تیمور بختیار

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
تیمور بختیار
تیمور بختیار
اولین رئیس ساواک
پادشاه محمدرضا شاه پهلوی
نخست وزیر علی امینی
پیش از سرلشکر حسن پاکروان
اطلاعات شخصی
تولد ۱۲۹۳ خورشیدی
شهرکرد، ایران
مرگ ۱۶ مرداد ۱۳۴۹
منطقه دیاله، عراق
ملیت  ایران
محل تحصیل دانشکده نظامی سن سیر فرانسه (۱۳۱۵-۱۳۱۲)
پیشه سیاستمدار
دین اسلام
خدمت نظامی
درجه تیمسار

تیمور بختیار (۱۲۹۳ - ۱۶ امرداد ۱۳۴۹) نظامی، سیاستمدار و از بنیانگذارانِ ساواک (سازمان اطلاعات و امنیت کشور) و اولین رئیس ساواک در حکومت پهلوی بود. در سال ۱۳۴۹، ماموران ساواک او را در دیاله عراق به قتل رساندند.

خانواده[ویرایش]

خانوادهٔ بختیار از خوانینِ بختیاری بودند. پدرش فتحعلی خان بختیاری از خوانین بزرگ بختیاری و نوه لطفعلی خان امیر مفخم بود. همسر نخستِ بختیار ایران خانم نام داشت و دخترِ رئیس قبیلهٔ قدرتمندِ بختیاری سردار ظفر بود. در آن زمان، بختیاری‌ها در سیاستِ ایران بسیار تاثیر گذار بودند. همسر محمد رضا شاه دوم -ثریا اسفندیاری بختیاری- و آخرین نخست وزیر شاه -شاپور بختیار- هر دو از خویشاوندانِ تیمور بختیار بودند.

زندگی[ویرایش]

تیمور بختیار در جریان جنگ اول جهانی، در ۱۲۹۳ خورشیدی در شهرکرد در خانهٔ سردار معظم -سالارِ برجستهٔ ایلِ بختیاری- و در استان چهارمحال بختیاری چشم به جهان گشود. تیمور تحصیلات خود را تا سیکل در اصفهان گذراند و سپس همراه با پسر عمویش شاپور بختیار[۱] برای ادامه تحصیل به بیروت رفت و در یک مدرسه فرانسوی مشغول به تحصیل شد. در آن زمان، بسیاری از ایرانیان هوادارِ فرهنگِ فرانسه(فرانکوفیل) بودند؛ از جمله: امیر عباس هویدا و حسن پاکروان.

وی سپس راهی فرانسه شد و در مدرسه نظامی سن سیر از ۱۹۲۸ تا ۱۹۳۳ تحصیل کرد. وی این مدرسه را با درجه ستوان دومی و پس از دو سال ترک کرد و به ایران بازگشت.[۱] پس از بازگشت به ایران از آکادمی نظامی شهر تهران فارغ‌التحصیل شد.[۱]

تیمور پس از مدتی برای ادامه خدمت با درجهٔ ستوان یکمی به زاهدان منتقل شد.

کارها[ویرایش]

تیمور بختیار هنگام دستگیری دکتر فاطمی (نشسته)

مقارن جنگ دوم جهانی وی به اصفهان منتقل شد و سپس در ۱۳۲۱ با درجه سروانی به تهران بازگشت و در ۱۳۲۵ ش. به فرماندهی هنگ رسید. تیمور بختیار در سال ۱۳۲۵ از فرماندهان هنگ سوار حمله بود. وی در ۱۳۲۶ وارد دانشگاه جنگ شد و دورهٔ دافوس را گذراند. وی در نخستین سالهای خدمتش بترتیب، فرمانده دسته، آجودان هنگ، رئیس رکن چهارم ستاد لشکر، فرمانده سواران و رئیس ستاد لشکر گارد شاهنشاهی ایران بود.

بختیار به سرعت در ارتش شاهنشاهی ایران و پس از سقوط مصدق، در سال ۱۳۳۲ ارتقاء درجه یافت. تیمور بختیار در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و دو روز پس از کودتا به فرماندهی لشکر ۲ زرهی رسید. .[۲][نیازمند منبع] وی یکی از همکارانِ نزدیکِ فضل الله زاهدی بود و به مقامِ فرماندار نظامی تهران رسید.[۳]

یکی از اولین موفقیت‌های وی در مقامِ فرماندارِ نظامیِ تهران، دستگیریِ وزیر امور خارجهء دولتِ مصدق -حسین فاطمی- بود که فعالانه با دولتِ نظامیِ آن دوران مبارزه کرده بود.

بختیار با برپاییِ یک کمپین گسترده بر علیه حزب کمونیست توده، ۲۴ تن از رهبرانِ این حزب را شتابزده محاکمه و اعدام کرد. از جملهٔ این افراد خلیل طهماسبی (قاتل حاج‌علی رزم‌آرا نخست وزیر سابق) بود. برای این موفقیت، تیمور بختیار در اول مهر ۱۳۳۵ به درجه سرلشکری رسید و به عنوانِ جوانترین ژنرالِ سه ستارهٔ ایرانِ مدرن در ارتشِ ایران به سالِ ۱۹۵۴ منصوب شد.

در سوم مهرماهِ همان سال، معاون نخست وزیر و رئیس سازمان امنیت و اطلاعات کشور شد و سرویس امنیتی ساواک را در بهمن ۱۳۳۴ (فوریه ۱۹۵۶) بنیاد نهاد و در سالِ ۱۳۳۸ به درجه سپهبدی ارتقاء یافت.

حوادثِ پس از برکناری از ساواک[ویرایش]

با انتصابِ علی امینی به عنوانِ نخست وزیر در سال ۱۳۳۹، شاه شروع به اعتمادِ به بختیار نمود. سپس امینی، شاه را از اطلاعاتِ تماس‌های بختیار با جان اف کندی آگاه کرده و نسبتِ به این مسئله به وی هشدار داد. بر همین اساس و نهایتاً وی در ۲۴ اسفند ۱۳۳۹ با انتصابِ سرلشکر پاکروان به ریاستِ ساواک از این سمت برکنار شد. از قضا، خودِ امینی نیز از طرفدارانِ کندی بود و در سال ۱۳۴۱ به دلیلِ بی اعتمادیِ رو به رشدِ شاه نسبت به کِندی از مقامِ خود برکنار شد.

بختیار در اول مهر ماه سال ۱۳۴۰ از ارتش بازنشسته شد و در ششم بهمن همان سال ایران را ترک کرد.[۴][نیازمند منبع]

وی در ابتدا و پس از بازنشستگی با تبعیدِ خود خاستهٔ خود به ژنو رفت. سپس با استفاده از تماس‌هایی که در طیِ کار در ساواک بدست آورده بود به برقراریِ ارتباط با مخالفان ایرانیِ شاه در اروپا، عراق و لبنان دست زد.

او نه تنها با آیت الله خمینی، بلکه با رضا رادمنش -دبیر کل حزب توده- هم ملاقات کرد و نیز با محمود پناهیان وزیر جنگِ دولتِ فرقه دموکرات آذربایجان که پس از خروجِ نیروهای شوروی از ایران در طیِ جنگِ جهانی دوم از ایران فراری شده بود. پس از این بود که شاه حکم بازداشتِ بختیار را صادر کرد اما بختیار دیگر به ایران باز نگشت و به عراق پناه برد.

ترور بختیار[ویرایش]

سرانجام در ۱۶ مرداد ۱۳۴۹ توسط یکی از دوستان مورد اعتماد خود که از تطمیع شدگان ساواک بود، در یک شکارگاه منطقه دیاله، نزدیک بغداد ترور شد. ضارب ۴۸ ساعت پس از ترور توسط ماموران عراقی دستگیر، شکنجه و نهایتاً اعدام شد.[نیازمند منبع] پوششِ قاتل، بعنوانِ هواداری بود که یک هواپیمای مسافربری را ربوده و مجبور به فرود در فرودگاه بغداد کرده بود. با این پوشش، دو تروریستِ موردِ نظر، رژیم عراق را فریب داده و دسترسی به تیمور بختیار برای آنها میسر گردید. حقیقتِ پشتِ این داستان سالها بعد روشن شد. محمد رضا شاه پهلوی در مصاحبه‌ای با نویسنده و شرح حال نویسِ فرانسوی جرارد دو ویلار علناً به بیانِ این موضوع پرداخت.

شخصیت بختیار[ویرایش]

حسن علوی کیا، از بنیانگذاران ساواک در مورد او می‌گوید:

بختیار خصوصیات مردانگی و جوانمردی داشت. یک افسر بسیار شجاع و جسور بود... یک مرد خان‌زاده و لوطی و باگذشت و فوق‌العاده دست و دل باز و وطن پرست و جاه طلب. برای از بین بردن دشمنش از هیچ چیز مضایقه نمی‌کرد... آدم منطقی و وطن پرستی بود... در جلسات بین‌المللی و کنفرانس‌های ۳ جانبه با ترکیه و اسرائیل و ایران... آدم خوشش می‌آمد و خوشحال می‌شد از آن شخصیت و پرستیژ قابل قبول بختیار... تا روزی که سر کار بود نسبت به شاه وفادار و علاقه‌مند به مملکت بود.[۵]

مهدی بازرگان در این مورد می‌گوید:

خودم در زندان لشکر ۲ زرهی خرسی را که در حمام مخروبه و تاریک به جان دخترها می‌انداختند، دیده بودم.[۶][نیازمند منبع]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ "Bakhtiar, Teymour". Bakhtiari Family. Retrieved 4 November 2012. 
  2. موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی- تیمور بختیار
  3. "Former foreign executed by firing squad". Ocala Star-Banner (Tehran). UPI. 10 November 1954. Retrieved 25 July 2013. 
  4. آفتاب
  5. «داستان ساواک و 'ژنرال' حسن علوی کیا». بی‌بی‌سی، ۱۳۹۲/۰۲/۱۸. بازبینی‌شده در ۱۳۹۲/۰۲/۱۹. 
  6. [۱]
  • ظهورو سقوط پهلوی؛ ارتشبد فردوست؛ ج اول؛ ص ۴۱۷
سلف:
-
سازمان اطلاعات و امنیت کشور

۱۳۳۵ - ۱۳۳۹ خورشیدی

جانشین:
حسن پاکروان