دریای خزر

به دلایل مختلف تا به اکنون نام‌های متفاوتی در زبان‌های مختلف به‌روی این دریا گذاشته شده‌است.

• دریای کاسپین: این نام در بسیاری از زبان‌های جهان برای اشاره به این دریاچه به کار می‌رود. کاسپین خود از نام قوم آریایی کاسپی (یا کاسّی) ^[۴] گرفته شده‌است که ابتدا در کرانه‌های غربی تا جنوب غربی آن ساکن بوده‌اند و به تدریج تا کرانه‌های جنوبی آمدند. پژوهش های جدیدی که درباره‌ی ژنتیک مردمان ساکن جنوب این دریا شده، گواهی بر این ادعاست که مازندرانی ها و گیلانی ها (که جوامع مردم‌شناسی در جهان ایشان را به نام کاسپین می‌شناسند) از نوادگان مردمی هستند که از غرب این دریا آمده اند ^[۵].

کاس‌ها که به نوعی مادر-قوم مردمان جنوبی و غربی این دریا محسوب می‌شوند، خود به دو دسته‌ی کاس‌سی‌ها و کاس‌پی‌ها تقسیم می‌شدند. «سی» در زبان گیلکی به معنی صخره (مثال: در سی‌پورد و سی‌بون و...) و «پی» به معنی جلگه است و به این صورت کاس‌های ساکن جلگه کاس‌پی‌ها نام گرفته‌اند.^[۶]

وجود شهری به نام دروازه‌ی کاسپین (یا دربند) در باب ورودی مملکت باستانی تبرستان (که هم اکنون در استان تهران قرار دارد) گواهی دیگر بر این ادعاست. نام‌های کاشان و قزوین نیز مؤید این موضوع اند.^[۷] در زبان گیلکی، واژه‌های پایان‌یافته با حرف /i/ با آوای /en/ جمع بسته می‌شوند و از این جهت، کاس‌های ساکن در جلگه در زبان گیلکی به صورت کاس‌پی‌ئن (käspien)تبدیل می‌شود.^[۸] در واقع، واژه‌ی کاسپین، برخلاف تصوراتی که آن را نامی انگلیسی یا صورت یونانی شده‌ی «کشوین» می‌دانند، نامی گیلکی می‌باشد.^[۹]

• دریای مازندران یا تپورستان (تبرستان): در اسنادی که در مؤسسات تاریخ‌شناسی روسیه است آمده که نوجین زیس در قرن دوازدهم نوشته است که ایرانیان این دریا را قرن‌ها دریای تبرستان می‌خواندند، ولی چون واژه‌ی مازندران میان بومیان تبرستان جایگزین گشته، آن را دریای مازندران می‌خوانند ^[۱۰]، همچنین در میان دانشمندان قرون پس از اسلام دریای مازندران به روی نقشه‌ها ثبت می‌گشته ^[۱۱]، گذشته از آن نام دریای تبرستان به دلیل مجاورت دولت تبرستان به آن بوده‌است، نام‌های جرجان، ساری، خراسان، گیلان که زمانی بر روی این دریا بوده‌است، همگی به مناطقی از تبرستان باستانی (که مازندران امروزی باقیمانده‌ی آن است) برمی‌گردد^[۱۲].
• دریای کشوین (قزوین): بر پایه‌ی دیدگاهی دیگر قزوین و کاسپین به ترتیب عربی‌شده و یونانی‌شده‌ی نام باستانی آن کشوین می‌باشد. این نام امروزه از سوی کشورهای عربی به شکل بحر القزوین به کار می‌رود. در زبان اردو نیز این دریا به نام بحیره قزوین خوانده می‌شود.

حصار دربند در قفقاز برای جلوگیری از هجوم خزرها به ایران در دوره باستان

• دریای خزر: خزر نام قومی است که در بین شمال غربی دریا و دریای سیاه سکونت داشتند و به دین یهودیت گرویده بودند. بنای استحکامات بزرگی چون شهر دربند یا (باب الابواب) در شمال قفقاز در عهد ساسانیان ، که برای جلوگیری از حملات خزران صورت گرفت، هنوز پا برجاست. رواج امروزی دریای خزر به طور کلی به زمان اشغالگری روس‌ها در دوره قاجاریه ^[۱۳] و کوتاه سازی دست ایرانیان ^[۱۴] از این دریا برمی‌گردد. (منبع: کتابخانه دیجیتالی دید)
• دریای باکو: در قرون وسطا توسط بعضی اروپاییان^[۱۵]
• دریای گرگان (هیرکانی): دریای هیرکانی (هیرکانیا) که در منابع یونانی و لاتین (Hyrcania Maro) آمده (منبع: هرودوت). هیرکانی یونانی‌شده‌ی وُرکان (گرگان) است.
• دریای گیلان: در شاهنامه‌ی فردوسی از این دریا دو بار با نام دریای گیلان یاد شده است.^[۱۶][۱۷]

• دریای فراخ‌کرت (وُئوروکَشَ): در اوستا از دریایی به نام وُئوروکَشَ نام برده شده که در نوشتارهای پارسی میانه از آن با نام فراخ‌کرت یاد شده است. فراخ‌کرت در زبان پارسی میانه به معنای فراخ بریده است. ابراهیم پورداود احتمال داده این دریا همان دریای خزر باشد. مهرداد بهار این دریا را با اقیانوس هند یکی دانسته است. جهانشاه درخشانی این دریا را همان خلیج فارس دانسته است.
• دریای آبسکون: پس از شکست سلطان محمد خوارزمشاه از چنگیز خان مغول، او به جزیره‌ی آبسکون در دریای آبسکون گریخت.^{[نیازمند منبع]}
• دریای ساری: امروزه به کار نمی‌رود.^{[نیازمند منبع]}
• دریای ديلم يا ديلمستان: امروزه به کار نمی‌رود.
• دریای 'کبود (زَراه اَکفوده)
• دریای خراسان در زمان حکومت طاهریان در خراسان و اتحاد و یگانگی آنها با علوبان تبرستان (و چیرگی قلمرو خراسان تا بخش های شرقی دریا)، بدین نام شهرت یافت.
• دریای قرزم (قاقم)
• دریای باب‌الابواب
• آق دریا
• دریای حاجی ترخان (هشترخان یا آستراخان)
• دریای سَقسین