مجموعه گنجعلیخان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۰°۱۷′۲۴″ شمالی ۵۷°۴′۴۱″ شرقی / ۳۰.۲۹۰۰۰° شمالی ۵۷.۰۷۸۰۶° شرقی / 30.29000; 57.07806

مجموعه بناهای گنجعلیخان
Ganj ali square.jpg
نام مجموعه بناهای گنجعلیخان
کشور  ایران
استان استان کرمان
شهرستان کرمان
اطلاعات اثر
کاربری مجموعه
دیرینگی دوره صفوی
دورهٔ ساخت اثر دوره صفوی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۸۲۹
تاریخ ثبت ملی ۲۶ اردیبهشت ۱۳۴۷

مجموعه گنجعلیخان در مرکز قدیمی شهر کرمان و در کنار بازار بزرگ کرمان قرار دارد. گنجعلیخان که از حکام مشهور زمان شاه عباس است از سال ۱۰۰۵ تا ۱۰۳۴ هجری قمری بر کرمان فرمان روایی و آثار و بناهای زیادی بنا کرد و در آبادی این منطقه کوشش کرد.

از جمله بناهای عمومی که از این حاکم مشهور به جا مانده، مجموعه گنجعلیخان در داخل شهر کرمان و ربا ط زین الدین (کاروانسرای گنجعلیخان) در راه یزد- کرمان، حوض خان در راه کرمان - مشهد وتعدادی قنات در شهر کرمان بوده‌است. سهمی از درآمد مجموعه و قنات‌ها به آستان قدس رضوی داده می‌شود.این بناها در لشکرکشی‌های آقا محمدخان صدمات جبران ناپذیری دیده‌است.

مساحت مجموعه گنجعلیخان ۱۱۰۰۰ مترمربع و عناصر مجموعه و سال ساخت آنها عبارت‌اند از: میدان ۱۰۰۵ ه ق، بازار ۱۰۰۵ ه ق، در ضلع جنوبی حمام ۱۰۲۰ ه ق، در ضلع شمالی ضرابخانه، در ضلع شرقی مدرسه ۱۰۰۷ ه ق و کاروانسرا ۱۰۲۱ ه ق، در ضلع غربی آب انبار ۱۰۲۱ ه ق. در سه سمت میدان، بازارهای گنجعلیخان قرار دارد که بازار مسگرها و بخشی از راسته اصلی را تشکیل می‌دهد. معمار مجموعه "استادسلطان محمد معمار یزدی" و بانی آن گنجعلیخان، حاکم کرمان در سالهای ۱۰۰۵ تا ۱۰۲۹ ه.ق. بوده‌است. چهار مسجد در چهار سمت میدان قرار داشته که سه باب آن باقی‌مانده و زیباترین آنها مسجد ضلع شرقی در کنار کاروانسرا است که موزه‌ای از هنرهای تزئینی به شمار می‌آید.

سبک معماری این بنا به شیوه اصفهانی است.[۱]

بناهای مجموعه[ویرایش]

میدان[ویرایش]

مجموعه گنجعلی خان کرمان-ایران 2014-04-06 17-07.jpg

از آثاری که از مجموعه گنجعلی‌ خان بر جای مانده، میدانی در بخش مرکزی شهر کرمان است که در حاشیه بازار بزرگ واقع شده و همانند میدان‌ های نقش جهان در اصفهان و یا میرچخماق در یزد، در اطراف خود بعضی از عناصر شهری را گرد آورده است.

در ۳ ضلع میدان گنجعلی‌ خان بازار واقع شده و در ضلع دیگرش سرای گنجعلی‌ خان قرار دارد.

وجود حمام، آب انبار، ضرابخانه و همجواری با بازارها و چهار سوق، این مجموعه به هم تنیده را کامل کرده است. طاق‌ نماهای آجری، کاشیکاری، فضای سبز، حوض آب و دیگر آثار دیدنی، بر زیبایی این میدان افزوده اند.[۲]

بازار[ویرایش]

بازار بین چهارسوق و بازار اختیاری است.و در بخش جنوبی میدان گنجعلیخان قرار گرفته و در سمت راست این بازار حمام تاریخی و زیبای گنجعلی خان و هجده مغازه قرار دارند و در سمت چپ آن طاقنماهایی طراحی شده‌اند که منظره زیبایی را نشان می‌دهند در زیر این طاقنماها دستفروشان به کار مشغول هستند و جمعاً" ۱۶ طاقنما این بازار را به میدان مربوط می‌سازند. طول این بازار نزدیک به ۹۳ متر و عرض آن ۷۵/۵ متر است و ۷۵/۵۳۴ متر مربع مساحت دارد.(در انتهای بازار گنجعلیخان بازار زرگری قرار دارد که به قیصریه معروف است)

مسجد[ویرایش]

اين بنا در ضلع شمال شرقي ميدان گنجعلي خان کرمان واقع گرديده و بخشي از مجموعه گنجعلي خان است که حدود سال 1007ه.ق. توسط گنجعلي خان - حاکم منصوب شاه عباس صفوي- ساخته شده و به نظر مي رسد که نمازخانه کاروانسراي بزرگ مجموعه يا مدرسه مجاور بوده است. بناي مسجد، کوچک و مشتمل بر شبستاني به ابعاد 5×25/5 متر و ايوان ورودي است. نماي ايوان، ساده است و برروي پوشش آن، طرح هايي هندسي بر روي گچ کشيده اند. کف ايوان سنگي است و بر بالاي در چوبي آن، کتيبه اي سنگي با اين عبارات نصب شده است: " شکر که از دولت شاه عباس شاه آنکه جهان گشت ز عدلش بهشت گنج علي خان شده در سبع والف باني اين مسجد طاعت سرشت " .

بعد از ورودي ايوان، راهروي باريک و تاريک با پوشش کوتاه و بعد از آن، فضاي گنبددار شبستان قرار گرفته است. در اين شبستان، به کمک دو ستون، بالکن يا رواقي در يک ضلع برپا داشته اند که از طريق پلکاني مي توان بدان راه يافت. پوشش گنبدي بنا داراي 12 نورگير است. در ضلع قبله مسجد، محرابي تعبيه و در ميانه آن، لوح مرمرين بزرگي با نقش گلدان نصب کرده اند. تزيينات شبستان مشتمل بر نقاشي، گچبري، مقرنس کاري و کاربندي است . اين مسجد در دوره اخير تعمير و مرمت شده و امروزه تنها جهت بازديد علاقه مندان مورد استفاده است و درآن نماز برگزار نمی شود.

حمام[ویرایش]

بر سردر حمام گنجعلیخان، که بخشی از نقاشیهای عهد صفوی آن به تازگی مرمت شده، کتیبه شعری به خط نستعلیق بر سنگ مرمر حک شده که مصرع آخر آن سال ساخت بنا را با تبدیل به حروف ابجد نشان می‌دهد: «کسی نداده نشان در جهان چنین حمام » (سال ۱۰۲۰ ه.ق)

مدرسه[ویرایش]

مدرسه و کاروانسرای گنجعلیخان یکی از حوزه های علمیه مشهور کرمان است. این بنا در ضلع شرقی میدان گنجعلی خان واقع شده و روزگاری مدرسه ای پر رونق بوده که بعدها به کاروانسرا تبدیل گردیده است. بر کاشی های کتیبه سر در آن تاریخ ۱۰۰۷ ه. ق. مطابق با ۱۵۹۸ میلادی نقش بسته و معمار آن محمد سلطانی یزدی بوده است. بر اساس منابع موجود آقا محمدخان قاجار این مدرسه را تخریب کرده است و در حال حاضر تبدیل به دانشکده هنر شده است.

ضرابخانه[ویرایش]

ضرابخانه از بناهای مجموعه گنجعلیخان و در ضلع شمالی میدان است. این بنا بین سالهای ۱۰۰۷ الی ۱۰۳۵ به دستور گنجعلیخان حاکم کرمان ساخته شده‌است. تزئینات داخلی بنا گچ بری به شکل آجر کاذب است. بند آجرها به رنگ اخرایی است. بنا گنبدی بلند دارد و در رأس آن کلاه فرنگی قرار گرفته که بخشی از نور داخل را تأمین می‌کند. پلان بنا مربعی است و ۴ ایوان و ۴ غرفه در اطراف دارد. قوسها تیزه دار و طاقنما ضربی است. در کف بنا و در زیر نورگیر حوض مربع شکلی قرار دارد که انعکاس نور در آن بر زیبایی بنا می‌افزاید. سردر بنا کاملاً ساده و تزئین آن آجرکاری گچی است. در زمان تعمیر بنا تعدادی سکه مسی و قطعات فلزی متعلق به ضرب سکه بدست آمده که تأییدی بر کاربرد بنا برای ضرابخانه‌است. این بنا از سال ۱۳۷۰ هم‌زمان بابزرگداشت خواجوی کرمانی به عنوان موزه سکه افتتاح شد. سکه‌های ادوار مختلف تاریخ از جمله اشکانیان، ساسانیان، عرب ساسانی، اموی، عباسی، گورکانی، تیموری، آل مظفر، آل مکرم، آق قویونلو، قراقویونلو، ایلخانی، صفوی، افشار، افغان ها، زندیه، قاجار، پهلوی و همچنین اسکناسهایی از قاجار و پهلوی در آن وجود دارد.

آب انبار[ویرایش]

گنجعلیخان این آب انبار را به اسم پسر خود علیمردان خان نامیده‌است.

معماری بناهای مجموعه[ویرایش]

  • کاروانسرا، از نوع چهار ایوانی
  • ضرابخانه، چهارطاقی
  • حمام، به شیوة حمامهای سنتی ایران
  • آب انبار، دهلیزی پله دار با مخزن پلان مربع مستطیل
  • بازار، سبک معماری بسیار جالبی را از عصر صفوی به یادگار گذاشته

کاربری بناها[ویرایش]

  • ضرابخانه (در حال حاضر موزه سکه)
  • حمام ( موزه مردم شناسی)
  • بازار (بازار بزرگ کرمان)
  • کاروانسرا ( دانشکده هنر وابسته به دانشگاه باهنر کرمان)
  • در نظر است از آب انبار به عنوان موزه مس استفاده شود.

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. سبک‌شناسی معماری ایرانی. محمد کریم پیرنیا. نشر معمار. ۱۳۸۳. ص۲۷۰
  2. [۱]