کرد کرمانج

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از کرمانج)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

کُرمانج نام گروه بزرگی از کردها است که به گویش کرمانجی سخن می‌گویند.

زنان کرمانج در حال ریسمان بافی

کرمانج‌ها در کردستان ترکیه در خاور و جنوب خاوری ترکیه، در ایران در آذربایجان غربی و شمال خراسان، رودبار گیلان (ایل عمارلو) ایل ملکشاهی و ایل شوهان در استان ایلام ساکن هستند.[۱][۲] در شهرستان خلخال در جنوب استان اردبیل هم کردهای کرمانج ساکن هستند. کرمانج‌ها از ایل‌های کرد ایران بوده و در نواحی مختلف ایران پراکنده هستند از جمله در نواحی‌ای از بلوچستان و سیستان و در ناحیهٔ دماوند (تهران) به‌ویژه در روستای جابان و سربندان وخسروان و شهرستان رودبار در استان گیلان به ویژه عمارلو در دهستان جیرنده و خورگام ساکن هستند.[۳][۴][۵]

رقص‌های محلی کرمانجی[ویرایش]

رقص کرمانجی با موزیک محلی که معمولاً با ساز دیوان یا ساز و دهل همراه می‌باشد

اکثر مناطق کرمانج نشین در ایران، از جمله در شهرستان رودبار، خلخال، ارومیه، صومای برادوست، سلماس، خوی، ماکو، چالدران و بازرگان، به جز خراسان، همانند کردی کرمانجی جنوبی و مرکزی به صورت حلقه و دست در دست هم می‌رقصند؛ معمولاً بهترین رقصنده، زن یا مرد، نقش رهبری گروه، سرچوپی‌کِش (سه‌چۆپی‌کێش)، را به عهده می‌گیرد. سرچوپی‌کِش اولین نفر حلقه رقصندگان است. او با انجام ماهرانه حرکات نمایشی توسط دستمالی که در دست راست خود دارد و نیز به کمک اصواتی هیجان انگیز و گاهی با کلام ضمن افزودن بر هیجان رقصندگان مسئولیت تنظیم سرعت و ریتم حرکت گروه را بر عهده می‌گیرد. قرار گرفتن در این نقش جذابیت فراوانی دارد و رقصنده را در موقعیت بهتری نسبت به مابقی گروه قرار می‌دهد. سرچوپی‌کش گاهی برای ایجاد نشاط بیشتر می‌تواند از حلقه رقص جدا شده و با توجه به تبحر خویش حرکات نمایشی فردی نیز انجام دهد. بقیه گروه در حالیکه دست‌هایشان رو به زمین و در امتداد دو پهلویشان قرار دارد پنجه در پنجه رقصندگان مجاور ایجاد حلقه‌ای پیوسته می‌کنند. مطلوب‌ترین حالت قرار گرفتن رقصندگان بصورت (گندم و جو) یا به عبارتی یک زن و یک مرد بصورت یک در میان است. گاوانی آخرین رقصنده گروه است که هرچند نقش زیادی در ایجاد ریتم و نشاط رقص دارد اما کمتر کسی راغب به قرار گرفتن در این نقش است. این رقص همانند رقص مردم نواحی شام و کرانه مدیترانه، معروف به دبکه است.

اما، کردهای کرمانج خراسان، بر خلاف کردان دیگر نواحی، دست‌ها را به یکدیگر گره نمی‌کنند؛ یا، دست‌ها را بر شانهٔ هم نمی‌گذارند. بلکه، هر بازیگر حرکات موزون گروهی را به تنهایی اجرا می‌کند. این حرکات «گل و غنچه» نامیده می‌شود. جمع و باز شدن دایره که به چرخش‌های نیم دایره‌ای و پیچش مچ و دست زیبایی و شکوه خاصی به بازی‌ها می‌بخشد. قوشمه نوازان مشهور خراسان شمالی که در بین مردم شناخته شده‌اند، استاد علی آبچوری، استاد بهاری و منوچهر یزدانی هستند.


کرمانج‌های خراسان[ویرایش]

زنان کرمانج آمادهٔ حضور در مراسم عروسی، خراسان شمالی

مکان اصلی سکونت این قوم در ایران در شهرها و روستاهای شمال خراسان رضوی و خراسان شمالی است. شهرهای قوچان، نیشابور، شیروان، بجنورد، اسفراین، آشخانه، چناران، کلات و درگز از مهمترین شهرهای سکونت کرمانج هاست و اکثر مردم این ناحیه به زبان کرمانجی گویش دارند.[نیازمند منبع] در کشور ترکمنستان نیز عده قابل توجه‌ای به زبان کردی کرمانجی تکلم دارند که از جمله آنها می‌توان به شهر فیروزه اشاره کرد. از مهمترین طوایف می‌توان به ایل بزرگ قهرمانلو/ ظفرانلو / بیچرانلو /ایزانلو قاچکانلو / شادلویی / اسماعیلی / رجبیان اشاره کرد. کنفدراسیون ایل ملکشاهی (بزرگترین ایل استان ایلام)چمزی از مهمترین بازماندگان چمشگزک کرمانج محسوب می‌شود.

کرمانج" که به " کرد شمال " نیز معروف است کم و بیش حدود ۷۰٪ تمام کردهای جهان را که امروزه در بیش از ۳۰ کشور جهان پراکنده‌اند شامل می‌شود. با این حال مهمترین سکونتگاه‌های کرمانج‌ها عبارتند از: سراسر جنوب و بخش‌هایی از شرق و مناطق مرکزی ترکیه یا کردستان ترکیه، کردستان سوریه، کردستان عراق و کردستان خراسان بسیاری از کشورهای آسیای میانه و اروپا که بعضاً جوامع چند صد هزار نفری کرمانج‌ها را در خود جا داده‌اند. یکی از نقاط کرمانج نشین که بسیاری از این قوم در آن زندگی می‌کنند "شمال خراسان " و شمال شرقی ایران است.

کشتی باچوخه در گود زینل خان اسفراین، ۱۳۹۷. این ورزش میان کردهای خراسان محبوب و رایج است.

به لحاظ زبانی همانند ویژگی‌های فیزیکی و رفتاری، کردها در تمام شاخه‌ها شباهت بسیار دارند اما عمده تفاوت لهجه‌های آنان این است که به ترتیب از نقاط جنوبی به سمت شمال زبان کردی به طرف ساده‌تر شدن و خلاصه گویی پیش می‌رود. کرمانج‌های خراسان نیز به تبع این تغییر با زبانی ساده‌تر و اختصار گراتر سخن می‌گویند و گر چه متأثر از زبان فارسی و عربی دخل و تصرفاتی در آن بعمل آمده، اما برای کرمانج‌های دیگر نقاط جهان براحتی قابل فهم و مکالمه است. کرمانج‌های خراسان به لحاظ مذهبی، تماماً شیعه مذهبند و گویا یکی از عمده دلایل کوچ این قوم به خراسان شمالی نیز قرابت مذهبی با دیگر ایرانیان است. مهمترین نقاط اسکان کرمانج‌ها در خراسان عبارتند از شهرهای: قوچان، بجنورد، اسفراین، شیروان، مشهد، چناران، درگز، کلات، آشخانه، مانه و سملقان، باجگیران، نیشابور، سبزوار کلاته، اینچه ساوبلاغ، حاج نصیرو … در گذشته حضور کرمانج‌ها در روستاها نمود بیشتری داشت چرا که اغلب آنان به مشاغلی همچون دامداری و کشاورزی مشغول بودند و بالطبع ناگزیر از زندگی کوچ نشینی و روستانشینی. مهمترین ییلاقات عشایر این قوم شامل رشته کوه‌های گُلیل، هزار مسجد، آلاداغ، مراوه تپه و شاهجهان است. در آذربایجان غربی نیز در شهرستان‌های ارومیه، سلماس، خوی، ماکو، پلدشت و… دویست هزار کرمانج زندگی می‌کنند. ورزش اصلی این طایفه مخصوصاً در خراسان کشتی باچوخه می‌باشد که در طول سال در بسیاری از شهرهای کرمانج نشین برگزار می‌شود و مهمترین رقابت آن همه ساله در چهاردهم فروردین در گود زینل خان اسفراین برگزار می‌شود.

لهجه‌ها[ویرایش]

کرمانجی دارای لهجه‌های گوناگونی مانند جلالی، شکاکی، هرکی، دری (با فارسی دری اشتباه گرفته نشود)، بادینی (بادینانی) و لهجه ملکشاهی است.

نام آوران[ویرایش]

نام داران فرهنگی[ویرایش]

از شاعران و ادیبان برجستهٔ این گویش می‌توان به بدیع‌الزمان جزری، احمد خانی، جگرخون. ملای باتی. فقیه طیران ملای جزیری، شرف خان بدلیسی، ادریس بدلیسی، یاشار کمال، یحیی علوی فرد و جعفرقلی زنگلی اشاره کرد.

نام داران سیاسی و تاریخی[ویرایش]

از رجال سیاسی تاریخی می‌توان عبدالله اوجالان، امیرخان لپزرین، شیخ عبیدالله نهری، سید رضا دیرسیم، احسان نوری پاشا، شیخ سعید پیران، جلادت بدرخان ،صلاح الدین ایوبی، اسماعیل آقا سمکو، مصطفی بارزانی، عبدالرحمن قاسملو، حسن وکالتی، عبدالرضا رحمانی فضلی، اسماعیل حسین پور، خلیل چاره ساز، قربانعلی اسدی، محمدرضا حسین‌نژاد، علی صوفی، فرهاد خان توپکانلو و علی محمد خان توپکانلو را نام برد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. اسدی فر، سعید (۱۳۹۵)سرزمین کرمانجها:نگاهی به‌نژاد، تاریخ، جغرافیا و مساکن اولیه و آداب و رسوم قوم ایرانی کرد از ادوار گذشته تاکنون. انتشارات سفیر اردهال، ۵۵٦ صفحه
  2. McDowall, David A Modern History of the Kurds, I. B. Tauris, 1996. ISBN: 1-86064-185-7
  3. رابینو، یاسنت لوئی. ولایات دارالمرز ایران. رشت: طاعتی، ۱۳۷۴. 
  4. ک. توحدی، حرکت تاریخی کرد به خراسان، انتشارات توس و اسفند، ۱۳۶۶ و ۱۳۷۸
  5. بهتویی، حیدر. کرد و پراکندگی او در گستره ایران زمین. تهران: خجسته، ۱۳۷۷.