آنقوزه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
آنقوزه
Ferula assa-foetida - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-061.jpg
آنغوزه، Ferula assa-foetida
آرایه‌شناسی
فرمانرو: گیاه
راسته: کرفس‌سانان
تیره: چتریان
سرده: آنقوزه
گونه: F. assa-foetida
نام علمی
Ferula assa-foetida

آنقوزه یا آنغوزه گیاهی است[۱] علفی چندساله، ریشهٔ آن کمی کلفت و گوشتی، برگ‌های آن بسیار بریده و غباری، ساقه آن گوشتی و بلندی آن تا ۲ متر می‌باشد.[۲] گل‌های آن به رنگ زرد و به گروه چتر مانند در آخر ساقه پدید می آید. آنقوزه در چند سال ابتدایی سن خود ساقهٔ در دید نیست و برگ‌های آن گسترده روی زمین است که در مراتع به نام «کماه» و «انگزاکماه» می‌شناسند. میوهٔ آنقوزه دارای دو تخم به رنگ قهوه ایی تیره و سیاه، بیضی کمی پهن و بسیار بدبو می‌باشد.[۳] با تیغ زدن یا قطع ریشه یا قسمت پایین ساقه و یقهٔ گیاه در پایانی بهار، شیرهٔ بسیار بد بو در میانی تابستان بیرون می آید که در کنار هوا کم کم سفت می‌شود که همان آنغوزه است. آنقوزه در زمین های بائر و خشک و آهکی پهنای گرم آسیا می‌روید. بومی استپ‌های ایران و افغانستان است.[۴] در ایران؛ در کوهسرخ خراسان رضوی در روستای دهمیان، بلوچستان و باختری مختلف جنوب ایران، مانند کرمان، راور، دشت مرغاب، آباده، نائین و جندق می‌روید.[۵] گونه‌های دیگری از گیاه Ferula نیز در ایران می‌رویند که از آن‌ها نیز آنغوزه گرفته می‌شود و به صورت گونه‌های جداگانه یا واریته‌هایی از یک گونه شناخته شده‌اند مانند F.foetida Regel. , F.alliacea Boiss. , F.Kuma و F.Kurdica Pol.

گونهٔ F.foetida در دامغان، بلوچستان، خراسان، شاهرود، میامی و سبزوار و در زرین دشت فارس شناسایی شده و زیر گونه دسته‌ای است که آنغوزهٔ منتن بنام خراسان را می‌دهد.

این گونه را در شهر دیباج و کنار آن (چهارده کلاته و دهستان رودبار) به نام محلی «اشتلغاز» یا «اشترغاز» می‌شناسند و هواداران زیادی در تهیه خوراک های سنتی دارد.[۶] بوته این گونه در برابر با سایر گونه‌ها، بلندای کمتری داشته و از بو و اسانس بیشتری برخوردار است.

گونهٔ F.alliacea در خراسان و کرمان شناسایی شده‌است.

گونهٔ F.Kurdica در کوه‌های ساوجبلاغ و همدان و در آذربایجان غربی زیاد است صمغ آن به اندازهٔ یک باقلاست و بوی Baume de peru می‌دهد بدین سان بوی تند لیمو دارد این گیاه با نام محلی «بی وزا» نامیده می‌شود.

گونهٔ F.Kuma که در بلندای سرشیو، سقز کردستان، بلندی اورامانات، کوه‌های بی بَرسَن و پوکیده، کردستان و همچنین در کهگیلویه و لرستان فراوان است و سبزه های پربهایی است و برای چاق کردن اسب و گاو علوفهٔ خوبی است. نام محلی آن «کَما» و «ویه» می‌باشد.

از دید شکل گیاه گونه‌های بالا خیلی مانند می‌باشند ولی بلندی‌های آن‌ها مختلف است و همچنین در برخی گونه‌ها رنگ گل سفید و رنگ میوهٔ آن زمانی که برسد مایل به سفید، گرد و پهن شبیه سکّه است و خوشبو می‌باشد. این تیره پایانی که بی وزا گفته می‌شود در کتب طب سنتی انجدان طیب یا انجدان سفید نامبرده می‌شود.

مشخصات آنغوزه[ویرایش]

آنغوزه شیره گیاهی است که از تیغ زدن ریشه یا پایین ساقه یا قطع ساقهٔ گیاهان مولد آنغوزه از ناحیهٔ یقه گیاه خارج می‌شود و در طول تابستان به دست می‌آید و به دو صورت در بازار عرضه می‌شود. یک نوع را که آنغوزه اشکی گویند بسیار تمیز؛ بدون خاک و خاشاک و مرغوب است رنگ خارجی آن زرد مایل به قرمز یا قهوه‌ای و صاف و شفاف است. از نظر ابعاد در حد فندق یا کمی بزرگتر یا کوچکتر یا در ابعاد نخود است رنگ مقطع آن سفید است که در مجاورت هوا به سرعت اکسیده شده و تیره می‌شود؛ و نوع دیگر که در بازار عرضه می‌شود توده‌ای گفته می‌شود که با بی دقتی جمع‌آوری شده و مخلوط با خاک و خاشاک و برگ است و نامرغوب می‌باشد طعم آنغوزه گس در بعضی گونه‌ها تلخ و بویی شبیه بوی سیر، متعفن و خیلی تند دارد.

خواص آنغوزه[ویرایش]

اندام دارویی این گیاه صمغی رزینی که از ایجاد برش در بخش‌های بالایی ریشه بدست می‌آید است و رزین، اسانس و صمغ، اسید فرولیک و ترکیبات دی سولفید جزو مواد مؤثرهٔ این گیاه می‌باشند.[۷] عملکرد دارویی این گیاه ضدنفخ و خلط‌آور است و در درمان‌های سوءهاضمه یا قولنج‌های مربوط به نفخ، التهاب برونشیت، سرفه و اختلالات و ناراحتی‌های عصبی کاربرد دارد.[۸][۹]

روش بهره بردن(استفاده) از آنغوزه[ویرایش]

روش بهره بردن این گیاه به صورت خوراکی، تنتور و بخور برای کمک به درمان احتقان بینی و برونشیت می‌باشد. صمغ پودر شده این گیاه روزانه ۰٫۳ تا ۱ گرم در ۳ نوبت و به صورت تنتور نیز ۲ تا ۴ لیتر در روز، تکه ‌های ۰٫۲ گرمی به اندازه ۲ تا ۵ دانه در روز[۸]

نکات مهم دربارهٔ آنغوزه[ویرایش]

لطفاً حتماً برای مصرف تمام گیاهان دارویی با متخصص داروی گیاهی مشورت کنید. آنغوزه را در دوران شیردهی و برای کودکان مصرف نکنید. کومارین‌های موجود در این گیاه ممکن است با داروهای ضد انعقاد تداخل کند. در گزارشی آمده‌است که مصرف ۵۰ تا ۱۰۰ میلی‌گرم این گیاه در افرادی که مشکل عصبی دارند باعث تشنج شده‌است.[۸]

منابع[ویرایش]

  1. «انقوزه». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷.
  2. ندا, طالبی; فریدون, ملتی; مهدی, راستگو; کمال الدین, ناصری (2016-11-12). "بررسی فنولوژی در اکوتیپ‌های مختلف گیاه دارویی- صنعتی آنقوزه (Ferula assa-foetida) در 2 سال متوالی". 02.
  3. آشنا، زلمی (۲۰۱۸-۱۲-۱۲). «آنقوزه 'بیشتر از تریاک' برای افغانستان دلار می‌آورد؟». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷.
  4. «گیاه آنقوزه یا آنغوزه و خواص فراوان آن چیست؟». خبرگزاری سلامت. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷.
  5. «درمان سرماخوردگی و آنفلوانزا با مصرف گیاه آنغوزه». ایرنا. ۲۰۱۹-۱۲-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷.
  6. «دیباج دشت گل‌های سریشو و گیاهان دارویی». خبرگزاری ایسنا.
  7. https://ganj-old.irandoc.ac.ir/dashboard?q=آنقوزه&topic_3=40814
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ «آنغوزه و خواص آن». ویکی ووک / زندگی آگاهانه لحظاتی شاد و آرام.
  9. اکبری، فرنوش (۲۰۱۹-۰۶-۰۱). «آنغوزه چیست و چه خواصی دارد؟». کتاب کاله. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷.