ساواک

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ساواک
Savak.jpg
بنیادگذاری ۱۳۳۵
برچینش ۱۳۵۷
گونه سازمان اطلاعاتی
شمار عضوها ۵۳۰۰[نیازمند منبع]


ساواک سر واژهٔ عبارت سازمان اطلاعات و امنیت کشور که معمولاً به اختصار خوانده می‌شود، از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۷ سازمان اصلی پلیس امنیتی و اطلاعاتی ایران در زمان سلطنت محمدرضاشاه پهلوی بود که قدرت و اختیارات بسیاری در توقیف و بازجویی افراد داشت. این سازمان به ویژه در سالهای دهه ۱۳۵۰ و قبل از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، «نفرت‌انگیزترین و مخوف‌ترین» نهاد حکومتی در بین مردم به‌شمار می‌آمد.[۱]

مقر سابق ساواک در خیابان خواجه عبدالله انصاری تهران قرار داشت.[۲]

تاریخچه و عملکرد ساواک

پس از کودتای 28 مرداد 1332 اقدامات ضدبر اندازی و ضد جاسوسی از شهربانی گرفته و به ساواک داده شد.[۳]ساواک در اوسط دهه ۱۹۵۰ میلادی (اواسط دهه ۱۳۳۰ شمسی) با و همکاری مشترک موساد و سیا در ایران شکل گرفت و هدف از آن تاسیس یک نیروی پلیس مخفی در ایران بوده‌است.[۴] بنیانگذاران این سازمان سازمان سیا را الگوی شکل‌گیری اولیه آن تعیین کرده بودند. کارشناسان سیا و سپس موساد در ایران به طور فعال به آموزش متدهای خبرچینی و جمع‌آوری اطلاعات مربوط به مخالفان حکومت شاه، به اعضای ساواک می پرداختند.در ابتدای فعالیت ساواک ، آموزش ها به صورت شفاهی بوده وکتابی برای ترجمه از طرف هیئت مستشاری موسس ساواک ارائه نشده بود.تنها افراد آموزش شفاهی خود را به صورت جزوه به افراد انتقال میدادند.[۵] سازمان اطلاعاتی آمریکا (سیا) در ایران]، دانشنامه ایرانیکا همچنین کتابی که پس از انقلاب ۵۷ توسط حسین فردوست، یکی از مقامات بلندپایه این سازمان نگاشته شده‌است نیز، بر نقش بارز عوامل اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل در شکل گیری ساواک تاکید می‌ورزد.[۶]

مقامات و ماموران آن عمدتاً از ماموران فرمانداری نظامی و رکن دو ارتش و شهربانی تأمین می‌شدند و وظیفه اصلی این سازمان شناسایی و نابود کردن کلیه کسانی بود که به نحوی با حکومت شاه به مخالفت بر می‌خاستند و طبق منابع موثق غربی، ساواک برای این منظور از هر ابزاری از جمله شکنجه استفاده می‌نمود. طبق گفته یک کارشناس سابق سازمان اطلاعاتی آمریکا، سیا با نام «جسی جِی لیف» (Jesse J. Leaf)، تکنیکهای شکنجه توسط سیا به اعضای ساواک تعلیم داده می‌شد. پس از انقلاب و سرنگونی استبداد شاهنشاهی در سال ۵۷، یک حلقه فیلم در رابطه با این سازمان پیدا شد که توسط سازمان سیا برای آموزش ساواک در نحوه شکنجه دادن زنان ساخته شده بود.[۷]

ابزار کشیدن ناخن زندانیان که توسط بازجویان ساواک مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

نخستین رئیس این سازمان، تیمور بختیار در سال ۱۳۴۰ به دلیل احساس خطر شاه در اقدام وی به کودتا از کار برکنار شد و به یکی از مخالفان حکومت تبدیل گشت. وی بعدها در سال ۱۳۴۹ با دستور مستقیم شاه و به دست یکی از مأموران ساواک در عراق به قتل رسید.[۸]

ساواک نخست به منظور شناسایی و بازداشت اعضای حزب توده تاسیس شد، اما فعالیتهای خود را بسط داد و به جمع‌آوری اطلاعات و زیر نظر گرفتن هرگونه مخالفان حکومت پهلوی، دانشجویان دانشگاهها، اتحادیه‌های کارگری و همینطور روحانیون شیعه و نویسندگان، ژورنالیست‌ها و شخصیت‌های ادبی به منظور اعمال سانسور پرداخت. این سازمان همچنین عملکردهای برون مرزی خصوصاً در خبرچینی و تحت نظر قراردادن دانشجویان ایرانی مخالف حکومت در خارج از کشور هم داشت.[۹]

در واقع از سال ۱۳۴۲ به بعد بود که شاه به سازمانهای امنیتی خویش از جمله ساواک توسعه بخشید، به‌طوریکه از ۵۳۰۰ مامور تمام‌وقت و تعداد بسیار اما نامعلومی از خبرچینان پاره‌وقت تشکیل می‌شد.[۱۰]

ساواک در سرکوبی عناصر ضد نظام سلطنتی فعالیت گسترده‌ای داشته‌است. این سازمان به عنوان عامل شکنجه و اعدام مخالفین به ویژه انقلابیون ایران شناخته می‌شود[۱][۱۱] چنانکه بین سالهای ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۵، ۳۶۸ تن از چریکهای مخالف حکومت را به قتل رسانده و در بین سالهای ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ (قبل از سرنگونی حکومت شاهنشاهی) حدود ۱۰۰ زندانی سیاسی را اعدام نموده‌است.[۱۲]

شکنجه

تکنیکهای شکنجه‌گری ساواک شامل: واردآوردن شوک الکتریکی، شلاق‌زدن، کتک‌زدن، داخل نمودن خرده‌شیشه و یا آب جوش در مقعد، بستن وزنه‌های سنگین به بیضه و کندن و کشیدن دندان و ناخن می‌شد.[۱۳]

سرانجام

با اوج گیری ناآرامیهای قبل از انقلاب در ایران ، بختیار که تازه نخست وزیر شده بوده در یکی از اولین اقدامات دستور انحلال ساواک را داد و رئیس پیشین ساواک تیمسار نصیری که در آن زمان سفیر ایران در پاکستان بود به ایران فراخوانده شد و به زندان افتاد، که این اقدامات نتیجه‌ای در بر نداشت. با پیروزی انقلاب، نصیری دادگاهی شد و در نهایت دادگاه انقلاب رای به اعدام وی داد. اما با این حال آنان به همراه بسیاری از اعضای رده‌های میانی و پایینی سابق ساواک در تشکیل وزارت اطلاعات و سازماندهی آن با جمهوری اسلامی همکاری کردند.[۱۴]

رؤسای ساواک

مدیران ارشد ساواک

ثابتی، علوی کیا ،معتضد، حسین‌زاده و عضدی از مدیران ارشد ساواک در سال ۱۳۵۲ بودند.[۱۵]

چارت سازمانی ساواک

  • بازرسی ساواک [۱۶]
  • قسمت رسیدگی به شکایات
  • دادسرای اداری،شامل دادگاه بدوی و دادگاه تجدید نظر
  • حسابداری
  • اداره موتوری
  • اداره بهداری
  • کمیسیون عالی ساواک
  • ساواک های استان شامل ریاست،معاون،دفتر(وظایف ادارات کل یکم،ششم و امور دفتری ریاست و معاون را انجام میداد،امنیت داخلی،حفاظت،فتی،ضد جاسوسی ،تحقیق.
  • ساواک شهرستان شامل، ریاست،دو تا سه رهبر عملیات و چند پاسدار
  • نمایندگی های خارج از کشور شامل یک نفر ریاست نمایندگی و یک کارمند
  • معاون یکم(عملیات)
  • معاون دوم(اداری)
  • اداره کل یکم(امور اداری) شامل کارگزینی،مخابرات،تشریفات
  • اداره کل دوم(کسب اطلاعات خارجی)
  • اداره کل سوم(امنیت کشور - بزرگترین و فعالترین قسمت ساواک)شامل قسمت های مقابله با بر اندازی ،سازمان اجتماعی و ضد نا رضایتی
  • اداره کل پنجم (امور فنی)تعقیب و مراقبت،شنود تلفنی،قفل ،عکاسی،خط شناسی و الکترونیک
  • اداره کل ششم(امور مالی)
  • اداره کل هفتم(بررسی اطلاعات خارجی)
  • اداره کل هشتم (ضد جاسوسی)
  • اداره کل نهم (تحقیق)

جستارهای وابسته

پانویس

منابع

پیوند به بیرون