دنیل دنت

دنیل دنت در سال ۲۰۰۸

دنیل کلمنت دِنِت (۱۹۴۲-) فیلسوف تحلیلی شهیر، اهل ایالات متحده آمریکا است. او در زمینه فلسفه ذهن، فلسفه علم و فلسفه زیست‌شناسی به ویژه نظریه تکامل و علوم شناختی صاحب آرای مهمی است.

دنت خداناباور است و یکی از حامیان جنبش روشن‌ها به شمار می‌آید.

زندگی شخصی

دنت بخشی از کودکی خود را در لبنان سپری کرده‌است. پدرش در طول جنگ جهانی دوم مامور مخفی ضد اطلاعات در بیروت بود. در سال ۱۹۴۷ وی پدرش را در یک سانحه سقوط مشکوک هواپیما از دست داد و پس از آن به ماساچوست بازگشت. در سال ۱۹۶۳ او موفق به دریافت مدرک کارشناسی از دانشگاه هاروارد گردید. دنت دکترای خود را از کالج هارتفورد دردانشگاه اکسفورد دریافت کرد. او در آکسفورد شاگرد فیلسوف معروف گیلبرت رایل و در آمریکا شاگرد کواین بود. او هم اکنون استاد دانشگاه تافتس است. در سال ۲۰۰۱ جایزه ژان نیکود به وی اهدا گردید. انجمن انسان‌گرای آمریکایی وی را به عنوان انسان‌گرای سال ۲۰۰۴ معرفی کرد.

هم‌اکنون دنت همراه با همسرش در نورث اندوور، ماساچوست زندگی می‌کند. او یک پسر و یک دختر دارد. در سال ۲۰۰۶ تحت عمل جراحی نه ساعته‌ای به دلیل دیسکسیون آئورت قرار گرفت. او سپس از دانشمندان و پزشکانی که با تلاش خود بهبود وی را ممکن کردند سپاس گزاری کرد و همچنین هر گونه توبه و برگشت به خدا در بستر مرگ را تکذیب نمود. دنت ذکر می‌کند که هنگامی که دوستان و خویشاوندان او به او گفتند که برای سلامتی او دعا کرده‌اند به سختی جلوی خود را برای پرسیدن این که «آیا برای من بز هم قربانی کردید؟» گرفت.

دیدگاه‌ها

فلسفه ذهن

از جملهٔ نظریات معروف دنت در فلسفهٔ ذهن پدیدارشناسی ناهمگن است. دنت منکر وجود کیفیات ذهنی است و حالات ذهنی را محصول تکامل نوع می‌داند. دنت از میان نظریات مربوط به ذهن به کارکردگرایی غایت شناختی گرایش دارد.

فلسفه زیست‌شناسی

در قسمت ششم از مجموعه نوارهای بی‌خدایی، دنت به شرح این مطلب می‌پردازد که چرا یکی از کتاب‌هایش را ایده خطرناک داروین نام نهاده، و چرا بسیاری از معاصران داروین، فرضیهٔ تکاملی او را خطرناک تشخیص دادند. دنت در آغاز این کتاب می‌نویسد: «اگر می‌خواستم به کسی که بهترین نظریه در بین همهٔ نظریات را مطرح ساخته، جایزه‌ای بدهم؛ آن را پیش از نیوتون و انیشتین و هرکس دیگری به داروین می‌دادم. نظریهٔ تکامل از طریق انتخاب طبیعی، با یک حرکت، عرصه‌های حیات، معنی و مقصود را با عرصه‌های زمان و مکان، علت و معلول، سازوکار و قانون طبیعت یکپارچه می‌کند. امّا این، فقط یک نظریهٔ شگرف نیست؛ یک ایدهٔ خطرناک نیز هست.»

در مصاحبهٔ سال ۲۰۰۵ با اشپیگل، دنت یادآور می‌شود که تکامل برخلاف یکی از قدیمی‌ترین و حتی به ظاهر بدیهی‌ترین ایده‌های انسان‌هاست: «این ایده که برای ایجاد یک چیز ساده، یک چیز باهوش عظیم لازم است. من این نظریهٔ رو به زوال را نظریهٔ آفرینش می‌نامم. شما هرگز نمی‌بینید که یک نیزه، نیزه‌ساز را بسازد. هرگز نمی‌بینید که یک نعل اسب، نعل‌بند بسازد. هرگز نمی‌بینید که یک کوزه، کوزه‌گر بسازد.»

دنت فرگشت از راه انتخاب طبیعی را فرایندی الگوریتمی می‌داند. این نگرش با دیدگاه دیرین شناس مشهور استفن جی گولد در تضاد است. گولد فرگشت را فرایندی مرکب می‌داند که به بسیاری از عوامل وابسته‌است و انتخاب طبیعی را تنها یکی از این عوامل می‌شناسد. نگرش دنت در مورد فرگشت، در راستای فرضیهٔ او بنام موضع عمدی، بیشتر به عنوان دیدگاهی بسیار سازش گرایانه ارزیابی می‌شود. او در کتاب ایده خطرناک داروین، با اختصاص بخشی از کتاب به نقد نظرات گولد، نشان داد که حتی بیش از داوکینز مایل به دفاع از سازش گرایی است. گولد و حامیانش با گفته‌های دنت بسیار مخالفت کردند و بیان نمودند که دنت نظرات گولد را به اشتباه معرفی کرده‌است. نظرات دنت اثر به سزایی بروی کارهای روان شناس فرگشتی جفری میلر داشته‌است.

ذهن، تکامل و منشا تمایل به دین

دنت در زمرهٔ متفکرانی است که تمایل انسان به باورهای دینی و به ویژه دوگانه‌انگاری جسم و ذهن یا غایت‌انگاری در طبیعت را محصول فرعی تکامل می‌دانند.

دِنِت دربارهٔ ایستارهایی که انسان‌ها برای فهم و لذا پیش‌بینی رفتار باشنده‌ها پیش می‌گیرند، یک طبقه‌بندی سه‌گانه ارائه داده‌است: ایستار فیزیکی، ایستار طراحی و ایستار راجعی. نگرش از طریق ایستار فیزیکی می‌تواند بسیار دشوار و کند باشد و بقای جاندار را به خطر بیندازد، در عوض به گفتهٔ دنت با توجه به ایستار طراحی: "تقریباً هرکسی می‌تواند با بررسی سطحی و بیرونی یک ساعت زنگ‌دار، پیش بینی کند که آن ساعت چه موقع زنگ می‌زند. لازم نیست بداند یا نگران باشد که آیا آن ساعت کوکی است، با باتری کار می‌کند، خورشیدی است، چرخ دنده‌های برنجی دارد و یاتاقان‌های مرصع، یا اینکه از تراشه‌های سیلیکونی ساخته شده ـ فقط باید فرض کرد که آن ساعت چنان طراحی شده که سر وقت زنگ بزند." گو اینکه جانداران طراحی شده نیستند، اما انتخاب طبیعی روایتی از ایستار طراحی را برایشان تضمین می‌کند. اگر فرض کنیم که قلب برای پمپ کردن خون «طراحی شده» راه میانبُری برای درک کارکرد قلب می‌یابیم.

در ایستار راجعی نه تنها فرض می‌کنیم که باشندهٔ مورد نظر برای هدفی طراحی شده، بلکه فرض می‌کنیم که آن باشنده یک کنش‌گر است که مقصودی از کنش خود دارد.

باور به باور

دِنِت در کتاب شکستن طلسم میان باور به خدا و باور به باور تمایز نهاده‌است. باور به باور به معنای میل به باور کردن است، حتی اگر قبول داشته باشیم که خود باور کاذب است.

گزیده آثار

• توفان‌های مغزی (۱۹۸۱)
• آزادی عمل (۱۹۸۴)
• محتوا و آگاهی (۱۹۸۶)
• آگاهی توضیح داده شده (۱۹۹۲)
• ایده خطرناک داروین (۱۹۹۶)
• آزادی تکامل می‌یابد (۲۰۰۳)
• رویاهای مطبوع (۲۰۰۵)
• شکستن طلسم: دین به مثابه پدیده‌ای طبیعی (۲۰۰۶)
• علوم اعصاب و فلسفه: مغز، ذهن و زبان (۲۰۰۷)
• علم و دین (۲۰۱۰)

منابع

Wikipedia contributors، «Daniel Dennett،» Wikipedia، The Free Encyclopedia، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Daniel_Dennett&oldid=361402078 (accessed May 21، 2010).

پیوند به بیرون

• ویدیوی دنیل دنت با زیرنویس فارسی در یوتیوب
• نگاهی به فلسفه دنیل دنت

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ دنیل دنت موجود است.

جستارهای وابسته

• فلسفه ذهن
• فلسفه علم
• فلسفه زیست‌شناسی
• پدیدارشناسی
• کیفیات ذهنی