷ بهمن ۱۳۶۸ قرار بود که تیم استقلال در چارچوب رقابت‌های جام باشگاه‌های تهران، در این ورزشگاه در مقابل تیم پاس قرار بگیرد. به دلیل بارش باران در روز قبل و آماده نبودن زمین ورزشگاه این بازی لغو شد اما نبود وسائل ارتباط جمعی مناسب و عدم اطلاع‌رسانی کافی هیئت فوتبال تهران باعث شد که هواداران استقلال به درستی در جریان این امر قرار نگیرند و به هر حال در ورزشگاه حاضر و با درهای بسته مواجه شوند. این مسئله باعث خیزش نامتعارف این هواداران، تجمع‌شان در خیابان و سر دادن شعارهای ضد حکومتی می‌شود.[۱۰۵] به دنبال این حادثه استفاده از ورزشگاه شیرودی برای همیشه متوقف می‌شود و تمامی بازی‌های خانگی استقلال به ورزشگاه آزادی منتقل می‌شود.

از تابستان سال ۱۳۵۳ و در نیم فصل دومین دوره جام تخت جمشید ورزشگاه آزادی که به مناسبت بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ تهران افتتاح شده بود به عنوان ورزشگاه میزبان بازی‌های تیم تاج نیز برگزیده می‌شود اما دور بودن این ورزشگاه از شهر تهران در سال‌های دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ و کمبود وسائل حمل و نقل عمومی باعث شدند که استفاده ار ورزشگاه امجدیه که در مرکز شهر بود همچنان ادامه یابد. از نیمه دوم دهه ۱۳۶۰ تا هم اکنون این ورزشگاه به تنهایی میزبان بازی‌های استقلال است و تعدادی از مهم‌ترین بازی‌های استقلال از جمله دو بازی نیمه نهایی و فینال جام باشگاه‌های آسیا ۹۹–۱۹۹۸ در این ورزشگاه انجام شدند. استقلال هم‌اکنون برای بازی‌های خانگی خود این ورزشگاه را اجاره می‌کند.[۱۰۶]

زمین تمرین

در زمستان ۱۳۹۴ شهرداری تهران تصمیم گرفت به دلیل بالا بودن هزینه نگهداری، دو ورزشگاه شهید کاظمی را که در منطقه ۱۸ شهرداری واقع شده را برای سه سال به تیم استقلال و ورزشگاه امام رضا را که در منطقه ۱۹ شهرداری واقع شده به مدت سه سال به تیم پرسپولیس واگذار کند تا این دو باشگاه ضمن استفاده از این ورزشگاه‌ها هزینه های نگهداری آن‌ها را نیز متقبل بشوند. با دخالت و کارشکنی مسئولان باشگاه پرسپولیس و به ویژه جعفر کاشانی از اعضای هیئت مدیره این باشگاه، ورزشگاه شهید کاظمی که در ابتدا به نام ناصر حجازی کلنگ خورده بود و شرایط بهتری نیز داشت از اختیار باشگاه استقلال خارج و به تیم پرسپولیس واگذار شد.[۱۰۷][۱۰۸][۱۰۹][۱۱۰] هم اکنون باشگاه به دلیل دوری ورزشگاه امام رضا و زمین چمن مصنوعی آن از این ورزشگاه نه برای برگزاری جلسات تمرینی و نه برای برگزاری بازی‌های رسمی یا دوستانه استفاده نمی‌کند

استقلال هم اکنون در زمین فوتبال مجموعه ورزشی سازمان صنایع دفاع در میدان نوبنیاد تمرین می‌کند.[۱۱۱][۱۱۲] در گذشته استقلال در زمین‌هایی همچون زمین شماره دو مجموعه ورزشی آزادی[۱۱۳][۱۱۴] و مرغوب‌کار تمرین می‌کرده‌است، یکی دیگر از محل‌های تمرین باشگاه استقلال کمپ ناصر حجازی بوده که هم اکنون به دلیل کیفیت پایین چمن ورزشگاه این کمپ بی‌استفاده مانده‌است.[۱۱۵] با توجه به استفاده سایر تیم‌ها از زمین شماره دو ورزشگاه آزادی و ترافیک بالای این زمین تمرینی، پیدا کردن زمین تمرین مناسب همواره برای باشگاه مشکل بزرگی بوده‌است.[۱۱۶][۱۱۷]

تیم‌های دیگر

استقلال نخستین باشگاه ایرانی‌ست که اقدام به تاسیس شعب مختلف در شهرهای دیگر کرد، شعبه اهواز باشگاه در سال ۱۳۲۷ تاسیس شد[۱۱۸] و پس از آن نیز در شهرهای دیگر نیز شعبه‌های مختلفی را تاسیس کرد. تاج از اولین باشگاه‌هایی بود که در ایران مدارس فوتبال نیز راه‌اندازی کرد[۱۱۹] و بازیکنان این مدارس فوتبال، پشتوانه‌ای برای آینده باشگاه بودند.[۱۱۹]

خانواده تیم‌های تاج

تاج مسجدسلیمان، سال ۱۳۵۲

پیش از پیروزی انقلاب، باشگاه تاج به دلیل پشتوانه مالی قوی‌ای که داشت[۱۱۹] در بسیاری از شهرهای ایران شعبه‌های مختلفی تاسیس کرد. آبادان، اهواز، تبریز، خرم‌آباد، رشت، شیراز، گنبد کاووس، مسجدسلیمان و همدان از جمله این شهرها بودند.[۱۱۹]
در سال ۱۳۴۹ و در مرحله مقدماتی جام منطقه‌ای، در کنار تیم تاج تهران ۸ تیم دیگر از خانواده تیم‌های تاج در مسابقات شرکت کردند که تیم‌های تاج آبادان و تاج شیراز به مرحله نهایی صعود کردند و تیم تاج آبادان در نهایت موفق به کسب عنوان سومی آن جام شد.[۱۲۰] سال بعد و در مسابقات جام منطقه‌ای ۱۳۵۰ نیز، تاج مسجدسلیمان در مسابقات شرکت کرد و در میان ۸ تیم، ششم شد.[۱۲۱]
یکی از شعبه‌های موفق، تاج اهواز بود که از همان ابتدا گروهی از بازیکنان خوب استان خوزستان را داشت و حتی توانست امتیاز لازم برای صعود به جام تخت جمشید ۱۳۵۲ را به دست آورد، اما چون مطابق قانون تنها یک تیم از هر باشگاه می‌توانست در بالاترین دسته بازی کند و تاج تهران نیز در این دسته بود، از صعود بازماند و تیم نورد اهواز با استفاده از بازیکنان اصلی تاج اهواز در مسابقات آن سال شرکت کرد.[۱۲۲]
پس از انقلاب نیز، استقلال رشت (که زیر نظر شهرداری رشت بود)[۱۲۳] و استقلال اهواز در فصول مختلف در رده‌های بالای لیگ فوتبال ایران حضور داشتند. بعدها امتیاز استقلال رشت به پگاه گیلان فروخته شد، اما استقلال اهواز تاکنون در فوتبال ایران حضور دارد.

در خارج از ایران و در شهر هرات افغانستان تیم فوتبال استقلال هرات، با الهام گیری از نام، رنگ و نشان‌واره استقلال حضور دارد که در لیگ شهر هرات شرکت می‌کند.[۱۲۴] این تیم در سال ۱۳۶۸ و مستقل از تیم استقلال تهران تاسیس شده است.

تیم‌های پایه

امید نورافکن از آخرین محصولات آکادمی استقلال که به تیم اصلی راه یافته است.

باشگاه تاج از ابتدای تاسیس خود همواره توجه خاصی به تیم‌های پایه و پرورش بازیکنان جوان داشت به گونه‌ای که علی دانایی‌فرد مربی تیم اصلی باشگاه در همان دهه ۱۳۲۰ سرپرستی و مدیریت تیم جوانان باشگاه راه بر عهده داشت[۱۲۵] و تاج علاوه بر شهرهای دیگر در تهران نیز تیم‌های پایه و اقماری داشت و بسیاری از بازیکنان معروف باشگاه و دیگر باشگاه‌های ایرانی از این تیم‌ها رشد کردند. با ورود رایکوف به تیم تاج در اواخر دهه ۱۳۴۰، تمامی تیم‌های پایه برای مدتی زیر نظر وی قرار گرفتند و بازیکنانی همچون حسن روشن، حسن نظری و ایرج دانایی‌فرد زیر نظر وی و علی دانایی‌فرد، مربی وقت تیم‌های پایه تاج، رشد کردند و حتی به تیم ملی ایران در جام جهانی ۱۹۷۸ آرژانتین نیز پیوستند.[۱۱۹]

با پیروزی انقلاب و هرج و مرج در سال‌های نخستین بعد از آن در باشگاه، وضعیت تیم‌های پایه تا حد زیادی دستخوش تغییر شد و روند بازیکن سازی در استقلال متوقف شد. از اواخر دهه ۱۳۷۰ و با مدیریت و مربی‌گری رضا احدی شرایط برای مدت کوتاهی عوض شد و تیم جوانان استقلال موفق شد بازیکنانی همچون پیروز قربانی، امیرحسین صادقی، وحید طالب‌لو، آندرانیک تیموریان، بهشاد یاورزاده، مجتبی جباری، خسرو حیدری و... را به تیم بزرگسالان باشگاه تحویل دهد. با عوض شدن چندین باره مدیریت و کنار رفتن رضا احدی از تیم‌های پایه این روند کوتاه بازیکن سازی باز هم متوقف شد.

در حال حاضر تیم‌های پایه استقلال در چهار رده سنّی امید، جوانان، نوجوانان و نونهالان فعال هستند[۱۲۶][۱۲۷] و در فصل ۹۷–۱۳۹۶ در رده‌های سنی مختلف جام باشگاه‌های تهران شرکت کردند. تیم‌های استقلال در گذشته در ورزشگاه مرغوبکار تمرین می‌کردند[۱۲۸] اما با بازپس گیری این ورزشگاه از تیم استقلال[۱۲۹] هم اکنون در ورزشگاه امام رضا تمرین می‌کنند.[۱۳۰] از ابتدای فصل ۹۷–۱۳۹۶ تغییرات گسترده‌ای در وضعیت تیم‌های پایه باشگاه پدید آمد، محمد خدابنده، حسین کاظمی، محمد فدایی و محمد نوازی به ترتیب به عنوان مربیان تیم‌های نونهالان، نوجوانان، جوانان و امید استقلال و صادق ورمزیار بازیکن سابق باشگاه استقلال نیز به عنوان رئیس آکادمی استقلال انتخاب شدند و مجموع این تغییرات و خرید تعدادی از بازیکنان تیم ملی جوانان و امید توسط علیرضا منصوریان مربی وقت باشگاه باعث شدند تا تیم‌های پایه استقلال بعد از مدت‌ها هرج و مرج و بی‌نظمی وضعیت نسبتاً مناسبی پیدا کند[۱۳۱].

تیم زنان

تیم فوتبال دختران تاج در سال ۱۳۴۹، نخستین تیم فوتبال بانوان در ایران

باشگاه تاج، نخستین باشگاه فوتبال در ایران بود که برای زنان کلاس فوتبال تمرینی گذاشت و از پیشگامان فوتبال زنان در ایران بود. نخستین تیم فوتبال بانوان تاج در ابتدای دهه ۱۳۵۰ تأسیس شد علی دانایی‌فرد نخستین سرمربی این تیم بود. بعد از تاج تیم‌های دیگر از جمله دیهیم و عقاب و پرسپولیس تیم‌های بانوان خویش را تشکیل دادند اما در سال‌های ابتدایی فاصله تیم تاج با تیم‌های دیگر بسیار بود و تیم تاج معمولاً بازی‌های خود را با اختلاف گل بالایی می‌برد.
بعد از پیروزی انقلاب فوتبال بانوان دچار توقف ۱۴ ساله‌ای شد و تا سال ۱۳۷۱ در ایران هیچ تیم فوتبال بانوانی فعالیت نداشت و بدین ترتیب تیم فوتبال بانوان استقلال نیز فعال نبود. از ابتدای دهه ۱۳۷۰ با تلاش‌های دانشگاه الزهرا فوتبال بانوان مجدداً شکل گرفت و به طبع آن تلاش‌هایی برای تیم داری توسط باشگاه استقلال انجام شد. در سال‌های میانی دهه ۱۳۷۰ با تلاش‌های علی فتح‌الله‌زاده مدیر عامل وقت تیم استقلال، تیم فوتسال بانوان استقلال تشکیل شد و آتوسا حجازی دختر ناصر حجازی سرمربی وقت استقلال به عنوان کاپیتان این تیم برگزیده شد.[۱۳۲]
در بهمن ۱۳۸۷، خبر بازی دوستانه تیم نوجوانان پسر (به مربیگری علیرضا منصوریان) و تیم دختران استقلال منتشر شد. این واقعه پس از انقلاب بی‌سابقه بود و جنجال و واکنش‌های بسیاری برانگیخت.[۱۳۳][۱۳۴] این بازی دوستانه، منجر به انحلال تیم زنان استقلال شد.[۱۳۵] در سال ۱۳۹۳ مجدداً تیم بانوان استقلال فعال شد اما در سال ۱۳۹۵ و به دستور مدیر عامل استقلال رضا افتخاری این تیم برای دومین بار (و سومین بار بعد از پیروزی انقلاب) تعطیل شد.[۱۳۶]

آمار و رکوردها

باشگاه استقلال با مجموع ۳۴ عنوان قهرمانی رسمی استانی، کشوری و قاره‌ای، پرافتخارترین تیم باشگاهی فوتبال ایران است. نخستین قهرمانی رسمی باشگاه استقلال، قهرمانی در مسابقات جام حذفی باشگاه‌های تهران ۱۳۲۶ و جدیدترین قهرمانی استقلال، قهرمانی در لیگ برتر فوتبال ایران ۹۲–۱۳۹۱ می‌باشد. استقلال در میان تیم‌های حاضر در برترین سطح فوتبال ایران باسابقه‌ترین تیم است و تنها تیمی‌ست که از دهه ۱۳۲۰ تاکنون همچنان در بالاترین سطح فوتبال ایران فعال است و همچنین تنها تیمی‌ست که از ابتدای برگزاری جام‌های باشگاهی سراسری در ایران در دهه ۱۳۴۰ در هر دهه خورشیدی حداقل یک بار قهرمان ایران شده است. استقلال تنها قهرمان هر پنج سیستم لیگ ایران، جام منطقه‌ای، جام تخت جمشید، لیگ قدس، جام آزادگان و لیگ برتر خلیج فارس نیز هست.

از ۳۴ فصل برگزاری جام‌ها و لیگ‌های سراسری در ایران، استقلال در ۳۳ فصل[پانویس ۱] آن حاضر بوده و در تمام ادوار لیگ با ۹۰۲ بازی[پانویس ۲]، ۴۵۱ برد، ۱۳۵۸ گل زده و ۱۶۳۳ امتیاز[پانویس ۳][پانویس ۴]، رکورد دار تعداد بازی، برد، گل زده و امتیاز در میان تمام باشگاه‌های ایرانی است. در لیگ برتر نیز بعد از برگزاری شانزده دوره، این باشگاه در کنار تیم‌های پرسپولیس، سپاهان و ذوب آهن تنها تیمی است که در تمامی ادوار این لیگ حاضر بوده و در مجموع با ۸۷۵ امتیاز، ۷۳۰ گل زده و ۲۴۰ برد در تمامی این زمینه‌ها رکورددار است و در رتبه اول جدول کلی لیگ برتر قرار دارد.[۱۳۷]

در لیگ قدس ۶۹–۱۳۶۸ استقلال در ۲۳ بازی ۵۸ گل زد و میانگین ۲.۵ گل زده در هر بازی را ثبت کرد که بهترین میانگین گل زده در فوتبال ایران است. در فصل ۸۸–۱۳۸۷ استقلال موفق شد ۷۰ گل بزند که رکورد تعداد گل زده در یک فصل فوتبال ایران می‌باشد. پر گل‌ترین پیروزی تاریخ باشگاهی ایران نیز توسط استقلال رقم خورده، در ششم دی ماه ۱۳۳۶ و از مسابقات جام باشگاه‌های تهران، تاج با ۱۸ گل تیم داریوش را شکست داد. تا به حال هیچ تیم دیگری موفق به شکستن این رکورد نشده‌است.[۱۳۸]

استقلال با ده بار حضور در فینال و شش قهرمانی بیشتر از هر تیم دیگری در فینال جام حذفی ایران حاضر بوده و پرافتخارترین تیم این جام است.

قهرمانی تاج در جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۷۰ نخستین قهرمانی یک تیم ایرانی در بازی‌های بین‌المللی است.

استقلال پرافتخارترین و باسابقه‌ترین باشگاه ایرانی در لیگ قهرمانان آسیا است. تیم تاج در سال ۱۳۴۹ برای نخستین بار در سومین دوره مسابقات جام باشگاه‌های آسیا شرکت کرد و موفق شد بدون شکست خوردن در بازی‌ها مقام قهرمانی را کسب کند. استقلال در سومین حضور خود در جام باشگاه‌های آسیا در فصل ۹۱–۱۹۹۰ باز هم بدون شکست موفق به فتح جام شد تا تنها تیم ایرانی باشد که موفق شده بیش از یک بار یک جام بین‌المللی را فتح کند. استقلال با ۱۴ بار حضور در لیگ قهرمانان آسیا[پانویس ۵]، دو عنوان قهرمانی، دو عنوان نائب قهرمانی، دو عنوان سومی، ۹۹ بازی، ۴۹ برد و ۱۶۰ گل زده پرافتخارترین تیم ایرانی و سومین تیم پر افتخار در این بازی‌ها است.

در مجموع رقابت‌های آسیایی و با در نظر گرفتن مسابقات جام برندگان جام آسیا، استقلال با ۱۱۷ بازی، ۵۷ برد و ۱۹۷ گل زده در میان تیم‌های ایرانی رکورددار است. همچنین استقلال نخستین تیم ایرانی‌ست که بیش از ۱۰۰ بازی در آسیا انجام داده، بازی برگشت استقلال و بوریرام تایلند در مرحله یک چهارم نهایی لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۱۳ صدمین بازی این تیم بود.

از میان رکوردهای شخصی بازیکنان استقلال در زمان حضورشان در باشگاه می‌توان به ترانسفر بیوک جدی‌کار در سال ۱۳۳۷ به تیم ویکتوریا ۱۸۸۹ آلمان اشاره کرد، وی نخستین لژیونر تاریخ فوتبال ایران[۱۳۹] و آسیا[۱۴۰] می‌باشد. نخستین گل ایران در ادوار جام جهانی را نیز ایرج دانایی‌فرد، بازیکن وقت تیم تاج به ثمر رساند، دیگر گل ایران در جام جهانی ۱۹۷۸ آرژانتین هم توسط یک بازیکن تاج، حسن روشن به ثمر رسید. این دو بازیکن بعد از درخشش در جام جهانی به تیم منتخب جهان هم دعوت شدند.[۱۴۱] مهدی پاشازاده دیگر بازیکن استقلال است که در زمان بازی در این تیم به تیم منتخب جهان هم دعوت شده بود.[۱۴۲] بازیکنان استقلال دو بار موفق به کسب عنوان آقای گل مسابقات جام باشگاه‌های آسیا شده‌اند، غلام‌حسین مظلومی با پنج گل زده در سال ۱۹۷۰ و صمد مرفاوی با شش گل در مسابقات فصل ۹۱–۱۹۹۰ موفق به کسب این عنوان شده‌اند.

افتخارات

استقلال قهرمان لیگ برتر ۹۲–۱۳۹۱

منبع[۱۴۳][۱۴۴]

نوع
عنوان‌ها
رقابت‌ها
سال‌ها / فصل‌ها
داخلی
۸
۶
۱۴
۱۳۲۸، ۱۳۳۱، ۱۳۳۵، ۱۳۳۶، ۱۳۳۸، ۱۳۴۰، ۱۳۴۱، ۱۳۴۷، ۱۳۴۸، ۱۳۵۰، ۱۳۵۱، ۱۳۶۲، ۱۳۶۴، ۱۳۷۰
۴
جام حذفی تهران
۱۳۲۶، ۱۳۳۰، ۱۳۳۷، ۱۳۳۸
قاره‌ای
۲
مجموع
۳۴

بازیکنان

برای دیدن نام بازیکنان پیشین باشگاه که در ویکی‌پدیا مقاله دارند، رده:بازیکنان باشگاه استقلال را ببینید.

بازیکنان کنونی

مطابق با آیین‌نامه نقل و انتقالات لیگ برتر در فصل ۹۷–۱۳۹۶، هر باشگاه لیگ برتری مجاز به استفاده از ۱۸ بازیکن بزرگسال است و بقیه بازیکنان تیم باید از سهمیهٔ زیر ۲۳ سال، زیر ۲۱ سال یا زیر ۱۹ سال باشند. در این میان هر تیم می‌تواند از ۴ بازیکن خارجی، شامل حداقل یک بازیکن آسیایی، استفاده کند.[۱۴۵]

شماره نقش بازیکن
۱ ایران دروازه‌بان مهدی رحمتی Captain sports.svg
۲ ایران مدافع خسرو حیدری
۴ ایران هافبک روزبه چشمی
۵ ایران مدافع مجید حسینی زیر۲۳
۶ ایران هافبک امید ابراهیمی
۹ ایران مهاجم علی قربانی
۱۱ ایران مهاجم جابر انصاری
۱۳ ایران مدافع آرمین سهرابیان زیر۲۳
۱۴ ایران هافبک فرشید باقری
۱۶ ایران هافبک مهدی قائدی زیر۲۱
۱۸ ایران مدافع میلاد زکی‌پور زیر۲۳
۱۹ ایران دروازه‌بان ارشیا بابازاده زیر۲۳
۲۰ ازبکستان هافبک سرور جپاروف
شماره نقش بازیکن
۲۱ ایران مدافع وریا غفوری
۲۲ ایران دروازه‌بان حسین حسینی
۲۳ ایران هافبک داریوش شجاعیان
۲۴ ایران هافبک امید نورافکن زیر۲۱
۲۶ ایران مهاجم فردین نجفی زیر۲۱
۲۷ ایران هافبک حسین حیدری زیر۲۱
۲۸ ایران هافبک محسن کریمی
۲۹ ایران مهاجم امیرحسین کارگر زیر۲۱
۷۰ ایران هافبک محمدجواد محمدی زیر۲۳
۷۵ ایران مهاجم حسین توکلی زیر۲۱
۷۷ ایران مهاجم بهنام برزای
۳۳ ایران مدافع پژمان منتظری
۸۸ ایران هافبک فرشید اسماعیلی زیر۲۳
۹۰ برزیل مدافع لئاندرو پادوانی

بازیکنان جدا شده به صورت قرضی

شماره نقش بازیکن
ایران هافبک میعاد یزدانی (در سپیدرود تا ۹ تیر ۱۳۹۷)
۳۲ ایران هافبک سینا خادم‌پور (در نفت طلائیه تا ۹ تیر ۱۳۹۷)
شماره نقش بازیکن
۳۰ ایران مدافع عظیم گوک (در ملوان بندرانزلی تا ۹ دی ۱۳۹۸)
ایران مهاجم سجاد آقایی (در آلومینیم اراک تا ۹ تیر ۱۳۹۷)

سایر بازیکنان

یادداشت: این بازیکنان با باشگاه قرارداد دارند اما به دلایل مختلف با تیم اصلی تمرین نمی‌کنند.

شماره نقش بازیکن
۸ ایران هافبک مجتبی جباری
شماره نقش بازیکن
۱۵ ارمنستان مدافع هرایر مکویان

پرسنل

مربیان

وینفرید شفر مربی کنونی باشگاه

نخستین مربی تاریخ باشگاه علی دانایی‌فرد بود[۱۴۶]. دانایی‌فرد در مجموع طی سه نوبت به مدت ۲۱ سال مربی‌گری باشگاه را برعهده داشت. زدراکو رایکوف نخستین مربی خارجی باشگاه و نخستین مربی خارجی در باشگاه‌های ایرانی می‌باشد. در مجموع و تا هم‌اکنون ۲۹ مربی مختلف پست سرمربی‌گری استقلال را بر عهده گرفته‌اند. در سال‌های پیش از انقلاب پنج مربی در هشت نوبت مختلف، در فاصله ده سال بین ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۸، ۱۱ مربی در ۱۹ نوبت و از در فاصله ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۱ هشت مربی در ۱۲ نوبت این پست بر عهده گرفته‌اند. از ۱۳۸۱ تاکنون نیز ۱۱ مربی ۱۵ بار این پست را بر عهده گرفته‌اند. در حال حاضر و از مهر ماه ۱۳۹۶ وینفرید شفر مربی باشگاه است. وی ششمین مربی خارجی و دومین مربی آلمانی تاریخ استقلال است.

کادر کنونی

نام سمت
آلمان وینفرید شفر[۲۵] سرمربی
جمهوری چک جیری ساناک[۱۴۷] مربی
ایران بیژن طاهری[۱۴۸] مربی
ایران اشکان نامداری[۱۴۹] مربی دروازه‌بان‌ها
ایران نصرالله عبداللهی[۱۵۰] سرپرست
آلمان ساشا شفر[۱۵۱] آنالیزور
ایران مدد جباری[۱۵۲] مدیر تدارکات

مربیان برجسته پیشین

منصور پورحیدری از ۱۳۵۹ تا ۱۳۸۲ در هفت نوبت مختلف سرمربی‌گری استقلال را بر عهده گرفت.

در این جدول تنها نام مربیانی ذکر شده که موفق به کسب جام‌های رسمی با استقلال شده‌اند.

نام دوران جام‌ها
داخلی آسیایی جمع
لیگ
سراسری
حذفی
ایران
باشگاه‌های
تهران
حذفی
تهران
جام
باشگاه‌ها
ایران علی دانایی‌فرد
۱۳۳۲–۱۳۲۵
۱۳۴۶–۱۳۳۳
۱۳۴۹–۱۳۴۷
۱۳۵۵ (مربی موقت)
۰
۰
۸
۴
۰
۱۲
یوگسلاوی زدراکو رایکوف
۱۳۴۹–۱۳۵۵
۲
۰
۳
۰
۱
۶
آلمان ولادمیر جکیچ
۱۳۵۵–۱۳۵۷
۰
۱
۰
۰
۰
۱
ایران منصور پورحیدری
۱۳۵۹–۱۳۶۰
۱۳۶۲–۱۳۶۳
۱۳۶۴–۱۳۶۵
۱۳۶۵–۱۳۶۷
۱۳۶۸–۱۳۷۱
۱۳۷۴–۱۳۷۵
۱۳۷۸–۱۳۸۱
۱۳۸۲ (مربی موقت)
۲
۲
۳
۰
۱
۸
ایران ناصر حجازی
۱۳۶۱–۱۳۶۲
۱۳۶۳
۱۳۷۵–۱۳۷۸
۱۳۸۶
۱
۰
۰
۰
۰
۱
ایران امیر قلعه‌نویی
۱۳۸۱ (مربی موقت)
۱۳۸۲–۱۳۸۵
۱۳۸۷–۱۳۸۸
۱۳۹۱–۱۳۹۴
۳
۲
۰
۰
۰
۵
ایران پرویز مظلومی
۱۳۸۹–۱۳۹۱
۱۳۹۴–۱۳۹۵
۰
۱
۰
۰
۰
۱
مجموع ۸ ۶ ۱۴ ۴ ۲ ۳۴

مدیران

رضا افتخاری، مدیر عامل و عضو هیئت مدیره کنونی باشگاه

نخستین مدیر عامل باشگاه، پرویز خسروانی، از پدیدآورندگان باشگاه و از اعضای هیئت مدیره بود. در سال ۱۳۲۸ وی مالک باشگاه شد و پرویز شیخان را به عنوان مدیر عامل باشگاه برگزید. شیخان تا زمان پیروزی انقلاب در ۱۳۵۷ این پست را حفظ کرد. با پیروزی انقلاب و تصرف باشگاه تاج توسط انقلابی‌ها، این پست دستخوش تغییرات بسیاری شد و پس از مالکیت سازمان تربیت بدنی بر باشگاه، طی ده سال چهار نفر از کارمندان سازمان تربیت بدنی مدیران عامل باشگاه شدند[۱۹].در سال ۱۳۶۸ و تغییر مدیریت سازمان تربیت بدنی، نحوه مدیریت و باشگاه نیز دستخوش تغییراتی شد و مدیریت کارمندان سازمان تربیت بدنی از استقلال رخت بست و این پست به علی آقامحمدی رسید. وی به دلیل مشغله کاری تنها برای مدت بسیار کوتاهی در این مقام بود و پست مدیریت باشگاه را به دوست و همشهری‌اش کاظم اولیایی واگذار کرد[۱۰۵] تا حداقل ثبات در پست مدیریتی باشگاه برای مدتی برقرار شود. هم اکنون نیز رضا افتخاری که از سوی وزارت ورزش به این پست منصوب شده مدیریت باشگاه استقلال را بر عهده دارد.

چارت مدیریتی کنونی

نام سمت
ایران رضا افتخاری مدیرعامل
ایران سید پندار توفیقی دبیر هیئت مدیره و قائم مقام باشگاه
ایران حسن زمانی عضو هیئت مدیره
ایران جواد قراب عضو هیئت مدیره
ایران اکبر عباسی ملکی عضو هیئت مدیره
علی فتح‌الله‌زاده در سال‌های پس از پیروزی انقلاب در سه نوبت در مجموع ۱۳ سال مدیر عامل باشگاه بوده

مدیران سابق

مدیر دوران مدیریت
ایران پرویز خسروانی[۱۹]
۱۳۲۴–۱۳۲۸
ایران پرویز شیخان[۱۹]
۱۳۲۸–۱۳۵۷
ایران عنایت‌الله آتشی[۱۵]
۱۳۵۷–۱۳۵۸
ایران عباس کردنوری[۱۹]
۱۳۵۸–۱۳۶۴
ایران نادر فریادشیران[۱۹]
۱۳۶۴–۱۳۶۴
ایران عباس نکویی[۱۹]
۱۳۶۴–۱۳۶۸
ایران علی آقامحمدی[۱۹]
۱۳۶۸–۱۳۶۸
ایران کاظم اولیایی[۱۹]
۱۳۶۸–۱۳۷۵
ایران علی فتح‌الله‌زاده[۱۹]
۱۳۷۵–۱۳۸۲
ایران محمد حسین قریب[۱۹]
۱۳۸۲–۱۳۸۴
ایران کاظم اولیایی[۱۹]
۱۳۸۴–۱۳۸۴
ایران محمد حسین قریب[۱۹]
۱۳۸۴–۱۳۸۵
ایران مقداد نجف‌نژاد[۱۹]
۱۳۸۵–۱۳۸۶
ایران علی فتح‌الله‌زاده[۱۹]
۱۳۸۶–۱۳۸۷
ایران امیررضا واعظی آشتیانی[۱۹]
۱۳۸۷–۱۳۸۹
ایران علی فتح‌الله‌زاده[۱۵۳]
۱۳۸۹–۱۳۹۳
ایران بهرام افشارزاده[۱۹]
۱۳۹۳–۱۳۹۵
ایران رضا افتخاری[۱۵۴]
۱۳۹۵–تاکنون

مالکان

پرویز خسروانی مالک باشگاه بین سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۵۷

از گروه اولیه تشکیل‌دهنده باشگاه در سال ۱۳۲۴، پنج نفر اولین هیئت‌مدیره را ساختند. این پنج نفر، عبارت بودند از: پرویز خسروانی، یک افسر ۲۳ ساله که در مسابقات دوچرخه‌سواری کشوری قهرمان شده بود،[۱۹] اصغر نواب که دوچرخه‌ساز بود، میرزایی که نجار بود، خشایی که نگهبان بانک بود و عنایت‌الله جانان پور که کارمند تربیت بدنی بود.[۱۵۵] این هیئت مدیره نخستین مالکان باشگاه بودند تا آن که در بهمن ماه سال ۱۳۲۸ پرویز خسروانی به تنهایی امتیاز باشگاه دوچرخه‌سواران را در اختیار گرفت و تا سال ۱۳۵۷ این عنوان را حفظ کرد. بعد از پیروزی انقلاب و در حالی که باشگاه در آستانه انحلال بود، در نهایت سازمان تربیت بدنی به عنوان مالک جدید باشگاه شناخته شد و از سال ۱۳۸۹ با انحلال این سازمان و تشکیل وزارت ورزش و جوانان این وزارت‌خانه مالک باشگاه می‌باشد. در سال‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ مزایده‌هایی برای فروش باشگاه استقلال برگزار شد اما در نهایت بر اساس مصوبه دیوان عدالت اداری واگذاری باشگاه استقلال به بخش خصوص منتفی شد.[۱۵۶]

مالک دوران
ایران هیئت مؤسسان اولیه[۱۶]
۱۳۲۴–۱۳۲۸
ایران پرویز خسروانی[۱۹]
۱۳۲۸–۱۳۵۷
ایران سازمان تربیت بدنی[۱۹]
۱۳۵۷–۱۳۸۴
ایران وزارت رفاه[۱۵]
۱۳۸۴–۱۳۸۵
ایران سازمان تربیت بدنی[۱۹]
۱۳۸۵–۱۳۸۹
ایران وزارت ورزش و جوانان ایران[۱۹]
۱۳۸۹-اکنون

درآمدزایی و دارایی‌ها

باشگاه استقلال با وجود حرفه‌ای بودن ظاهری در عمل برخلاف باشگاه‌های حرفه‌ای واقعی درآمدزا نیست چرا که به دلیل دولتی و غیر حرفه‌ای بودن ساختار فوتبال ایران، استقلال با وجود داشتن طرفداران فراوان و امکان درآمدزایی بالقوه، از اصلی‌ترین راه‌های درآمدزایی محروم[۴۳] و همواره وابسته به بودجه دولتی خود است.

حق پخش تلویزیونی

سازمان صدا و سیما به عنوان تنها تلویزیون دولتی ایران همواره به شکل اختصاصی و انحصاری بازی‌های باشگاه استقلال را پخش می‌کند و با وجود درآمد سرشاری که از این طریق دارد[۱۵۷] به بهانه دولتی بودن این باشگاه از پرداخت حق پخش سر باز زده و تلاش‌های مدیران مختلف باشگاه برای دریافت حق پخش در طی سال‌های اخیر بی‌نتیجه مانده و بدین ترتیب باشگاه استقلال از درآمدزایی از طریق اصلی‌ترین منبع درآمد یک باشگاه حرفه‌ای بازمانده است.

دارایی‌ها

کمپ ناصر حجازی، یکی از زمین‌های تمرین تیم استقلال

مجموعه ورزشی تاج تا پیش از پیروزی انقلاب دارای ۵ باشگاه ورزشی در تهران و ۶۶ باشگاه در شهرستان‌ها بود.[۱۶] تاج همچنین در کشورهای ترکیه[۱۵۸] و قطر نیز دارای باشگاه‌هایی بود که با پیروزی انقلاب ایران این اماکن از مالکیت باشگاه خارج شدند.[۱۵۹] باشگاه‌های تاج در تهران شامل کاخ مرکزی تاج در خیابان بهارستان، باشگاه ورزشی پله در خیابان نظام آباد، کلوپ بانوان تاج در خیابان لس‌آنجلس (حجاب کنونی)، کلوپ تنیس تاج در خیابان پهلوی (ولی‌عصر فعلی) و کلوپ رضا پهلوی در نازی‌آباد بودند. تاج همچنین دارای دو فروشگاه ورزشی در تهران در خیابان‌های شاه‌رضا و بهارستان بود. با پیروزی انقلاب و در روز ۲۸ بهمن ماه ۱۳۵۷ کاخ مرکزی تاج و سایر اماکن متعلق به باشگاه تاج به تصرف کمیته‌های انقلاب درآمدند[۱۶] مکان‌های ورزشی در اختیار سازمان تربیت بدنی قرار گرفت و اماکن اداری یا خدماتی دیگر همچون فروشگاه ورزشی باشگاه به ارگان‌هایی مانند سازمان تبلیغات اسلامی واگذار گردید.[۱۶۰] تلاش‌های باشگاه استقلال برای بازپس‌گیری این اماکن تا به حال موفق نبوده‌است. باشگاه استقلال در تیر ۱۳۸۸، با پرداخت ۲ میلیارد تومان مالک ۱٪ از سهام بانک تات شد،[۱۶۱] این کار در آغاز با استقبال کارشناسان روبرو شد و اقدامی جهت سودآوری آینده باشگاه دانسته‌شد.[۱۶۲] در پایان سال ۱۳۸۸، استقلال به دلیل اختلاف‌های مدیریتی سهمش را با ۱۸٪ سود واگذار کرد.[۱۶۳]

در حال حاضر باشگاه استقلال مالک بخش‌های ورزشی مجموعه شهید کشوری[۱۶۴][۱۶۵] و کمپ ناصر حجازی است. در روز ۱۶ تیر ۱۳۸۷، کلنگ کمپ اختصاصی باشگاه استقلال در پارک ارم تهران به زمین خورد[۱۶۶] و علی فتح‌الله‌زاده، مدیرعامل آن زمان استقلال اعلام کرد که ارزش این کمپ ۷۰ میلیارد تومان است.[۱۶۷] در پایان در بهار سال ۱۳۹۰ فتح‌الله‌زاده کمپ اختصاصی باشگاه را افتتاح کرد. کمپ اختصاصی استقلال تهران به یاد و نام بازیکن و مربی سابق استقلال، ناصر حجازی نامگذاری شده‌است که این در مواقعی باعث اعتراض خانواده وی نیز شده‌است.[۱۶۸]

پانویس

  1. مسابقات جام آزادگان در سال ۱۳۷۱ در دو گروه برگزار شد که تیم استقلال در گروه خود سوم و در جدول کلی و با در نظر گرفتن تیم‌های گروه دیگر پنجم شد، اما از آن‌جایی که برای مسابقات سال بعد تیم‌ها بر اساس سهمیه استانی و نه رتبه‌شان در جدول رده بندی می‌شدند تیم استقلال برای تعیین سهمیه تهران با دیگر تیم‌های تهرانی به رقابت پرداخت که در آن مسابقات موفقیتی به دست نیاورد و بدین ترتیب استقلال با قرار گرفتن در رتبه پنجم جدول و فقط به دلیل سهمیه بندی استانی از حضور در مسابقات فصل بعد جام آزادگان منع شد. شایان ذکر است که این نحوه سهمیه‌بندی نه در فصول قبلی و نه در فصول بعدی دیگر هرگز تکرار نشد.
  2. دو دوره جام منطقه‌ای در سال‌های ۱۳۴۹ و ۱۳۵۰ با برگزاری بازی‌های مقدماتی همراه بود که نتایج آن بازی‌ها در آمار مجموع بازی‌های استقلال ثبت شده‌اند. در آن بازی‌ها تاج در مجموع هفت بازی انجام داد و هر هفت بازی را برد، هفده گل زد و دو گل خورد.
  3. تا پایان جام آزادگان ۱۳۷۳ هر برد دو امتیاز داشت اما برای همسان سازی امتیازها، در این‌جا برای هر برد، چه قبل از جام آزادگان ۱۳۷۳ و چه بعد از آن، سه امتیاز محسوب شده.
  4. فدراسیون فوتبال به دلایل انضباطی از تیم استقلال در لیگ برتر ۹۳–۱۳۹۲ ۱ امتیاز کم کرد.
  5. آمار جام باشگاه‌های آسیا و لیگ قهرمانان آسیا در یک ردیف قرار گرفته‌اند.

منابع

  1. Zarei, Asghar. “Iran - List of Foundation Dates”. RSSSF. Archived from the original on 12 January 2018. Retrieved 17 September 2012. 
  2. «ظرفیت دقیق ورزشگاه آزادی مشخص شد - اخبار تسنیم - Tasnim»(fa)‎. به کوشش خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  3. «اطلاعیه باشگاه استقلال درباره کسب مجوز حرفه‌ای؛ بدون مشکل و با سربلندی در لیگ قهرمانان آسیا حاضر می‌شویم». تسنیم‌نیوز. ۱۹ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  4. «مجوز حرفه ای استقلال؛ غیرممکنی که ممکن شد». فرتاک ورزشی. ۱۳۹۶/۰۸/۲۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ Ferdosipour, Adel. The great divide. . World Soccer Magazine، October 2008، p62.  (ترجمه مقاله به فارسی در خبرگزاری ایسنا، رشید سعدلو)
  6. Naraghi, Hooshyar F.. “Iran - List of Champions”. RSSSF. Archived from the original on 12 January 2018. Retrieved 17 September 2012. 
  7. «رده‌بندی جام حذفی ایران». وب‌گاه رسمی جام حذفی فوتبال ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۳/۱۱/۲۰۱۷. 
  8. «The best clubs of Asia». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-21. 
  9. “ROLL OF HONOUR”. AFC. Archived from the original on 12 January 2018. Retrieved 23/11/2017. 
  10. “IFFHS HISTORY: CONTINENTAL CENTURY CLUBS (1900-1999)”. IFFHS, Nov 17th, 2017. Archived from the original on 12 January 2018. Retrieved 21/11/2017. 
  11. «تاریخچه استقلال | وب سایت استقلال جوان». esteghlaljavan.ir. بازبینی‌شده در 2017-12-26. 
  12. «WebCite query result». 
  13. «برندهای ارزشمند ایران معرفی شدند». خبرآنلاین، ۲۱ دی ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۷ مرداد ۱۳۹۴. 
  14. استقلال، کانون هواداران باشگاه ورزشی. «تاریخچه تأسیس باشگاه استقلال تهران». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-24. 
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ ۱۵٫۳ “WebCite query result”. Retrieved 2017-11-11. 
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ ۱۶٫۳ ۱۶٫۴ ۱۶٫۵ «روزگاران تلخ و شیرین دو باشگاه تاج و شاهین. (م. گئومات)». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-09. 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ «تاریخ شاهین». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-25. 
  18. “WebCite query result”. Retrieved 2017-12-13. 
  19. ۱۹٫۰۰ ۱۹٫۰۱ ۱۹٫۰۲ ۱۹٫۰۳ ۱۹٫۰۴ ۱۹٫۰۵ ۱۹٫۰۶ ۱۹٫۰۷ ۱۹٫۰۸ ۱۹٫۰۹ ۱۹٫۱۰ ۱۹٫۱۱ ۱۹٫۱۲ ۱۹٫۱۳ ۱۹٫۱۴ ۱۹٫۱۵ ۱۹٫۱۶ ۱۹٫۱۷ ۱۹٫۱۸ ۱۹٫۱۹ ۱۹٫۲۰ ۱۹٫۲۱ ۱۹٫۲۲ «از صاحب منصب طاغوت تا دروازه‌بان ذخیره». راسخون. بازبینی‌شده در ۲۷ شهریور ۱۳۹۱. 
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ “وب سایت تاریخ ورزش ایران | Iran Sport History Website”. Archived from the original on 12 January 2018. Retrieved 2017-11-10. 
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ «آشنایی با باشگاه استقلال تهران». همشهری آنلاین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۱ بهمن ۱۳۹۴. 
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ««تاج» چگونه «استقلال» شد؟». ایسنا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  23. «روزنامه اعتماد86/7/22: ظهور آبی و قرمز در تاریکخانه سیاست». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-10. 
  24. «خواندنی‌های تاریخی استقلال به روایت کردنوری؛ دست رد دهداری بر سینه آبی‌ها/ چرا نام استقلال "پیروزی" نشد؟». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-11-25. 
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ الهام ملکی. «وینفرید شفر تا پایان فصل استقلالی شد + (عکس)». استقلال نیوز. 11 مهر 1396. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  26. «تیم ما تاج ایرانه». Youtube. 5 Mar 2017. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  27. “Man Tajiam - من تاجیم”. Youtube. 10 Feb 2009. Archived from the original on 12 January 2018. 
  28. «Esteghlal the Iranian Crown». Fifa. 16 Sep 2009. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  29. «وب سایت رسمی باشگاه استقلال». 2012-07-11. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-24. 
  30. «آبی پوشان - جستجوی Google». www.google.com. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  31. «شوک بزرگ به آبی پوشان»(fa)‎. به کوشش فرتاک نیوز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  32. «برنامه سفر آبی پوشان به تبریز مشخص شد»(fa-IR)‎. به کوشش ورزش 11. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  33. «تاج». 2017-09-23. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2018-01-11. 
  34. «استقلال با لباس مشکی در داربی». قدس انلاین. شنبه ۱ آذر ۱۳۹۳–۱۱:۵۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  35. «Fars News Agency: استقلال مشکی پوش مقابل ملوان و سفر فتح‌الله‌زاده به انزلی». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-27. 
  36. «آبادان براستی شایسته بردن جام علم بود». کیهان ورزشی (موسسه کیهان)، ۲۵ فروردین ۵۲. 
  37. «شب طلایی استقلال نقره‌ای به روایت فیفا + عکس». خبرگزاری فارس. ۱۳۹۲/۰۱/۱۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  38. «عجیب‌ترین پیراهن‌های استقلال (عکس)». ورزش سه. 1394/06/31. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  39. YJC, خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «لباس تیم فوتبال استقلال در گذر زمان». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-11-10. 
  40. «عکس / پیراهن عجیب استقلال!». افکارنیوز. ۱۳۹۱/۰۷/۲۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  41. نیوز, نامه. «رونمایی از لباس استقلال و پرسپولیس برای دربی». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-11-27. 
  42. User, Super. «تاج (استقلال)». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-07. 
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ «راه‌های درآمدزایی در فوتبال حرفه‌ای». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-28. 
  44. «قرارداد تأمین لباس فرم استقلال». بازار ورزش. ۱ شهریور ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  45. «Asia's Biggest Rivalries: Carlos Queiroz explains El Clasico vs the Tehran Derby»(en-SG)‎. به کوشش FourFourTwo. 2017-03-29. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 January 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-30. 
  46. «Asia's top 5 football rivalries - FOX Sports Asia»(en-US)‎. به کوشش FOX Sports Asia. 2016-12-06. بازبینی‌شده در 2017-12-30. 
  47. FIFA.com. «The battle of Tehran»(en-GB)‎. به کوشش FIFA.com. 2010-02-03. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 January 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-30. 
  48. «Five great football derbies of the world you may not know about»(en-GB)‎. به کوشش BBC Sport. 2014-09-26. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 January 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-30. 
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ ورزش ۳. «تماشاگردارهای غیرسرخابی فوتبال تهران». 09-11-2017. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  50. «Iranian Pro League Stats: 2005-2006 Season». IPLstats. 10/22/2005. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  51. «Iranian Pro League Stats: 2006-2007 Season». IPLstats. 9/30/2006. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  52. «NUMBER OF SPECTATORS 11/12». transfermarket. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  53. «NUMBER OF SPECTATORS 12/13». transfermarket. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  54. «AFC Champions League 2010 - Attendance». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 January 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-09. 
  55. «AFC Champions League 2011 - Attendance». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 January 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-09. 
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ «AFC Champions League 2013 - Attendance». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 January 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-09. 
  57. «AFC Champions League 2017 - Attendance». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 January 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-09. 
  58. «هویت و هواداری باشگاه‌های فوتبال در لیگ ایران». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-09. 
  59. «حاشیه‌های قبل از بازی استقلال و سیاه‌جامگان». دنیای اقتصاد. ۱۳۹۶/۰۸/۲۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  60. «AFC Champions League 2009 - Attendance». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 January 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-09. 
  61. «AFC Champions League 2010 - Attendance». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 January 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-09. 
  62. «استقلال - جوبیلوایواتا با طعم تراژدی». امروز انلاین. شنبه، ۲۸ آذر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  63. «گزارش ویژه/ استقلالی‌ها در آسیا برای ششمین بار، آزادی را پر کردند». وبسایت رسمی برنامه نود. ۱۳۹۵/۱۱/۲۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  64. «این است استقلال». خبرگزاری مهر. شنبه ۲ اردیبهشت ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  65. «در حاشیه دیدار استقلال تهران مقابل برق شیراز». تبیان. شنبه 1385/02/02. 
  66. «BBCPersian.com». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-09. 
  67. Entekhab.ir, پایگاه خبری تحلیلی انتخاب |. «فرهاد مجیدی محبوب ترین بازیکن دنیا شد!». پایگاه خبری تحلیلی انتخاب | Entekhab.ir. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  68. سمانه سقاء. “تقسیم‌بندی هواداران باشگاه‌های استقلال و پرسپولیس بر اساس متغیرهای جمعیت شناختی، جغرافیایی و وفاداری”. پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران. 1390. Archived from the original on 12 January 2018. Retrieved 2017-12-09. 
  69. «عکس/دختر استقلالی در استادیوم آزادی!». مشرق. ۲۶ فروردین ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  70. «دستگیری دختر استقلالی در آزادی». خبر ورزشی. دوشنبه ۱ خرداد ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  71. «ویدئوی شناسایی و دستگیری دختر طرفدار استقلال در استادیوم آزادی». ایلنا. ۱۳۹۶/۰۳/۰۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  72. (www.dw.com)، Deutsche Welle. «"تابوشکنی" حضور زنان در تمرین تیم استقلال بدون درگیری | همه مطالب مدیا سنتر | DW | 19.06.2016». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۰۱۷-۱۲-۱۳. 
  73. «بانوان حق ورود ندارند، چون آقایان فحاشی می‌کنند». ایران‌وایر. سه‌شنبه, 17 ژانویه 2017. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  74. «دختران استقلالی که مجوز ورود به تمرین آبی پوشان را نگرفتند». پارس فوتبال. پنج شنبه ۳ تیر ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  75. «روزگاران تلخ و شیرین دو باشگاه تاج و شاهین. (م. گئومات)». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-09. 
  76. جهان|TABNAK, سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «چرا هوادار پرسپولیس بیشتر از استقلال است؟». بایگانی‌شده از هوادار-پرسپولیس-بیشتر-از-استقلال-است نسخهٔ اصلی در 19 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-11-09. 
  77. «همشهری ورزشی | اصغر تهرانی و تاج ابوالحسن!». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-09. 
  78. «همشهری ورزشی | اصغر تهرانی و تاج ابوالحسن!». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-10. 
  79. سال قبل دربی بی‌خاصیت بود. . خبر ورزشی، ش. ویژه‌نامه نوروزی (۱۳۸۷): صفحهٔ ۲۵. 
  80. ۸۰٫۰ ۸۰٫۱ “The Red 'Victors' and the 'Independent' Blues”. Fifa, 31 October 2012. Archived from the original on 12 January 2018. 
  81. “Football, blood and war”. The Observer, 18 January 2004. Archived from the original on 12 January 2018. Retrieved 26 December 2012. “December 2000 Following an ill-tempered Tehran derby, between Pirouzi and Estegahl, violence spills on to the streets as fans destroy cars and buses. Three players from each side and 60 fans are arrested; more than 250 coaches are vandalised.” 
  82. Worlds Greatest Derbies. . World Soccer Magazine، July 2008. 
  83. YJC, خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «تاریخچه باشگاه فرهنگی ورزشی فولاد مبارکه سپاهان». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-11-26. 
  84. «کتک‌کاری و دعواهای فراموش‌نشدنی استقلال – سپاهان». خبر ورزشی. ۱۴ آذر ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  85. «عقیلی: بازی با استقلال به اندازه داربی اهمیت دارد». ایمنا. ۲ شهریور ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  86. «مدعیان قهرمانی لیگ برتر رو در روی هم». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-09. 
  87. «مروري بر ديدارهاي قبلي الهلال و استقلال». www.navad.net. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-28. 
  88. ۸۸٫۰ ۸۸٫۱ «Asian Club Competitions 1991/92». www.rsssf.com. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-28. 
  89. «Asian Club Competitions 1996/97». www.rsssf.com. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-28. 
  90. «Asian Club Competitions 1998/99». www.rsssf.com. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-28. 
  91. «Asian Club Competitions 2002/03». www.rsssf.com. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-28. 
  92. «Asian Club Competitions 2013». www.rsssf.com. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-28. 
  93. FIFA.com. «Al-Hilal 1-2 Esteghlal (2013 AFC Champions League)». FIFA.com. 2013-04-03. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 January 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-28. 
  94. «شب طلایی استقلال نقره‌ای به روایت فیفا + عکس». خبرگزاری فارس. ۱۳۹۲/۰۱/۱۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  95. «اولین مجله اختصاصی باشگاه استقلال/ آبی ها 63 سال قبل مجله 5ریالی داشتند!». www.khabaronline.ir. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۰۱۷-۱۲-۲۵. 
  96. «90tv.ir | وبسایت رسمی برنامه ۹۰ - نوستالژی/ یادی از هفته نامه فانوس و کری خواندن های کیوسکی!». به کوشش 90tv.ir | وبسایت رسمی برنامه ۹۰ -. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-25. 
  97. استقلال، کانون هواداران باشگاه ورزشی. «تهیه کننده مستند" آبی 2" : قصد تخریب و سیاه نمایی قلعه نویی را نداریم .». www.esteghlaltehranfc.com. بازبینی‌شده در 2017-12-25. 
  98. News, پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda. «آبی استقلالی 3 با حذف قلعه‌نویی». پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda News. بازبینی‌شده در 2017-12-25. 
  99. «فیلم «۴ فینال آسیا»ییِ استقلال ساخته می‌شود»(fa-IR)‎. به کوشش ایسنا. 2017-02-18. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-25. 
  100. «مستند «آبی استقلالی 2» با صدای رضا یزدانی منتشر خواهدشد». موسیقی ما. شنبه 21 شهریور 1388. 
  101. «دانلود آهنگ رسمی باشگاه استقلال». بازبینی‌شده در 2017-12-09. 
  102. جم, Jamejam, جام. «ترانه سعید عرب برای تیم استقلال/دانلود». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-09. 
  103. «Ali Danial- Esteghlal(Official Music Video)». TaranehEnterprise on Youtube. 17 Nov 2012. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  104. «90tv.ir | وبسایت رسمی برنامه ۹۰ - ویژه/مروری بر ورزشگاههای میزبان داربی تهران؛ شهرآوردگاه». به کوشش 90tv.ir | وبسایت رسمی برنامه ۹۰ -. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  105. ۱۰۵٫۰ ۱۰۵٫۱ منصور رضوی. «نقش دایمی آن پدرخوانده». ایران‌وایر. 10 مارس 2017. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. 
  106. “باشگاه استقلال تهران |وب سایت رسمی سازمان لیگ فوتبال ایران”. iranleague.ir. Retrieved 2018-01-10. 
  107. فرارو, Fararu |. «دعوای استقلال و پرسپولیس بر سر یک ورزشگاه». بازبینی‌شده در 2017-12-10. 
  108. «ورزشگاه شهید کاظمی برای پرسپولیس شد». خبرگزاری مهر. ۲۳ دی ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  109. «پرسپولیس دست روی ورزشگاه استقلال گذاشت». مشرق. ۲۲ دی ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  110. «بعد از دعوای پرسپولیس و استقلال سر ورزشگاه شهید کاظمی /شهردار امروز تصمیم آخـر را می‌گیـرد». وبسایت رسمی برنامه نود. ۱۳۹۴/۱۰/۲۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  111. «تمرینات استقلال از شنبه در زمین نوبنیاد صنایع دفاع برگزار می شود»(fa-IR)‎. ۱۳۹۶-۰۸-۱۱T22:01:35+03:30. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2018-01-09. 
  112. YJC, خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «اولین تمرین استقلالی‌ها در زمین صنایع دفاع». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2018-01-09. 
  113. «محل تمرین استقلال مشخص شد». استقلال جوان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  114. «حضور منتظری در تمرین استقلال». استقلال جوان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  115. «مرگ تدریجی در کمپ حجازی؛ خطر ریزش بازیکنان استقلال». طرفداری. ۷/۱۸/۲۰۱۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  116. «زمین تمرین استقلال عوض می‌شود». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۰۱۷-۱۱-۲۷. 
  117. جم, Jamejam, جام. «سرگردانی استقلالی‌ها برای پیدا کردن زمین». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-11-26. 
  118. «استقلال اهواز و استقلال تهران». آفتاب انلاین. یکشنبه ۲۱ مرداد ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  119. ۱۱۹٫۰ ۱۱۹٫۱ ۱۱۹٫۲ ۱۱۹٫۳ ۱۱۹٫۴ صدر، بنیامین. کشف استعداد در مستطیل سبز. . روزنامه همشهری، ش. شماره ۳۷۳۸ (۱۲ تیر ۱۳۸۴): صفحه تهرانشهر. 
  120. «Iran 1970». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-10. 
  121. صداقت، فرهاد. ۳۴ سال با پرسپولیس (از سال ۴۷ تا سال ۸۱). چاپ اول. تبریز، شهریور ۱۳۸۱. صفحهٔ ۸۷. شابک ‎۹۶۴-۰۶-۱۶۹۳-۱. 
  122. User, Super. «نورد اهواز». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-11-17. 
  123. «آشنایی با باشگاه داماش گیلان». همشهری آنلاین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۵ بهمن ۱۳۸۸. 
  124. «تیم فوتبال استقلال قهرمان لیگ برتر ولایت هرات». به کوشش خبرگزاری صدای افغان(آوا) | اخبار افغانستان و جهان | Afghan voice agency. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  125. «بازی را بردیم اما هم کتک خوردیم هم برای شکست سند دادیم». کیهان ورزشی شماره ۱۱۲۸ (موسسه کیهان)، ۲۰ دی ۱۳۵۴. 
  126. «استقلال ایران». fcesteghlal.ir. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  127. «مربیان تیم‌های پایه استقلال معرفی شدند :: ورزش سه». www.varzesh3.com. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  128. «اینجا آکادمی استقلال است، صدای ما را از مرغوبکار می‌شنوید!». خبرگزاری دانشجویان ایران، ایسنا. ۳۰ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  129. جهان|TABNAK, سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «ورزشگاه مرغوبکار از استقلال پس گرفته شد». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-11-25. 
  130. «استقلال ایران». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-25. 
  131. «وضعیت متفاوت آکادمی؛ تیم های پایه استقلال، بهتر از بزرگسالان!». طرفداری. ۰۹/۰۹/۲۰۱۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  132. «پرونده ویژه برای فوتبال بانوان +عکس اولین تیم زنان تاج». سوت، ۱۶ دی ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۴ آبان ۱۳۹۶. 
  133. تکذیب می‌کنیم، برخورد می‌کنیم؛ دیدار تیم‌های فوتبال دختران و نوجوانان پسر استقلال. . روزنامه اعتماد، ش. شماره ۱۸۷۴ (۵ بهمن ۱۳۸۷): صفحه ۱۳. 
  134. «دیدار تیم‌های فوتبال دختران و پسران استقلال/ با خاطیان برخورد شود». خبرگزاری مهر، ۴ بهمن ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۵ مهر ۱۳۸۸. 
  135. «تیم فوتبال بانوان استقلال منحل شد». خبرگزاری فارس، ۸ بهمن ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۱۵ بهمن ۱۳۸۸. 
  136. «ماجرای عجیب انحلال تیم بانوان استقلال». ورزش سه، ۲۶ آبان ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۶ آبان ۱۳۹۶. 
  137. “Iranian Pro League Alltime Table 2001-2017”. IPLstats. Archived from the original on 19 January 2018. Retrieved 3/9/1396. 
  138. «اختصاصی/با بردهای پر گل استقلال آشنا شوید/آبیها با زدن 18 گل در یک بازی رکوردار هستند». پایگاه اطلاع‌رسانی ناصر حجازی. ۱۳۹۴ شنبه ۱۶ آبان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  139. «Asian success is what sets Iran's Esteghlal apart from the rest». به کوشش ESPNFC.com. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2018-01-09. 
  140. «کارنامه‌ی مرحوم جدیکار، نخستین لژیونر فوتبال آسیا»(fa-IR)‎. به کوشش ایسنا. 2013-12-18. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2018-01-13. 
  141. «معرفی باشگاههای جهان». بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  142. «گفتگوی بی پرده با پاشازاده از تیم منتخب «عادل» تا روزی که مایلی کهن اشکش را پای اتوبوس در آورد». www.khabaronline.ir. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۱۰. 
  143. «The best clubs of Asia». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-12-21. 
  144. “WebCite query result”. Retrieved 2017-12-21. 
  145. «ضوابط نقل و انتقالات تابستانی لیگ برتر فصل 97-1396 | Football Tribe Iran». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-11-11. 
  146. “WebCite query result”. Retrieved 2017-12-12. 
  147. «مربی جدید استقلال از جمهوری چک می‌آید». مهرنیوز. ۲۰ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  148. «اختصاصی ایلنا؛ بیژن طاهری دستیار شفر شد». خبرگزاری ایلنا. ۱۳۹۶/۰۷/۲۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  149. YJC, خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «مربی دروازه بانان استقلال مشخص شد». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 ژانویه 2018. بازبینی‌شده در 2017-11-20. 
  150. «نصرالله عبداللهی رسماً سرپرست استقلال شد». طرفداری. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  151. «پسر شفر برای آنالیز حریفان به ایران آمد + عکس». تسنیم نیوز. ۲۶ مهر ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  152. «مدد جباری». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-25. 
  153. «فتح‌الله‌زاده جانشین واعظ آشتیانی شد». خبرگزاری فارس، ۱۹ مرداد ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۳۰ شهریور ۱۳۹۱. 
  154. «افتخاری مدیرعامل استقلال شد». خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا. ۱۰ شهریور ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  155. «آبی‌های ایران 70 ساله شدند». ورزش ۳، ۳ مهر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  156. «خصوصی شدن استقلال و پرسپولیس منتفی شد». خبرگزاری مهر. ۲۱ مهر ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  157. «صداوسیما حق پخش را نمی‌دهد، بدون فوتبال هم می میرد»(en-GB)‎. به کوشش IranWire | خانه. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 19 January 2018. بازبینی‌شده در 2017-12-28. 
  158. «راز کمپ 2 هزار میلیاردی استقلال در ترکیه»(fa-IR)‎. به کوشش ایسنا. 2015-05-05. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  159. «ماجرای زمین 2 هزار میلیاردی استقلال این بار به روایت سفیر پیشین ایران در ترکیه». www.khabaronline.ir. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۱۰. 
  160. «ساختمان پرماجرای تربیت‌بدنی استان تهران». افکارنیوز. ۱۳۸۹/۱۱/۲۳–۱۶:۳۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. 
  161. سرخط خبرها. . روزنامه اعتماد ملی، ش. شماره ۹۷۵ (۱ مرداد ۱۳۸۸): صفحه ۱۹.  «دو باشگاه پرسپولیس و استقلال هر یک با پرداخت ۲ میلیارد تومان یک درصد از سهام بانک تازه‌تأسیس تات را خریداری کردند. پول خرید این سهام از سوی سازمان تربیت بدنی پرداخت شده.»
  162. شهبازی، نعمت‌الله. در حاشیه سرمایه‌گذاری استقلال و پرسپولیس در بانک تات؛ ایجاد زیرساخت‌های اقتصادی لازمه موفقیت باشگاه‌های مردمی. . روزنامه ورزشی گل، ش. شماره ۱۰۷۵ (۷ آبان ۱۳۸۸): صفحه ۱. 
  163. باز هم فرصت‌سوزی در ورزش کشور؛ اختلافات مدیران دولتی موجب خروج بخش ورزش از یک بانک خصوصی شد. . روزنامه ورزشی گل، ش. شماره ۱۱۸۵ (۲۷ اسفند ۱۳۸۸): صفحه ۸. 
  164. «واگذاری قطعی ورزشگاه کشوری به استقلال تهران :: ورزش سه». www.varzesh3.com. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  165. استقلال، کانون هواداران باشگاه ورزشی. «ورزشگاه کشوری به استقلال تهران واگذار شد.». www.esteghlaltehranfc.com. بازبینی‌شده در 2018-01-10. 
  166. «مناقصه برای ساخت کمپ استقلال». خبرگزاری فارس، ۵ تیر ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۴ آبان ۱۳۸۷. 
  167. «کلنگ آبی برای چندمین بار به زمین خورد». وبگاه همشهری. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در ۴ آبان ۱۳۸۷. 
  168. «نام حجازی را از کمپ استقلال بردارید». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸. بازبینی‌شده در 2017-11-27. 

مطالعه بیشتر

  • غالب، مصطفی، (۱۳۸۶)، کلوپ دوچرخه سواران تا استقلال، گپ، شابک978-964-7976-28-2 :
  • احمدی، سید علی اکبر، (۱۳۸۸)، استقلال تاریخچه کامل باشگاه از دوچرخه‌سواران و تاج تا استقلال (دو جلد)، پایگان، شابک: 978-600-5096-57-6
  • حسنی‌فرد، محسن، (۱۳۷۹)، آب‍ی‌پ‍وش‍ان از تاج تا استقلال، مرسا، شابک: 964-6927-39-4
  • حسینی، محمد، (۱۳۸۱)، از ت‍اج ت‍ا اس‍ت‍ق‍لال: ۱۳۲۴ - ۱۳۸۱، پیام بهاران، شابک: 964-7789-00-9

پیوند به بیرون

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد باشگاه فوتبال استقلال تهران اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wiktionary در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
Search Wikinews در میان خبرها از ویکی‌خبر
دستاوردها
پیشین:
مکابی تل‌آویو
اسرائیل
لیگ قهرمانان آسیا
مسابقات باشگاهی قهرمانی آسیا ۱۹۷۰
ایران
نخستین عنوان
پسین:
مکابی تل‌آویو
اسرائیل
پیشین:
لیائونینگ
چین
لیگ قهرمانان آسیا
جام باشگاه‌های آسیا ۹۱–۱۹۹۰
ایران
دومین عنوان
پسین:
الهلال
عربستان سعودی