پل ورسک

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
پل وِرِسک
پل وِرِسک
پل وِرِسک در شهرستان سوادکوه
گذرنده‌ها قطارهای مسافری، باری و سوختی
محل روستای وِرِسک در شهرستان سوادکوه، استان مازندران
طرّاح شرکت مهندسی دانمارکی کامپساکس (Kampsax)
شمار دهنه‌ها ۶۶ متر
درازا ۸۶ متر
ارتفاع ۱۱۰ متر
تاریخ آغاز ساخت ۱۳۱۳ خورشیدی
تاریخ گشایش ۱۳۱۵ خورشیدی
وضعیت میراث ثبت آثار ملی با شماره ۱۵۳۴

پل وِرِسک از بزرگ‌ترین پل‌های راه‌آهن سراسری ایران است که در ارتفاعات روستای ورسک در شهرستان سواد کوه در استان مازندران قرار دارد.این پل که از شاهکارهای مهندسی به حساب می‌آید در سال ۱۳۱۵ بازگشایی شد. پل ورسک که راه‌آهن سراسری تهران ـ شمال را به هم متصل می‌كند در ارتفاع ۱۱۰ متری از ته دره با دهانه ۶۶ متری و با وسایلی ابتدایی ساخته شد.[۱] [۲]

پل ورسک در شمار مهمترین آثار فنی مهندسی راه آهن شمال ایران محسوب می‌شود که در مهرماه ۱۳۵۶ با شماره ۱۵۳۴ ثبت آثار ملی شده است. ورسک از جمله پل‌های استراتژیک ایران است که توسط مهندسان آلمانی و اتریشی با تضمین ۷۰ ساله احداث شد. این پل در دوران جنگ جهانی دوم توسط چرچیل، نخست‌وزیر وقت انگلیس پل پیروزی لقب گرفت.[۳] همچنین در ۲۳ تیرماه ۱۳۲۴ بنابر پیشنهاد وزارت راه، پل ورسک به نام پل پیروزی نامیده شد.[۴]

این پل فقط مخصوص عبور قطار است و در حال حاضر قطارهای مسافری تهران-ساری و تهران-گرگان پس از گذشت بیش از ۷۰ سال هر روز چندین مرتبه از روی آن می‌گذرند. همچنین قطارهای باری و سوختی نیز از روی آن عبور می‌کنند. امروزه پل ورسك علاوه براهميت ويژه در صنعت حمل ونقل، از جاذبه های سياحتی ایران نيز محسوب می‌گردد.[۱]

نام پل ورسک در كتاب ركورد گينس، در بخش پل‌های با ارتفاع بيش از ۶۱ متر به ثبت رسيده است.[۵]

تاریخچه[ویرایش]

تصویری قدیمی که پل ورسک را در حال احداث نشان می‌دهد
عبور نخستین قطار ایرانی از روی پل ورسک

در زمان حکومت رضاشاه و در اول اردیبهشت سال ۱۳۱۲ یورگن ساکسیلد به عنوان مدیرعامل شرکت دانمارکی کامپساکس (Kampsax) قرارداد احداث راه‌آهن شمال ـ جنوب ايران را امضا كرد. تا قبل از آن برخی شرکت‌های آمریکایی، انگلیسی، فرانسوی و آلمانی در ساخت راه‌آهن از ميان كوه‌های البرز ناكام مانده بودند. یورگن ساکسیلد در این قرارداد تعهد داد تا احداث ۹۰۰ کیلومتر خط راه‌آهن را در مدت شش ماه به پایان برساند و برای ساخت هر متر راه‌آهن، معادل پنج دلار طلا (حدود ۱,۵ گرم طلای خالص) دريافت كند. پس از آن بهترین مهندسان اروپا به ایران آمده و پس از تهیه عکس هوایی از کوه‌های البرز متوجه شدند که راه‌آهن بايد از روستای عباس‌آباد (كه بعد‌ها به ورسك تغيير نام داد) عبور می‌کرد و قطار پس از عبور از روستای ورسك بايد با طی مسافت ده كيلومتر و نيز ۶۰۰ متر صعود، از كوهستان عبور و به سمت تونل گدوك حركت می‌كرد که حرکت در چنین شیب تندی برای قطار ناممکن بود. پس آنان تصمیم گرفتند مسیر را به شکل سه پله بر روی دامنه کوه اجرا کنند که به سه خط طلا معروف شد. همچنین وجود دره ورسك از چالش‌های دیگر این پروژه بود که مهندسان كامپساكس را مجبور كرد تا پلی با دهانه بزرگ را روی آن در نظر بگيرند. [۵] سرانجام کار ساخت این پل در اواسط آبان سال ۱۳۱۳ در شهرستان سوادکوه استان مازندران، توسط شرکت مهندسی دانمارکی کامپساکس، به عنوان برنده مناقصه ساخت پل، و توسط مهندسان آلمانی و اتریشی آغاز شد و در ۵ اردیبهشت سال ۱۳۱۵ بازگشایی شد.[۳]

براساس گزارش روزنامه اطلاعات مورخه ۵/۲/۱۳۱۵ و آرشیو شرکت کامپساکس، لادیسلاوس فون رابسویچ (L. Von Robcevidc) مهندس سازنده پل ورسک می‌باشد. رابسویچ (1893-1975) که اهل اتریش است و مهندس ورسک نامیده می‌شد در مصاحبه‌‌ خود با خبرنگار روزنامه اطلاعات می‌گوید: «روزی که این مدل را برای احداث پل ورسک تهیه کردم مهندسان دیگر با نظر حیرت به آن نگریسته و اجرای نقشه و احداث آن را در شمار یکی از فتوحات علم مهندسی به حساب آوردند. امروز که این پل احداث گردیده همه من و رفقایم را تحسین می‌کنند و آن را در شمار بهترین پل‌های قشنگ و شاهکار مهندسی می‌دانند.» سمت مهندس رابسویچ رئیس نظارت ساختمان پل بوده است و او به همراه خانواده‌اش در خانه‌ای واقع در دره ورسک و نزدیک پل اقامت داشت. همچنین رابسویچ مسئولیت احداث تونل‌های مسیر راه آهن را نیز به عهده داشت و از بنیان گذاران روش تونل زنی جدید اتریشی (NATM) بود.

همچنین سرپرستی مهندسان محاسب و طراح پل برعهده هانس اتو ناتر (Hans Otto Nater) مهندس سوئیسی بوده است که در طراحی و احداث پل و ايستگاه راه‌آهن برن سوئيس نقش داشت. هانس ناتر (1856-1954) نابغه ریاضی و پل سازی، فارغ التحصیل دانشگاه پلی تکنیک زوریخ (سوئیس) بود که طراحی و انجام محاسبات پل‌های راه‌آهن سراسری ایران و نیز پل ورسک توسط گروهی از مهندسان تحت نظارت او انجام شد.[۶] [۴] در ۱۷ شهريور ۱۳۱۷ مجلس شورای ملی تصويب كرد تا هانس ناتر با حقوق ماهانه ۱۷ هزار ريال به مدت يك‌سال به استخدام وزارت طرق درآيد. همچنين مقرر شد نصف حقوق وی به صورت ريال و نصف ديگر آن كه معادل ۱۰۵ ليره كاغذ و ۱۱ شيلينگ انگليسی بود از قرار هر ليره ۸۰,۵۰ ريال در آخر هر ماه پرداخت شود. همچنين صد ليره كاغذ بابت هزينه مسافرت به سوئيس و صد ليره كاغذ برای برگشت به وی پرداخت شود. در سال ۱۳۱۸ از خدمات وی رسما تقدير شد. هانس ناتر بعد از جنگ دوم جهانی سه بار به ايران مراجعت كرد، ولی بر اثر بيماری و شدت ضعف مجبور به بازگشت به سوئيس شد. ساكسيلد در كتاب خاطرات خود که آن‌را در سال ۱۳۵۰ با نام «خاطرات يك مهندس دانماركی» چاپ كرد، براي طرح جلد كتابش از نماي پل ورسك استفاده كرد.[۵]

در زمان افتتاح پل ورسک رضاشاه شخصاً به سوادکوه آمد و بنابر روایت برخی بومیان منطقه به دستور او سرمهندس اتریشی نیز موظف شد تا در هنگام عبور اولین قطار از روی پل ورسک زیر پل قرار بگیرد.[۱]

نام[ویرایش]

نام وِرِسک از قریه ورسک گرفته شده است که در مجاورت محل ساخت پل قرار داشته و در آن زمان در حدود ۲۰ خانوار در آن ساکن بوده‌اند. پس از چند سال از احداث پل ساكنان اين روستا به ورسك امروزی كه آن زمان به عباس‌آباد معروف بود، آمدند و امروز اين روستا به نام ورسك عباس آباد معروف شده است. ورسك به‌ دليل وجود درختچه‌های ورس كه در قسمت پشت پل به‌طور انبوه وجود دارد، به اين نام معروف شده است.[۷] [۱] بنابر روایتی دیگر ورسک از نام مهندسی به‌نام شژووسك اهل بوهم گرفته شده که در ساخت این پل شرکت داشته است و چون در فارسی این حرف چکی وجود ندارد و تلفظ آن کلمه برای بسیاری سخت بود، بدین نام مشهور گشته است.[۸]


مکان پل[ویرایش]

این پل در درّهٔ ورسک در روستای ورسک در شهرستان سوادکوه، واقع در ۸۵ کیلومتری قائمشهر و ۱۸۰ کیلومتری تهران، در محور فیروزکوه و در مسیر راه آهن شمال قرار دارد. این پل دو کوه عظیم و سخت‌گذر عباس‌آباد را به یکدیگر اتصال می‌دهد. روستای ورسک در محدوده کوهستانی استقرار يافته و از سطح دريا ۲۱۴۰ متر ارتفاع دارد.[۹]

مشخصات فنی[ویرایش]

پل ورسک از نمایی دورتر

پل ورسک که راه ارتباطی راه‌آهن سراسری شمال جنوب می‌باشد با ابزار آلات بسیار ساده مانند دینامیت و دریل دستی ساخته شده است. این بنا از ملات سیمان و شن شسته شده و آجر ساخته شده و در ساختمان آن از آرماتور استفاده نشده است. به بیان دیگر این بنا از ملات غیر مسلح ساخته شده است.[۳] از شگفتی‌های ساخت این پل عدم استفاده از هیچ سازه فلزی در ساخت آن است.[۲] یرای ساخت این پل ابتدا دو پایه بتنی در دو طرف کوه ایجاد شد و به هم متصل گردید و سپس دال قوسی روی آن اجرا گردید و سپس نمای آجری روی آن اجرا شد.[۴]

بعلت احتمال طغیان رودخانه ورسک مهندسان تصمیم گرفتند با احداث تونلی در زير رودخانه ورسك، ترن را از طغيان محافظت كنند و سپس با چرخش در مسير و صعود به ميزان صد متر، ترن روي پل راه‌آهن ورسك قرارگيرد.[۵]

حجم پل ورسک که دارای ۶۶ متر دهانه قوسی اصلی و ۱۱۰ متر ارتفاع از ته دره است، جمعاً ۴۵۰۰ مترمکعب است. طول کلی پل ۸۶ متر است.[۱۰] هزینه ساخت آن در آن زمان، بالغ بر ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار ریال بوده است.[۴] برای ساخت این پل عظیم چند طرح مبتنی براستفاده از مصالح بنایی که بیشتر مقرون به صرفه بوده، به تصویب رسید.[۳] [۱۱][۱۲]

جنگ جهانی دوم[ویرایش]

بر اساس برخی منابع با شروع جنگ دوم جهانی و با توجه به احتمال ورود متفقین به ایران و استفاده آنان از راه‌آهن ایران، تصمیم گرفته شد که همه پل‌ها مین‌گذاری شوند. پل راه آهن ورسک نیز شامل این دستور بود، اما پل‌ها هیچ‌گاه منفجر نشدند و متفقین پس از اطلاع از این موضوع اقدام به خنثی کردن مین‌ها کردند.محمد سجادی وزیر راه ایران بین سال‌های ۱۳۱۷ تا ۱۳۲۰ با اشاره به مین‌گذاری پل ورسک گفته بود: «با شنیدن اخبار وحشتناک از جبهه‌های جنگ شوروی، دستور مین‌گذاری پل ورسک و پل‌های مهم دیگر راه‌آهن داده شد و این کار با دقت و به صورت محرمانه انجام پذیرفت. لیکن پس از اشغال ایران توسط متفقین، دستوری برای انفجار پل‌ها صادر نشد و متفقین هم از مکان دقیق آنها باخبر شدند.[۲]

در طول جنگ جهانی دوم متفقین برای جلوگیری از شکست اتحاد جماهیر شوروی از قوای آلمان روزانه با ۷۵ قطار ادوات نظامی و تسلیحات را از بندر شاهپور (بندر امام خمینی فعلی) به بندر شاه (بندر ترکمن فعلی) می‌رساندند و بطور متوسط هر ۲۵ دقیقه یک قطار از روی پل ورسک عبور می‌کرد.[۴]

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ «پل ورسك». صدا و سیمای مازندران. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «نقش پل ورسک در تغییر نقشه جهان (+عکس)». معماری نیوز. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ «آشنایی با پل ورسک - مازندران». همشهری آنلاین. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ «ورسک، پل پیروزی». ورسک، پل پیروزی. پیمان صدفی. فصلنامه پیام بهارستان. بهار ۱۳۸۸. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ «به ياد طراح پل ورسك». جام جم آنلاین. 
  6. «عکس‌های روند ساخت پل ورسک در عکسخانه شهر». وبگاه عکاسی. 
  7. «صاحب مهم‌ترين اثر مهندسي راه آهن جهان نيازمند نگاه ويژه مسئولان است». فارس نیوز. 
  8. «پل ورسك». آفتاب یزد. 
  9. «پل ورسک و سه خط طلا». مکان بین. 
  10. «معرفی راه آهن شمال». پایگاه اطلاع رسانی راه آهن جمهوری اسلامی ایران. 
  11. سایت مای تریپ
  12. سایت معاونت مجلس و استانها

پیوند به بیرون[ویرایش]