هکاتئوس

هکاته یا هکاتئوس میلتی(ملطی)(Hecataeus of Miletus)( (تولد و مرگ در بازه زمانی ۵۶۰ تا ۴۱۸ قبل از میلاد) اسم او را از نام هکاته یکی از خدایان یونانی انتخاب کرده بودند. پژوهش‌گر و جغرافیدان یونانی و طراح نقشه‌ای از دنیا به همراه کتابی‌ست که به «توصیف زمین» معروف است. گزارش بسیار کوتاه او دربارهٔ کیش مغی یکی از کهن‌ترین شواهد یونانی دربارهٔ عقاید دینی ایرانی شمرده می‌شود که توسط دیوژن نقل شده‌است.

هکاته از اشراف زادگان و سیاست‌مداران تأثیرگذار ایونی (بخش غربی ترکیه)، از نویسندگان بسیار تأثیرگذار زمان خود و هم عصر تالس، آناکسیمن میلتوسی، آناکسیماندر و هراکلیتوس بود، فلاسفه‌ای که بنیان گذاران دانش بشری به شمار می‌آیند.

هیچ یک از کتاب‌های او باقی نمانده و چیز زیادی هم از زندگی او نمی‌دانیم. یکی از آن‌ها اینست که در هنگام اشغال مصر توسط کمبوجیه، در آن کشور بوده و سربازان یونانی سپاه هخامنشی در تبس به دیدار او آمده‌اند.

زندگی سیاسی

حدود نیم قرن پس از مرگ او مورخ دیگری به نام هرودوت از اهالی هالیکارناس در تنظیم کتاب تاریخ خود از نوشته‌های هکاتئوس استفاده می‌کند. او هکاته را شخصی که قدرت شاهنشاهی پارس را به خوبی دریافته بود، توصیف می‌کند. زیرا او با همین استدلال ایونی‌ها را از طغیان بر ضد حکومت داریوش بر حذر داشت؛ در جلسه‌ای که پائیز ۴۹۹ ق.م در دربار آریستاگوراس، مستبد میلت برای تصمیم گیری در این مورد برگزار شده بود، هکاته با برشمردن ملت‌های مطیع داریوش شکست این شورش را پیش بینی کرد، اما هشدارهای او ناشنیده ماند. شورش دولت شهرهای یونانی هرچند در ابتدا موفقیت هایی را به همراه داشت و حتی به فتح سارد منجر شد، اما خیلی زود به عقب نشینی منتهی شد و در یک ضدحمله به شکست قطعی انجامید.

میلت در سالِ ۴۹۴ ق.م ویران شد و در محل دیگری دوباره ساخته شد. هکاته به آریستاگوراس توصیه کرده بود که از میلت بگریزد، به جزیره لِروس برود و منتظر بهترشدن اوضاع بماند، اما او قبول نکرد و به اسارت درآمد.

دیودور سیسیلی از نقش مشورتی هکاته درمذاکرات اهالی میلت و ساتراپ جدید این شهر «آرتافرنه» برادر بزرگ داریوش خبر می‌دهد. مذاکراتی که به نتیجه مطلوبی برای میلتی‌ها انجامید.

نقشه جهان و تشریح زمین

بازسازی نقشه هکاتئوس

۳۳۰ یا ۳۷۴ قطعه بسیار کوتاه از کتاب دوجلدی «تشریح زمین» (Periegesis or Periodos ges) در نوشته‌های نویسندگان پس از او باقی‌مانده‌است. کتابی که یک جلد آن آسیا و جلد دیگر اروپا نام داشت و بیشتر به دادن اطلاعات جغرافیایی در مورد شهرها، رودخانه‌ها و کوهستان‌ها و توضیح در مورد اقوام و ملت‌ها و مرزهای آنان و همچنین حیات وحش و آداب و سنن و به ویژه افسانه‌هایی در مورد بنیان‌گذاران شهرها می‌پرداخت.

۳۰۴ قطعه از نوشته‌های هکاته در این کتاب در واژه نامه جغرافیاییِ استفان بیزانسی به نام اِتنیکا (Ethnica) آمده‌است.

نقشه هکاته بر اساس و با اصلاح نقشه آناکسیماندر تهیه شده‌است. او خشکی‌های دنیا را در یک صفحه مدور مشخص کرده که دور تا دور آن را اقیانوس فرا گرفته‌است. این نقشه را هرودوت این چنین توصیف کرده:

«خنده‌ام می‌گیرد وقتی نقشه‌هایی را که بعضی‌ها از دنیا کشیده‌اند، می‌بینم. هنوز کسی نتوانسته‌است، دنیا را به چنین روش هوشمندانه‌ای بنماید. اقیانوسی را کشیده‌اند که گرداگرد زمین جریان دارد، زمینی که دقیقاً گرد است و اندازه آسیا و اروپا هم در آن برابر است.»

شجره نامه خدایان

هکاته نخستین شخصی بود که به بررسی انتقادی تاریخ یونان پرداخت. او در کتابی با عنوان شجره نامه‌ها سرگذشت خدایان و قهرمانان یونان را به ترتیب تاریخ توضیح داد. چهل جمله از این کتاب باقی‌مانده است. هرچند او در این اثر نسل خود را بعد از ۱۶ نسل به یک موجود خداگونه می‌رساند، اما سعی داشته است روایتی واقع بینانه از اساطیر ارائه دهد، این دیدگاه در اولین جمله کتاب نمایان است:

"هکاتئوس میلتی می‌گوید: من آن چه را که تصور می‌کردم صحیح است نوشته‌ام، زیرا (برخی از) داستان‌هایی که یونانیان می‌گویند، از نظر من مضحک و بی‌ارزش است."

منابع

• بنونیست، امیل. دین ایرانی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۴
• Hecataeus of Miletus by Jona Lendering
• Hecataeus of Miletus by Josefh Wiesehöfer at Encyclopædia Iranica