تاریخ عالم‌آرای عباسی

تاریخ عالَم‌آرای عباسی کتابی دربارهٔ تاریخ پادشاهان صفوی از زمان شاه‌اسماعیل یکم تا پایان پادشاهی شاه‌عباس یکم است که توسط یکی از دبیران دربار صفوی به‌نام اسکندر بیگ ترکمان در زمان سلطنت شاه‌عباس یکم نوشته شده است.

نویسنده، خود، بسیاری از وقایع زمان شاه‌اسماعیل دوم تا انتهای سلطنت شاه‌عباس یکم را از نزدیک مشاهده کرده و حتی در برخی از رخدادها دخیل بوده‌است. بخش‌های مربوط به سلطنت شاه‌اسماعیل یکم تا انتهای سلطنت شاه‌طهماسب یکم به‌صورت مختصر، و وقایع پس از آن به‌صورت مشروح در کتاب ذکر شده است. وقایع زمان شاه‌عباسِ اول نیز به‌صورت مشروح و سال به سال در کتاب مرقوم شده است. نویسنده تلاش کرده در مورد روایت رخدادها بی‌طرفی و واقع‌نگری را رعایت کند، اما نمی‌توان تأثیر برخی ملاحظات سیاسی را در نقل وقایع نادیده گرفت.

این کتاب در کل، مهم‌ترین سند تاریخی دوران شاه‌عباس یکم و پنج سال ابتدای سلطنت شاه‌صفی محسوب می‌گردد. بخش‌های مربوط به سلطنت شاه‌صفی به‌صورت کتابی مجزا به‌نام «ذیل تاریخ عالم‌آرا» به چاپ رسیده است و همراه با کتاب اصلی چاپ نشده است.

این کتاب به نثری ساده و محکم نوشته شده‌است و از مهم‌ترین و بهترین کتاب‌های تاریخی ایران محسوب می‌شود.

به‌طور نمونه، در کتاب تاریخ عالم‌آرای عباسی در رابطه با فتح هرموز چنین آمده است:

از فتوحات (پیروزی‌هایی) که در این سنۀ مبارکه مطابق احدی و ثلثین و الف (۱۰۳۱ قمری) به نیروی اقبال، قرین حال اولیاء دولت بی‌زوال گردید، فتح و تسخیر بلدۀ هرموز است که به‌سعی امام قلی‌خان امیر الامراء فارس به‌وقوع پیوست … و در سال گذشته اشعاری شد (آن پیروزی به شعر درآورده شد) که بنا بر ظهور بی‌ادبی‌های فرنگیۀ پرتکالیۀ مقیم آنجا … امیرالامراء مذکور، لشکر به تأدیب (مجازات) ایشان فرستاده، خود نیز متعاقب رفت … در این وقت که فرنگیه پای از دایرۀ ادب بیرون نهاده، به اموری که به تحریر پیوست، اقدام نمودند … جماعت انگلیسی را اخبار نموده، ایشان نیز بر حسب وعده، آماده خدمت شدند. القصه امام قلی‌خان، شجاعت شعار با جنود قاهرۀ فارس، متوجه آن صوب (سو) گشته، خود در بندر گمبرو که الیوم به بندر عباسی موسوم است، اقامت کردند و افواج قاهره (سپاهیان پیروزمند) از دریا با کشتی‌ها و سفاین عبور نموده، داخل جزیرۀ هرمز شدند … القصه بعد از دو ماه و چند روز امتداد ایام محاصره و جنگ و جدال به نیروی دولت و اقبال که همواره قرین حال این دودمان والاست، قلعه رفیع بنیان هرموز که در متانت و حصانت، شهرۀ جهان و از کارنامه‌های نادرۀ فرنگیان است، مسخر اولیای دولت ابد پیوند گردید … چون خبر فتح هرموز رسید، جناب خانی (امام قلی‌خان) مورد تحسین و آفرین شاه (عباس) و سپاه گردید و آن خبر بهجت اثر بر مبارزان قلعه‌گشای رکاب همایون مبارک و میمون آمده در همان روز قلعه قندهار نیز بتوفیق کردگار مفتوح گشت ... از هر طرف که چشم گشایی، نشان فتح … وز هر طرف که گوش نهی، مژدۀ ظفر.

چاپ در ایران

این کتاب بصورت دو جلدی (در ۱٫۵۵۲ صفحه) توسط انتشارات نگاه در ایران منتشر می‌شود.

جستارهای وابسته

• جنبش جنوب ایران
• روز ملی خلیج فارس
• امپراتوری پرتغال
• جنگ‌های ایران و پرتغال
• جنگ‌های انگلو-ایران
• مقیم خلیج فارس سرای بریتانیا در خلیج فارس
• اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان (کتاب)

پیوند به بیرون

• نسخه الکترونیک کتاب به زبان انگلیسی Munshi, Eskandar Beg (1629). History of Shah 'Abbas the Great (Tārīkh-e ‘Ālamārā-ye ‘Abbāsī) / Roger M. Savory, translator. p. -. Retrieved May 6, 2025.

منابع

• مقدمه چاپ جدید عالم آرای عباسی، ایرج افشار، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۲.
• نوایی، عبدالحسین، متون تاریخی به زبان فارسی، سازمان سمت، ۱۳۷۵.